Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
French thinker Michel De Monten on upbringing children
Gulmira ABSALAMOVA
1
Samarkand Branch of Tashkent State Agrarian University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
This article is about one of the great nomads of the
XVI century, the work “experiments” by the French humanist
Mishel de Monten, written in Chapter I-book, 26 “about the
upbringing of children”. The relevance of Monte’s views on the
upbringing of children even today is highlighted.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
child,
father,
mother,
educator,
childhood,
virtue,
teacher,
life experiences,
child education,
habits,
ideas,
rules of etiquette.
Fransuz mutafakkiri Michel De Monten farzand tarbiyasi
to‘g‘risida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
farzand,
ota,
ona,
tarbiyachi,
bolalik,
fazilat,
ustoz,
hayot tajribalari,
farzand ta’limi,
odatlar,
g‘oya,
odob–axloq qoidalari.
Ushbu maqola XVI-asr buyuk nomoyondalaridan, fransuz
gumanisti Mishel de Montenning “Tajribalar” asari I-kitob,
26-bobida “Farzand tarbiyasi to‘g‘risida” yozganlari xususidadir.
Montenning bugungi kunda ham farzand tarbiyasi haqida bergan
fikrlarining dolzarbligi yoritilgan.
1
Assistant, Samarkand Branch of Tashkent State Agrarian University, Samarkand, Uzbekistan.
E-mail: gulmirasharifovna@gmail.com.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
218
Французский мыслитель Мишель Де Монтен о воспитании
детей
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
ребенок,
отец,
мать,
воспитатель,
детство,
добродетель,
учитель,
жизненный опыт,
воспитание ребенка,
привычки,
идея,
этикет.
Эта статья об одном из великих деятелей XVI века,
французском гуманисте Мишеле де Монтене, который
написал «Эксперименты» в книге I, главе 26, «О воспитании
детей». Актуальность взглядов Монтена на воспитание
детей подчеркивается и сегодня.
Michel Eyquem de Montaigne XVI-asr mutafakkiri va faylasufi. Mishel de
Montenning 1580-yildan 1588-yilgacha nashr etilgan asari. Bu Evropaga uzoq safaridan
qaytgan ellik yoshli odamning hayot tajribalari asosida yozgan kechinmalaridir. U o‘zini
yaxshi yashaganligini tekshirishga intilib, o‘zini tahlil qilish bilan shug‘ullanadi: o‘z-o‘zini
tahlil qilish “namoyish qilish” uchun emas, balki “tushunishdan zavq olish” uchun tasodifiy
ravishda amalga oshiriladi va bu asta-sekin oshkor bo‘ladi unga o‘zining tabiatidagi
ziddiyatlar. Tez orada unga ustozlari yoki o‘qishlari tomonidan o‘rgatilgan axloqiy
ko‘rsatmalarning, u o‘tgan barcha mamlakatlarning urf-odatlarining teng darajada chuqur
ziddiyatlari hissi qo‘shiladi. Shuning uchun u o‘zining mashhur shiori bilan tuzilgan shubha
bilan yakunlanadi: Que sais-je? (Men nimani bilaman?) Uni odamga nisbatan har qanday
ishonchsizlikka olib borishdan yiroq, bu shubha munosabati umuminsoniy xayrixohlikka
va bizning zaif tomonlarimizni tushunishga asoslangan yashash san’atidir. Gumanist
sifatida u hamma narsaga qiziqadi, dunyoni tushunishga va o‘zini anglashga harakat qiladi.
“Tajribalar” deb nomlangan asarida ko‘pincha bahsli bo‘lgan turli mavzular bilan
shug‘ullangan. Monten esselar “Bolalar tarbiyasi to‘g‘risida”gi matn qismi “Sevimli
fazilatlar” bobiga tegishli bo‘lib, bu Montenning asosiy asari “Les Essais”dan parcha.
Monten zamonaviy ta’lim olgan, bakalavr, magistratura vakili bo‘lib, Bordoning ikki
marotaba meri etib saylanadi. Bu Italiyadagi urushlar tufayli Fransiyaga yetib kelgan
Uyg‘onish asrining 16-asrining bir qismidir.
Uyg‘onish davrining asosiy harakatlaridan biri insonparvarlik, insonni fikr
markaziga qo‘yadigan harakatdir. “Bolalar tarbiyasi to‘g‘risida”gi bo‘limida Monten
so‘zlariga ko‘ra, odob-axloq fani kabi o‘qishni o‘rgatganidek bolaga erta yoshdan
o‘rgatilishi kerak.
.... "Feu mon père ayant fait toutes les recherché (...) d’une forme
d’institution exquise. (1) (Oeuvres Completes, I, 26, p. 83). Des les années de nourrice,
le jeune Montaigne commence, selon les idées paternelles, ses premiers contacts avec
l’école et les livres par l’apprentissage du latin: “... j’avais appris du latin tout aussi pur que
mon maitre d’ecole le savait...” (O.C., I, 26, P. 83).
Ya’ni “Marhum otam farzandi uchun eng
nafis ta’limni qidirgan edilar” (Parchaning to‘liq matni I, 26, 83 sahifada) Bola yoshidan,
hali yosh Monten otasining ko‘mak fikrlariga ko‘ra o‘zining ilk maktab ta’limini lotin tilini
chuqur o‘rganishdan boshlab shunday yozib qoldirgan. …men lotin tilini mening ustozim
uni menga o‘rgatganidek butunlay o‘zlashtirib olgan edim. (Parchaning to‘liq matni I,26,83
sahifada)
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
219
Umuman olganda, ushbu dars jarayoni paytida fanga harflar singari odob-axloq
qoidalari, ham Montenga cheksiz, cheklanmagan iroda bilan ilm va burchni tatib ko‘rish
o‘rgatib borilganini asar parchasida yozib qoldirgan. (Qarang: ‘Tajribalar’, I, 26) 84 b.)
Asarda Monten pedagogi bizga maktabgacha yoshdagi bolalikning o‘rni va ta’lim
olishda erkinlik va iroda omillari to‘g‘risida ma’lumot beradi. Birinchi madaniy odatlar,
o‘qish odatlari boshqalar singari ildiz otadi va ular erkin o‘rganiladigan darajada bolaning
shaxsiy xususiyatiga aylanadi. Erta bolalik chog‘idan birinchi qadamlar muhim ahamiyatga
ega bo‘lib butun umr hayotning qolgan qismida inson o‘sha singigan tarbiyasidan, bilimlari
unga qo‘l kelib yashaydi. Keyinchlik tarbiyasiga zid ishlar va fikrlarga qo‘shilmaslikka
o‘zida bilim bor bo‘ladi.
Ushbu g‘oyalar bugungi kunda ham o‘z haqiqatini yo‘qotmagan. Bola vaqtidan ideal
intellektual kitobxonni shakllantirish zaruriyati kitobga bo‘lgan munosabatni
shakklantirishdagi asosiy bosqich ekanligini ta’kidlaydi. Hozirgi kun pedagogikasiga ko‘ra
bu jarayonni bolalar bog‘chasi egallaydi va u maktabning ilk ildizlarini otishga harakat
qiladi.
Farzand ta’limga bag‘ishlangan ushbu bobda Montenning pedagogik g‘oyalarining
mohiyatini o‘z ichiga olingan. Inson chegaralaridan xabardor bo‘lish bilan birga, Monten
ideal ta’limni taqdim etib, ushbu parchada shaxsiy va tanqidiy fikrlashni yaxshiroq
rivojlantirish uchun qadimiy matnlar va mualliflarga sho‘ng‘ishni tavsiya qiladi.
Bundan tashqari, tarbiyachi ushbu muassasada zo‘ravonlik bilan emas qattiqqo‘llik
va muloyimlik bilan o‘zini tutishi kerak deya ta’kidlaydi Monten.Bolalarni o‘qishga
qiziqtirish o‘rniga, ularga, aslida, faqat qo‘rqitish va shafqatsizlik taqdim etiladi.
Zo‘ravonlik va kuchni olib tashlang, agar siz bolaning uyat va jazodan qo‘rqishini
istasangiz, uni qo‘pollashtirmang . Uni tabiat hodisalari bilan, shamol bilan, quyosh bilan
sodir bo‘lgan xavf-xatarlar ga moslashtiring; undan kiyinish va yotish, ovqatlanish va
ichish paytida barcha yumshoqlik va nozikliklarni olib tashlang; uni hamma narsaga
odatlantiring U chiroyli va nozik emas, balki so‘glom va baquvvat bola bo‘lsin.
Tarbiyachi muloyim va murg‘ak qalblarda ularning darslariga nisbatan qo‘rqinchli
yuz bilan, qo‘llarida qamchi bilan qurollangan holda boshqarishga qodir! Zararsiz va
zararli shakl. Montenning ta’kidlashicha, ushbu qudratli hokimiyat xavfli oqibatlarga olib
keladi, ayniqsa bizning jazolash usulimizda. Ularning sinfxonalari qonli to‘qilgan
o‘rgimchak to‘rlaridan ko‘ra qanchalik gullar va barglar bilan to‘lib toshgan yaxshi bo‘lar
edi! Men ta’lim olganimdek, menda bo‘lganidek , bola darslardan quvonch olishi kerak
deydi Monten.
Yana bir bor angladikki, Monten uchun farzand tarbiyasi bu o‘qitish davomida
tajribalarini tahlil qilish, o‘qish qoidalari haqida, bu yuqorida ham qayd etildi uning bola
tarbiyasida olib boriladigan ishlar hayratlanarli darajada bugungungi kunda ham zamon
talabidir. Monten fikrlari asosida o‘qitish pedagogikasi, bolaning erki va irodasiga hurmat
asosida shakllanishi lozimligi , madaniy amaliyotni o‘rganish erta integratsiyaga erishish
uchun muntazam ravishda mashg‘ulotlar o‘tkazilishi kerakligini ilgari suradi. O‘qishga
ishtiyoqmand bo‘lsa-da, “Tajribalar” deb nomlanuvchi esselar muallifi kitob intellektual
muvozanat uchun yetarli emasligini biladi, chunki u tajriba kitobda emas amaliyotda
uchrashuvlar sayohat, munozara, do‘stlik orqali hayotni bevosita kuzatish orqali taqdim
etiladi deya fikrlarini berib o‘tadi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
220
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:
1.
Jung (d.). – Jean Jacques Rousseau: livres, lecture et bibliothèques... Villeurbanne:
ecole nationale supérieure de bibliothèques, 1979.
2.
Montaigne (m. De). – Oeuvres complètes en un seul volume. – Paris: le seuil, 1966.
– (l’intégrale).
3.
Montaigne (m. De). – Essais. – Paris: garnier freres, 1957. – 3 vol. – (classiques
garnier).
4.
Gide (a.). – Essai sur Montaigne. – Paris: schiffrin, 1929.
5.
Jeanson (f.). – Montaigne par lui-meme. – Paris: le seuil, 1958. – (microcosme).
