Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Problems of determining the age characteristics of a person
in linguistic expertise
Sevara YAKUBOVA
1
Tashkent State University of Uzbek Language and Literature
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
This article discusses the problem of determining the age of
the author when working with anonymous texts in linguistic
expertise. In some cases, it is necessary to determine the age
characteristics of the author. Elements of the author’s age are
highlighted in detail. In addition, the analysis of the lexical aspect
of the text reveals exactly which units reflect the individual
characteristics of the author.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
linguistic expertise,
intellectual skills,
written speech,
conflict text,
graphology.
Lingvistik ekspertologiyada shaxsning yosh xususiyatlarini
aniqlash muammolari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
lingvistik ekspertologiya,
intellectual ko‘nikmalar,
yozma nutq,
konfliktli matn, grafologiya.
Ushbu maqolada lingvistik ekspertologiyada anonym
ko‘rinishdagi matnlar bilan ishlashda muallifning yosh
xususiyatlarini aniqlash masalasi yoritiladi. Qanday holatlarda
muallifning yosh xususiyatlarini aniqlashga zarurat tug‘ilishi
oydinlashtiriladi. Muallifning yoshini diagnostika qilishda
qanday elementlar ustuvor ekanligi bandma-band ko‘rsatiladi.
Bundan tashqari, matnning leksik jihatini tahlil qilishda aynan
qanday birliklar muallifga xos individual xususiyatlarni
ko‘rsatishi ifodalanadi.
1
doctoral student, Alisher Navoi Tashkent State University of Uzbek Language and Literature, Tashkent, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
352
Проблемы определения возрастных характеристик человека в
лингвистической экспертизе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
лингвистическая
экспертиза,
интеллектуальные
способности,
письменная речь,
конфликтный текст,
графология.
В статье рассматривается проблема определения
возраста автора при работе с анонимными текстами в
лингвистической
экспертизе.
В
некоторых
случаях
необходимо определить возрастные особенности автора.
Детально выделены элементы возраста автора. Кроме того,
анализ лексической стороны текста выявляет, какие
именно единицы отражают индивидуальные особенности
автора.
Yozma nutq inson hayotida muhim rol o‘ynaydi. Gapirish qobiliyati insonning eng
ajoyib xususiyatlaridan biri bo‘lib, yozma nutq yordamida odam o‘z fikrlari va
bayonotlarini qo‘lyozmalarda aks ettirgan holda tuzatishga qodir. Yozma nutq, qo‘l yozuvi
kabi, sud ekspertizasining obyekti bo‘lib, jinoyatlarni ochish va tergov qilish jarayonida
katta rol o‘ynaydi. Yozib olingan og‘zaki yoki yozma nutq jinoyatlarni aniqlash va oldini
olish uchun zarur bo‘lgan jinoiy ahamiyatga ega va muhim ma’lumotlarning tashuvchisiga
aylanadi [1. B. 446–451] Yozma nutqni o‘z-o‘zini boshqaradigan murakkab tizim sifatida
qarash kerak, uning faoliyati asosi har xil lingvistik va intellektual ko‘nikmalar
majmuasidir. Til ko‘nikmalariga quyidagilar kiradi: imlo, leksik, grammatik, punktuatsiya.
Intellektual ko‘nikmalar – fikrlash qobiliyatlari – insonga xos bo‘lgan va uning individual
tajribasi va aqliy xususiyatlari tufayli haqiqatni bilish yo‘lini belgilaydi. Ushbu muammoni
nafaqat huquqshunoslik, balki tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish dolzarbligiga
qaramay, bugungi kunda ushbu sohada izlanishlar yetarli emas. Ijtimoiy xoslik, shaxs
intellekti, psixofiziologik holati ham shaxs nutqining individual xususiyatlarini namoyon
etishi mumkin. Og‘zaki yoki yozma ko‘rinishdagi matnlarda shaxsning yosh
xususiuyatlarini lingvisrtik belgilarga ko‘ra aniqlash lingvistik ekspertologiya uchun
dolzarb masalalar sirasiga kiradi. Quyidagi holatlarda yosh xususiyatiga ko‘ra
identifikatsiya belgilarini aniqlash zaruratini yuzaga keltiradi:
–
Anonim ko‘rinishidagi xatlar;
–
Yozuv va uslubiy xususiyati o‘zgartirilgan konfliktli sud matnlari;
–
Sudga taqdim etilgan bir nechta konfliktli matn namunalari;
–
Matnning gumonlanuvchiga tegishli yoki tegishli emaslik faktini aniqlash.
Turli yosh toifasiga ko‘ra nutqning xarakterli belgilarini tasniflash masalasi
jahonda K. Androutsopoulos, K. Jannis [1. B 76–155], Bourhis R.Y., Giles H., Rosenthal D.
[2. B. 55–145], Budzhak-Jones, Svitlana / Poplack, Shana [3.55-28], Jenny Cheshire
[4. B. 3-16]lar tomonidan amalga oshirilgan. O‘zbek tili yozma matnlari o‘zining xarakterli
xususiyatlariga egaligi bilan boshqa tillardan farq qiladi. Shu boisdan jahonda shaxsning
yosh xususiyatlarini aniqlash bo‘yicha ishlab chiqilgan mezonlar o‘zbek tilidagi matnlar
uchun ham umumiy deb aytib bo‘lmaydi. O‘zgartirilgan yozuv shakli, o‘zgartirilgan uslub
shaxsga xos individual xarakterli xususiyatlarni aniqlashda murakkabliklarni keltirib
chiqaradi. Bugungi kunda konfliktli matnda yoshga oid ma’lumotlarni aniqlashning
zarurati bevosita bu borada yirik ma’lumotlar bazasining shakllantirilishi lozimligini
ko‘rsatadi. Xususan ushbu ma’lumotlar bazasi sirasida quyidagilarni sanab o‘tish mumkin:
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
353
1.
Turli yosh toifalariga ko‘ra yozuvning dinamik o‘zgarish sxematikasi;
2.
Turli yosh toifalariga ko‘ra nutqning individual xoslanish belgilari;
3.
Turli yosh toifalariga ko‘ra so‘zlarning qo‘llanilish shakli va chastotasi;
4.
Turli yosh toifalariga ko‘ra barqaror birikmalarning qo‘llanilishi;
5.
Turli yosh toifalariga ko‘ra grammatik unsurlarning qo‘llanilish shakli.
Ushbu jarayonni amalga oshirish tartibini quyidagi sxema orqali ifodalash mumkin.
1-jadval.
Shaxsning yosh xususiyatini aniqlash bo‘yicha bajariladigan ishlar ketma-ketligi
Grafologiyada maxsus tajribalar orqali shaxsning yoshga xos ayrim xususiyatlarini
aniqlash imkoniyati yuzaga keladi. Sababi qo‘l yozuvi shaxsning o‘ziga xos xususiyatlarini
namoyish etadi. Qo‘l yozuvi orqali shaxsning psixofizologik holatlari aniqlanib, yozuv
shakli, bosim, dinamika orqali yoshga oid diagonostikani ham amalga oshirish mumkin.
Yosh xususiyatlarini aniqlashda asosiy obyekt nutq sanaladi [2-5].
Nutq faoliyati mahsuli barcha nutq ekspertizasi uchun umumiy obyektdir
(lingvistik, avtosensiya, fonoskopik), ammo faqat lingvistik ekspertiza uchun yaxlitlik,
izchillik, to‘liqlik va hokazo sifatlarga ega bo‘lgan nutq mahsuloti tadqiqot obyekti
hisoblanadi. Tahlil qilinishi lozim bo‘lgan nutq har qanday moddiy vositada yozib olingan
yozma matn yoki og‘zaki nutq shaklida ishlaydi:
●
bosma nashrlar (kitoblar, risolalar, varaqalar va boshqalar);
●
har qanday moddiy vositada, shu jumladan raqamli formatda taqdim etilgan
matnlar (veb-sahifalarning skrin shotlari; messenjerlarda electron aloqa skrinshotlari;
grafitlarning fotosuratlari, shiorlar va boshqalar);
●
aralash nutq asarlari – krelizlangan matnlar (memlar, demotivatorlar, komikslar
va boshqalar) va polikodli matnlar (masalan, og‘zaki komponentli videolar).
Konfliktli matnda yosh xususiyatlarini aniqlashda quyidagi jihatlarni inobatga olish
lozim:
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
354
1.
Axborotning qanday janrda ekanligini hisobga olish (og‘zaki xabar, esse, shaxsiy
yozishma);
2.
Axborotning mavzu yo‘nalishi (shaxsiy, rasmiy, ommaviy);
3.
Axborortning semantik tarkibi (ishlatilganso‘zlar, iboralar);
2
Ushbu keltirilganlardan tashqari axborotning punktuatsion jihatlarini inobatga
olish lozim. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar orqali yoziladigan shaxsiy yozishmalarda
punktuatsion belgilar qo‘llanilishi turlicha va aksariyat hollarda emotsional jihatlarni ham
o‘zida namoyon etadi.
Shaxsning yoshga oid ma’lumotlarini matnning lug‘at tarkibiga qarab aniqlashda
quyidagilarga diqqat qaratish lozim bo‘ladi:
dialektizmlar – har qanday lahja yoki lahjadan azaldan qabul qilingan so‘zlar;
professionallik – bir guruhda ishlaydigan kasb, istalgan mutaxassislik bilan bog‘liq
bo‘lgan odamlar guruhi tomonidan ishlatiladigan so‘zlar;
argotizmlar – jargon lug‘at bilan bog‘liq so‘zlar, ko‘pincha ular butun iboralar,
shuningdek, ma’lum bir guruh odamlar, bitta jamiyatning nutqi bo‘lishi mumkin;
vulgarizmlar – adabiy nutqdan tashqariga chiqadigan so‘zlarni nazarda tutadi,
bunday so‘zlar ko‘pincha qo‘pol shaklda uchraydi;
ekzotizm – boshqa millatlardan olingan so‘zlar, ular turli xalqlar hayotining o‘ziga
xos milliy xususiyatlarini aks ettiradi va rus bo‘lmagan voqelikni tasvirlash uchun
ishlatiladi;
arxaizmlar – kundalik faol ishlatilishdan chiqqan so‘zlar, boshqacha tarzda ularni
eskirgan so‘zlar deb atashadi;
neologizmlar – yaqinda tilde paydo bo‘lgan, leksikada hali faol foydalanishga
kirishmagan yangi shakllangan so‘zlar;
varvarizmlar – chet tilidan olingan so‘zlar, ma’noga ega va rus tilida allaqachon rus
tilidagi so‘zlarni anglatadigan tushunchalarni aks ettiradi.
frazeologik birliklar – turg‘un iboralar, ularning o‘ziga xos xususiyati boshqa
tillarga so‘zma-so‘z tarjima qilish mumkin emasligi;
parazit so‘zlar – semantic yukni ko‘tarmaydigan so‘zlar ko‘pincha iboralar
orasidagi pauzalarni to‘ldiradigan so‘zlardir.
Muayyan so‘zlar, iboralar va jumlalarni ta’kidlash iboralarni, jumlalarni, yozma
belgilarni, qisqartirishlarni, yozma belgilarni ikki yoki undan ortiq marta doimiy ravishda
takrorlashdan iborat [6].
XULOSA
Yozma yoki og‘zaki ko‘rinishdagi nutqda shaxsning yosh xususiyatlarini aniqlash
sud jarayonida dalillarni to‘plash va asoslashga yordam beradi. Yosh xususiyatlarini
aniqlash esa lug‘at tarkibining xilma-xilligi, grammatik strukturasi, punktuatsion jihatlari
inobatga olinadi [7]. Qo‘lyozma ko‘rinishidagi matnlar uchun esa harflar tempi, dinamikasi
ham asosiy aniqlashning faktik belgisi bo‘lib xizmat qiladi. Bugungi kunda lingvistik
ekspertologiya zimmasida aynan qo‘lyozma matnlar uchungina emas, balki bosma
ko‘rinishdagi matnlar uchun yoshga oid ma’lumotlarni aniqlash bazasi va mexanizmini
shakllantirish dolzarb masala sanaladi. Keyingi tadqiqotlarda masalaning ayni shu jihatiga
diqqat qaratiladi.
2
The model of the examination of information products in the framework of the Federal Law of 29 December 2010 № 436-ФЗ.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
355
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Лисина Л.М., Балибардина Н.Г. Лексические особенности лингвистической
экспертизы текста на английском языке в судебно-экспертной деятельности //
Вестник Алтайской академии экономики и права. – 2020. – № 12-2. – С. 446–451;
2.
Androutsopoulos, Jannis K. (1999) Grammaticalization in young people’s
language. The case of German, in: Belgian Journal of Linguistics, 155–76.
3.
Bourhis R.Y., Giles H., Rosenthal D. (1981) Notes on the construction of a
‘Subjective vitality questionnaire’ for ethnolinguistic groups, in: Journal of Multilingual and
Multicultural Development 2: 145–55.
4.
Budzhak-Jones, Svitlana / Poplack, Shana (1997) Two generations, two
strategies: The fate of bare English-origin nouns in Ukrainian, in: Journal of Sociolinguistics
2, 225-58 Cedergren, Henrietta (1984) Panama revisited: Sound change in real time, Paper
given at NWAVE, Philadelphia.
5.
Musulmonova K. (2019). The practical and theoretical importance of teaching the
concept of homeland in Literature lessons. International Journal of Student Research, (3),
92-94. 12.
6.
Bakhtiyor M., & Kamola M. (2021). Special Methods of Linguistic Expertise.
International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 8(5), 482–489.
7.
Musulmonova K. (2020). O‘zbek yozma matnlarida lingvistik ekspertiza o‘tkazish
maqsadi va asoslari. Збірник наукових праць ΛΌГOΣ, 101–103.
