Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The difference between language and word
Dilfuza KHATAMOVA
1
, Mohigul ALTUNDAG
2
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
Although there are internal relations between languages, they
differ from each other due to the peculiarities of the cultures,
lifestyles and worldviews of the nations. This makes each
language different from other languages in terms of its structure,
as well as having its own unique structure. Due to similar factors,
interpreting between two languages is a complex process. This
article discusses the naturally developed differences in
languages and the extent to which differences between
languages affect translation performance.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
equivalence in translation,
context in translation,
emotional coloring in
translation,
metaphor in translation,
textual consistency in
translation.
Тил ва сўзнинг фарқи
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
таржимада
эквивалентлик,
таржимада контекст,
таржимада ҳиссий
бўёқдорлик,
таржимада метафора,
таржимада матн
изчиллиги.
Тиллар орасида ички муносабатлар бўлишига қарамай,
миллатларнинг маданияти, ҳаёт тарзи ва дунёқарашидаги
ўзига хосликлар туфайли улар бир-биридан фарқланиб
туради. Бу эса ҳар бир тилнинг тузилишига кўра бошқа
тиллардан ажралиб туришига, ҳамда ўзига хос тузилишга
эга бўлишига олиб келади. Шу каби омиллар сабабли икки
тил орасида таржимонлик қилиш мураккаб жараён
саналади. Ушбу мақолада тилларда табиий равишда
ривожланган
фарқлар
ҳамда
тиллар
орасидаги
фарқларнинг таржима фаолиятига қай даражада таъсир
кўрсатиши кўриб чиқилади.
1
Candidate of philological Sciences, National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek. Tashkent,
Uzbekistan.
2
3-course base doctoral student, National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek, Tashkent, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
247
Разница между языком и словом
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
эквивалентность
в переводе,
контекст в переводе,
эмоциональная окраска
в переводе,
метафора в переводе,
текстовая
последовательность в
переводе.
Хотя
между
языками
существуют
внутренние
отношения, они отличаются друг от друга из-за
особенностей культур, образа жизни и мировоззрения
народов. Это отличает каждый язык от других языков как с
точки зрения его структуры, так и с точки зрения
собственной уникальной структуры. Из-за схожих факторов
перевод между двумя языками – сложный процесс. В этой
статье обсуждаются естественные различия языков и
степень, в которой различия между языками влияют на
качество перевода.
Тиллар бир-бирига бутунлай бегона бўлмай, лисоний маъноларни бир тилдан
бошқасига кўчириш, яъни семиотик жиҳатдан улар орасида ўзаро ички
муносабатлар мавжудлиги туфайли таржима фаолиятини олиб бориш мумкиндир.
“Тиллар орасида мавжуд деб ҳисобланувчи ички муносабатлар улар орасидаги
ўзига хос яқинликни келтириб чиқаради. Бунга кўра, тиллар бир-бирига бегона
эмас; аксинча, барча тарихий алоқалардан ташқари, мазмунан ораларида
“қариндошлик” мавжуд ва бу исбот талаб қилмайдиган аксиомадир.” (Бенжамин
1923, таржима, 1979 йил, сентябрь: 52)
Шу билан бирга ҳар бир тил ўзига хос механизмга эга мустақил тизим
эканлиги боис таржима иши осон эмас ва у бир томонлама фаолият ҳисобланмайди.
Тиллар ўртасида турли даражадаги фарқларнинг бўлиши табиий: бир томондан
тиллар – фонетик (товушларга хос), синтактик (шаклий), лексик ва семантик
жиҳатдан мустақил бўлса, бошқа томондан яъни прагматик жиҳатдан ҳам
фарқланади. Биринчи гуруҳда санаб ўтилган жиҳатлар грамматик жиҳатдан “тил”
(умумий), яъни тизим билан боғлиқ бўлса, иккинчи фарқлилик бевосита “сўз”
(хусусий) яъни, тилнинг хусусий ва прагматик кўриниши билан боғлиқдир.
Муайян бир тилни тўлиқ тушуниш учун юқорида саналган жиҳатларнинг
барчасини ўрганиш ва ўзлаштириш лозим бўлади. Ҳаттоки, оғзаки ёки ёзма нуқтда
ўз она тилидан қийинчиликсиз ва тушунарли тарзда фойдалана оладиган киши ҳам,
тил ва сўз борасида ўша тилда англаб етиши, тузатиши, шулар туфайли ўрганиши
керак бўлган нуқталарга тез-тез дуч келадиган бўлса, бегона тилда бу нарса бир
неча баробар кўпроқ меҳнатни талаб қилади. Чунки бир тилнинг тизимини билиб
олиш билан ўша тилнинг лексик ва прагматик хусусиятларини билиш бошқа-бошқа
нарса саналади. Соссюрнинг фикрига кўра тизим, айни вақт ичида йиғилган
қисмлардан таркиб топган бир бутун, яъни тартибга солинган низом бўлиб,
грамматикани ташкил этади. Грамматик тадқиқотлар ичида ривож топган
прагматика эса “нутқни ўзи ҳосил бўлган контекст ичида тадқиқ қилувчи ва шу
хусусияти билан грамматикадаги асосий янгиланишни ташкил этувчи соҳа” (Рифат
1998: 105) саналади ва у тизимдан бошлаб турли жамият ва шахсларда
фарқланувчи, ҳаётда, шахсий муносабатлар ва нутқларда намоён бўлувчи
ифодаларни тадқиқ этади. Шу туфайли муайян бир тилнинг механизмини тўлиқ
ўрганиш ва ўргатиш мумкин бўлса-да, шу тилда пайдо бўлган ва динамик
кўринишга эга бўлган прагматик соҳани, сўзлар қамровини тўлалигича ўрганиш
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
248
ёки ўргатиш жуда мураккаб масаладир. Чунки бу соҳа айни тил тизимидан
фойдаланувчи турли катта-кичик жамиятларда, турли шахслар томонидан ҳамда
турли даврларда қўлланилади.
Шундай қилиб, тиллар орасида мавжуд бўлган шаклий фарқлар билан бирга,
кенгроқ ва ўзгарувчан майдон ҳосил қилган мазмуний айричаликлар бир тилдан
бошқасига ўгириш ҳақида сўз борганида алоҳида диққат ва эътиборни талаб
қилади. Чунки шаклий хусусиятлардаги турғун қоидалар прагматик соҳада ўз
ўрнини – контекст аниқлангандан кейин – муҳокама қилиш, изоҳлай олиш ва
яратувчанлик қобилиятларига бўшатиб беради. “Таржима прагматикаси”да икки
тил ҳақида сўз борар екан, бирдан ортиқ фаолият назарда тутилади. Aввало аслий
матн тилида тушуниш мумкин бўлган мазмун чиқарилади (тилнинг ўз доирасидаги
таржима) ва таржима тилида тушунарли эквивалентларни излаш жараёнида
таржима қилинаётган тил доирасидаги сўзларга мурожаат қилинади ва шу
жараёнларнинг якунида таржима вужудга келади.
Aйниқса, фарқли тил оилаларига мансуб тиллар доирасидаги таржимада
“ўхшашликлар”нинг учраши омадли тасодифдан бошқа нарса эмас, бундай
ҳолатларда эквивалентларни қўллаш мумкин ва ҳар сафар уларни янгидан ишлаб
чиқиш керак бўлади. “Тил ва сўзнинг фарқи” деб ном беришимиз мумкин бўлган
ушбу мавзуга фарқли тил гуруҳларига мансуб икки тил, яъни ўзбек ва турк тиллари
мисолида ойдинлик киритишга ҳаракат қиламиз.
Таржимада контекст ва ҳиссий бўёқдорлик.
Контекст тушунчаси “(…) тилнинг ташқи тузилиши билан шуғулланади ва
сўзларнинг синтактик таҳлилидан ташқари матнлараро контекст ва тилнинг
ташқарисидаги ҳолатни инобатга олган ҳолда тадқиқ етади” (Кıран 2001: 175).
Контекстнинг аниқланиши сўзларнинг қандай ҳолатларда, қайси макон ва
замонда,
қайси
сўзлар
ёки
(екстралингвистик)
ҳолатларнинг
ўрнида
қўлланилишини очиқлайди. Контекст ифодаларини ўрганиб чиқмай туриб тўғри
маъно ва мазмунни топиб бўлмайди, чунки битта сўз фарқли контекстларда турли
маъно ва ҳиссий бўёқдорлик касб етиши мумкин.
Таржимада метафора ва матн изчиллиги
Метафорик ифодалар таржимада алоҳида бир мавзу бўлиб, асосий ва
тўғридан-тўғри маънолар билан алоқадор, баъзан еса улардан мустақил ҳосил
бўлган метафорик маънолар маданий асосларга ега саналади; улар тил ва
дунёқараш орасидаги алоқани очиқлаб берувчи ифодалардир.
Таржимада қисқа ифодалар ва шарҳлар
Нутқ жараёнида тўлиқсиз ифодаларга тез-тез мурожаат қилинади. Бир тил
доирасида ҳам кўп ҳолларда чала ёки нотўғри маънони келтириб чиқарадиган бу
ҳолатга, табиийки, таржимада кўпроқ эътибор қаратиш лозим бўлади.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, аслий матн тилидаги қисқа ифода шаклга
зарар бермайдиган тарзда, аммо таржима тилида маънони тўлиқ билдирмай
қолгандагина ва фақат кераклича ҳажмда шарҳланиши керак.
Иборалар ва қолиплашган бирикмалар
Ҳар бир тилнинг луғат бойлигида ишлатилишига кўра маъноси
ўзгармайдиган иборалар ва қолиплашган бирикмалар мавжуд. Ибора “муайян бир
тушунчани, муайян туйғу ёки ҳолатни ифодалаш учун бирдан ортиқ сўзларни бирга
қўллаш, айрим ҳолларда еса бир сўзни кўчма маънода қўллаш орқали ҳосил
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
249
бўладиган ифода” (Aксан 1982: 37), қолиплашган бирикма еса “жамият аъзолари
ўртасидаги муносабатлар жараёнида ишлатилиши одатий тусга кириб қолган
сўзлар мажмуи”дир (Aксан 1996: 34). Ҳар бир тил ва маданият, кўплаб таъсирчан ва
рамзий қарама-қаршиликларга, ўхшатиш ва изоҳларга мурожаат қилади. Шу
жиҳатдан қаралганда ҳар бир тилнинг ўзига хослиги ва ранг-баранг ифода тарзлари
борлиги ҳеч кимга сир емас. Бутунлай тўғридан-тўғри маъно устига қурилган,
мантиққа асосланган ва қуруқ жонли мулоқот тилининг мавжуд бўлиши имконсиз.
Таржима ҳақида гап борганда маънолар таржимаси асосий планда туради ва
афсуски, кўп ҳолларда бир тилга хос бўлган хусусиятларни бошқа бир тилга ўз
ҳолатича ўгиришнинг имкони бўлмайди. Aммо тўғридан-тўғри маъно билан бирга
ҳазил, киноя, мажозий тасвирлаш вб.га асосланган ибора ва қолиплашган
бирикмалар таржимасида бу хусусиятлар таржима тилининг луғат бойлигидан
қидирилиши лозим. Шу ўринда ибора ва қолиплашган бирикмаларга контекстнинг
таъсири жуда кам бўлишини эслатиб ўтиш жоиз. Қолиплашган бирикмалар
қўлланганда ўхшаш маъно ва мазмунни билдириб, уларни таржима қилиш осондек
кўринса-да, бунда диққат қаратилиши керак бўлган бир хусус мавжуд.
ХУЛОСА
Ушбу мақолада икки тил орасида маданият, дунёқараш ва ҳаёт тарзи, дунёни
англаш ва тасвирлаш, маъно бериш сингари жуда кўп омилларга боғлиқ ҳолда
тилларда табиий равишда юзага чиқадиган фарқлар ҳақида фикр юритиб, улардан
бир нечтасини мисоллар билан изоҳлашга ҳаракат қилинди. Тиллар ўртасида
мавжуд бўлган турли фарқларнинг таржима фаолиятига, таржимада қабул
қилиниши мумкин бўлган муқобилларга қанчалик таъсир қилишини муҳокама
қилиб, таржиманинг турли босқичларда, турли вазиятларда қандай ёндашувларни
талаб қилиши аниқланди.
– Биринчи маъно ва метафорик маъно орасидаги фарқни кўздан
қочирмаслик;
– Тўлиқсиз ифодаларнинг таржима тилига айни шаклда ўгирилиши ҳолатида
таржима тили ўқувчиси учун маънонинг ёпиқ, тушунарсиз ҳолатга келиб
қолмаслигини таъминлаш;
– Керакли вазиятларда шарҳларга мурожаат қилиш;
– Бир ифоданинг аслий матн тилида берадиган таъсирини ўгира олиш;
– Тил сатҳларига имкон қадар содиқ қолиш;
– Ҳиссий бўёқдорликни ўзгаришсиз ўгириш.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ғайбулла Саломов “Таржима назариясига кириш”. Тошкент: Ўқитувчи (1978).
2.
Аксан Доған “Türkçenin sözvarliği”Aнкара: Янгин йай (1996).
3.
Аксан Доған “Her yönüyle dil” 3-жилд. Aнкара: Турк дил куруму (1982).
4.
Бенжамин Волтер “Çevirmenin görevi” Мадагият вазирлиги 1979. – Б. 49–60.
5.
Киран Зейнел “Dilbimine giriş” Aнкара: сечкин яй (2001).
6.
Рифат Меҳмет “XX Yüzyılda dilbilim ve göstergebilim kuramları” 1-жилд.
Истанбул: ЙКЙ (1998).
