Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Tax policy of Khiva khan Muhammad Rakhimkhan I
Shokhida ZHUMAEVA
1
Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
This article is devoted to the history and development of the tax
system of the Khiva Khanate, the main attention in the article is paid to
the peculiarities of the tax system during the reign of the Khiva Khan
Muhammad Rakhimkhan I (1806–1825) and is analyzed on the basis of
historical sources. It also discusses the financial situation of the Khiva
Khanate during the reign of the Khiva Khan Muhammad Rakhimkhan I,
the state of the state treasury and the general state of the tax system, the
types and amount of taxes levied on the population. There is also
information about the taxes levied on the Karakalpaks, which were
subordinated to the Khiva Khanate during the reign of Muhammad
Rakhimkhan I, their amount and the deterioration of living conditions
due to increased taxes and other payments.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Muhammad Rahimkhan I, taxes,
salgut,
dahayak,
salgut kesmi,
zakat,
rich money,
torchup.
Хива хони Муҳаммад Раҳимхон I нинг солиқ сиёсати
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Муҳаммад Рахимхон I,
солиқлар,
солғут,
дахяк,
солғут кесми,
закот,
бой пули,
торчўп.
Ушбу мақола Хива хонлиги солиқ тизими тарихи ва
ривожланиши ҳақида бўлиб, мақолада асосий эътибор Хива хони
Муҳаммад Рахимхон I (1806–1825) давридаги солиқ тизимининг
ўзига хос хусусиятлари тарихий манбалар асосида таҳлил
қилинган. Шу билан биргаликда Хива хони Муҳаммад Рахимхон I
давридаги Хива хонлигининг молиявий ҳолати, давлат
хазинасининг аҳволи ҳамда солиқ тизимининг умумий ҳолати,
аҳолидан йиғиб олинган солиқлар турлари, миқдори хусусида сўз
юритилади. Шунингдек, Муҳаммад Рахимхон I даврида Хива
хонлигига бўйсундирилган қорақалпоқлардан олинган солиқлар,
уларнинг миқдори ҳамда солиқ ва бошқа тўловларнинг ошиб
кетиши оқибатида аҳоли турмуш шароитларининг оғирлашуви
тўғрисидаги маълумотлар ҳам ёритилган.
1
Termez State University, Termez, Uzbekistan.
E-mail: a jumayevas@tersu.uz.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
438
Налоговая политика Хивинского хана Мухаммада Рахимхана I
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Мухаммад Рахимхан I,
налоги,
солгут,
дахаяк,
солгут кесми,
закят,
деньги бая,
торчуп.
Данная статья посвящена истории и развитию налоговой
системы Хивинского ханства, основное внимание в статье
уделяется особенностям налоговой системы в период
правления Хивинского хана Мухаммада Рахимхана I
(1806–1825) и проанализирована на основе исторических
источников. А также обсуждается финансовое положение
Хивинского ханства в период правления хивинского хана
Мухаммада Рахимхана I, состояние государственной казны
и общее состояние налоговой системы, виды и размер
налогов,
взимаемых
с
населения.
Также
имеется
информация о налогах, взимаемых с каракалпаков, которые
были подчинены Хивинскому ханству во время правления
Мухаммада Рахимхана I, их размере и ухудшение условий
жизни из-за увеличения налогов и других платежей.
КИРИШ ВА ДОЛЗАРБЛИГИ
Агар тарихга назар ташласак, тарихий манбалар, илмий адабиётлар
таҳлилидан шуни англаш мумкинки, инсоният тарихидаги барча давлатларда
солиқлар тизими йўлга қўйилган бўлиб, солиқларни амалга ошириш ҳамма учун
мажбурий характер касб этган. Зеро, давлатнинг у ёки бу тарзда молиявий ҳолати
ҳамда ривожланиши, авваламбор, давлат хазинасининг аҳволи, аҳолидан йиғиб
олинган солиқлар турлари, миқдори ва салмоғига боғлиқ бўлган. Дарҳақиқат,
Ўзбекистонда солиқ соҳаси ўзининг узоқ тарихий тараққиёти ва ривожланиш
босқичларига эга бўлиб, унда барча тарихий даврлар қатори Хива хонлигига оид
солиқ тизими тарихи ҳам алоҳида эътиборга моликдир. Мамлакатимизда
солиқларнинг шаклланиш тарихи ва ривожланиши узоқ даврларга бориб
тақалсада, ушбу мақола доирасида асосий эътибор Хива хони Муҳаммад Рахимхон I
(1806–1825) давридаги солиқ тизимининг ўзига хос хусусиятларини илмий таҳлил
қилишни лозим топдик. Хива хонлигининг солиқ соҳасига оид маълумотлар бир
қатор илмий тадқиқотлар ҳамда адабиётларда муайян тарзда ўз ифодасини топган
бўлсада, айнан Хива хони Муҳаммад Рахимхон I (1806–1825) давридаги солиқ
тизими мавзуси доирасида тарихий нуқтаи назардан қатор ишларни таҳлил қилиш
муҳим саналади.
МЕТОДЛАР ВА ЎРГАНИЛИШ ДАРАЖАСИ
Мақолада умумий қабул қилинган методлар – холислик, тарихий-таҳлил,
қиёсий-мантиқий таҳлил, хронологик кетма-кетлик тамойиллари асосида амалга
оширилди. Унда қисқача
Хива хони Муҳаммад Рахимхон I давридаги солиқ
тизимининг
умумий ҳолати, шунингдек, Хива хонлигининг
молиявий ҳолати,
давлат хазинасининг аҳволи ҳамда аҳолидан йиғиб олинган солиқлар турлари,
миқдори
хусусида сўз юритилади. Шунингдек ушбу мавзуга оид маълумотларни
П. Иванов, М. Йўлдошев, О. Жалилов, Н. Обламуродов, Ф. Толипов, Н. Аллаева-
ларнинг тадқиқотларида учратамиз.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
439
ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ
Солиқ Хива хонлиги даромадининг асосий манбаи эди. Бошқача қилиб
айтганда ер солиғининг миқдори хонлик бюджетини белгилаб берар эди. Хива
хонлигида аҳолидан асосан хирож, закот, жузъя каби солиқлар ундириб олинган.
Уларнинг миқдори шариатда белгиланганидек бўлган. Хива хонлигидаги оғир
солиқ сиёсати деҳқонлар оммасини зиммасига оғир юк бўлиб тушган.
Солиқлардан ташқари аҳоли турли мажбуриятларни бажариши шарт эди.
Хусусан каналларни тозалаш, янгиларини қазиш учун илк баҳорда ўз ерига эга
бўлган ҳар бир хонадондан бир киши жалб этилиб, 15 кун ишлаб бериши шарт
бўлган. Хива хонлигида хусусий ерларга солинадиган солиқ у ер қандай тоифага
мансублигига боғлик бўлган. Ёрлиқли мулк, яъни давлат ерларидан хон ёрлиғи
билан бирор шахснинг фойдаланиши учун ажратиб берилган ёрлиқли хусусий
ерлардан олинадиган ер солиғи (дахяк) олинган [1. Б. 84].
Аҳолининг қадимдан хусусий мулки хисобланган одатдаги шахсий ерларга
ҳам солиқ солинган. Адай мулк (халқ тилида атай мулк) ерларидан ер солиғи эмас,
балки ҳовли пули солиғи шаклида ундириб олинган. Бу солиқнинг миқдори солиқ
тўловчи мол-мулкнинг кўп-озлигига қараб белгиланган. Ҳовли пули (уй-жой
солиғи) эса даромад солиғига ўхшаш бўлган [1. Б. 84–85]. Улар солғут ва дахякни
тўла давлатга, дахякнинг бир қисмини ўз вақф идоралари фойдасига тўлаганлар.
Солиқ йиғувчилар учун солиқлар бойиш воситаси бўлиб келган. “Муҳаммад
Раҳимхон халқнинг норозилиги яна кучайиб, туғён кўтарилишидан қўрқиб солиқ
солиш тартибларини ўзгартиришга киришди. Унинг даврида хирож деб аталган ва
натура билан олинадиган эски солиқ (маҳсулот солиги) системаси бекор қилинади.
Бунинг ўрнига солғут деб аталган пул солиғи жорий этилди” [2. Б. 86].
Савдо ишларида белгиланган закот йиғими, тарози пули ва бошқа
солиқлардан ташқари, Хива хонлигининг савдо марказлари (Урганч, Хонқа, Хива,
Гурлан, ва бошқалар)даги савдогарлар ҳар йили хонга “бой пули” солиғини
тўлаганлар. Хон бу солиқни хамма бой савдогарларга ўзи хоҳлаганча солган. Савдо
шаҳарларига ёрлиқлар юборилар ва ёрлиқларда хар бир шаҳардан хон хазинасига
қарз тариқасида маълум миқдорда пул юборилиши керак эди. Лекин олинган бу
пуллар эгаларига қайтариб берилмас эди. Белгиланган пул шаҳар аҳолисига тақсим
қилиб ундирилар эди. Бу ўзига хос қарз олишлар бир йилда икки-уч марта
такрорланиб турган.
Хон хокимияти қозоқлардан ва қорақалпоқлардан чорванинг сонига қараб
чорва учун 1/40 миқдорида закот ундириб олган. Бундан ташқари, Амударёнинг
ўнг қирғоғида пода эгаларидан бутунлай ўзбошимчалик билан ундириб
олинадиган солиқ – торчўп деб аталган. Бунда қирғоқ бўйлаб жойлашган
туманлардаги янтоқни мол егани учун ҳам солиқ олинган. Туқайдан ўтган ҳар бир
сурувдан бир бош қўй олинган. Шундай қилиб, Хива хонлигида 25 турга яқин турли
доимий ва фавқулодда ўлпонлар, мажбуриятлар ва солиқлар бўлган [1. Б. 85]. Бу
ўлпон ва мажбуриятларнинг миқдори хоннинг ва хон амалдорларининг хоҳиши
билан белгиланган.
Рус сайёҳи ва элчиси Н. Муравьев “Муҳаммад Раҳимхон ўзбошимчаликни,
таловчиликнн йўқотди, солиқ ундириш ишида доимий тартиб ўрнатиб, даромадни
кўпайтирди. Божхона ва бошқа муассасалар ташкил этди” [3. С. 44], – деб ёзади.
Бироқ шундай тартиблар ўрнатилиши билан таловчилик батамом йўқолиб
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
440
кетмаган. Рус амалдори ва олими Л. Кун архивида ёзилишича, хонликдаги
божхоналар Хиванинг ичида – саройда, Оқмасжид, Шоҳаббос валида, Қаландархона,
Қипчоқ, Қўҳна Урганч, Шарқда Ҳилоли, Ғазавот, Пишқоник, Қоракўл ва Бешариқда
жойлашган [4]. Хон томонидан ҳар бир туман ҳокимларининг солиқ, закотларини
йиғиб оладиган амалдорлар, унинг ҳисобини олиб борадиган девонлар
белгиланган.
XIX асрнинг биринчи чорагида қорақалпоқлардан солғут ва закот фақат
натурал йўли билан олинган. Муҳаммад Раҳимхон томонидан янги солиқ системаси
жорий қилинганидан бошлаб, асосан пул солиғи “солғут” олинадиган бўлдн. Лекин,
дарё тармоқлари, каналлар, кўлларнинг атрофида тарқалган ҳолда яшаётган ярим
ўтроқлашган халқ деҳқонларидан, жумладан, қорақалпоқ деҳқонларидан солиқ
тўпланиши жуда қийин бўлган. Шунинг учун бундай ярим ўтроқлашган орол
ўзбеклари туркман, қозоқ. қорақалпоқлардан олинадиган солиқ миқдорини
белгилаб қўйган. У ҳақда Л. Кун “Муҳаммад Раҳимхон бутун низоларни йўқотиш
мақсадида қорақалпоқ оқсоқоллари билан шундай қарорга келган:
1. Қорақалпоқлар қанча ер ишлатишларига қарамасдан, ҳар йили хонга
20 минг кичик тилла тўлаб турадилар;
2. Улар хонга 2 минг аскар юборадилар.
3. Умумий ишларга ҳар йили 6 минг одам берадилар” [5], – деб ёзган эди.
Солиқ миқдорининг бундай белгиланиб қўйилишини Хоразмда кесм, яъни
“солғут кесми” деб аталган. Хива давлат архиви ҳужжатларининг тўпламида
қорақалпоқлардан олинган солиқлар ёзилган дафтарлар сони XIX асрнинг
60 йилларида 12 тага етган. Улардан 3 таси бизгача етиб келган холос. Лекин,
XIX асрнинг биринчи чорагидан 1860 йилгача бўлган Орол ўзбеклари, туркман ва
қорақалпоқларнинг солиқ ва закотлари ёзилган ҳужжатларнинг асосий қисми эса
1855–1859 йилларда бўлиб ўтган қўзғолон қатнашчилари томонидан куйдириб
юборилган эди. Мавжуд дафтарларда қайд этилишича, қорақалпоқлардан
олинадиган 20 минг тилла солиқ уларнинг қабила-уруғ бошлиқлари бекларбеги,
оқтоли, бий, юзбоши, ноиблар каби амалдорлари орқали йиғиб олинган [6. Б. 76].
Солиқ қабила – уруғларга хўжалик сони, эгалик еринннг миқдорига қараб
тақсимланган. Хива давлат архивида ариза, мактуб шаклидаги ҳужжатларда
қорақалпоқларнинг бир неча йиллар мобайнида ҳар йили 20 минг кичик тилла
“солғут кесми”ни тўлиқ тўлай олмаганликлари тўғрисида маълумот берилади [7].
Бу даврда уруғ амалдорлари, руҳонийлар ерларнинг асосий қисмига эгалик қилиб,
уларнинг қўл остида ижарачи деҳқонлар меҳнат қилган.
Юқоридаги маълумотлардан шуни тушуниш мумкинки, қорақалпоқлардан
олинган
солиқлар
қайд
қилинган
ҳужжатларнинг
баъзиларида
бутун
қорақалпоқлардан олинган солиқ миқдоринн ифодаланган бўлса, баъзиларида эса
қорақалпоқларнинг ўн тўрт уруғ ёки қўнғирот этник гуруҳидан олинган солиқлар
миқдорлари акс этган. Тўлаган солиқларнинг 20 минг тилладан кам бўлиши
биринчидан, унинг жуда оғир мажбуриятлигини,
шу туфайли тўлай
олмаганлигини англатса, иккинчидан ўша йили солиқнинг шунча қисминигина
тўлагани, қолгани боқиманда бўлиб қолганини англатади. Солиқнинг тўланмай
қолган қисми каср дафтарига ёзилган [8, 9].
Хива хонлигида ҳам солиқнн йиғиб олишнинг ўзига хос қонун қоидалари
бўлган. А.Л. Кун архивида солиқнинг ғўзалар очилган вақтдан бошлаб олиниши ва
бошқа тартиблари тўғрисида маълумот берилган. Жумладан, солиқ олинишдан
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
441
олдин у ҳақда солиқ тўловчиларга махсус одам орқали хабар қилинган, у чопар
дейиларди. Солиқ тўлаш вақтини билдиргани учун ҳар бир киши бошидан бир танга
олар эди. Солиқ тўловчи солиқ йиғувчига 1,5 – 2 танга беришга мажбур эди. Агар солиқ
8 ой ичида узилмаса у икки баробар кўпайяр эди. Агар солиқ тўловчи солиқнинг
нотўғри ҳисобланиши ҳақида юқори идораларга ариза ёзиб мурожаат қилса, девонга
9 танга тўламоғи керак эди. Тўлай олмай қарз олган боқимандаларни йиғиб
олаётганда ҳар бир тилласи ҳисобидан бир танга қўшиб олган [4].
Одатда ҳар йили октябрь (ақраб) ойидан бошлаб тўрт ойгача солиқнинг
ярмини, яна тўрт ойдан сўнг қолган ярмини, яъни келаси йил май (жавза) ойигача
йиғиб олиш тартибига амал қилинган. Демак, тегишли солиқни 8 ой ичида тўлаш
имкони бўлган [10, 11]. Шунинг учун ҳужжатларда қорақалпоқлар тўлаган солиқ
миқдори ҳар хил кўрсатилган. Ундан ташқари, табиий ҳодисалар (офатлар) сув
тошқини, қурғоқчилик рўй берган, вабо касалликлари тарқалган йиллари
халқнинг оғир аҳволини кўриб бардош беролмаган ҳолларда қорақалпоқ
амалдорлари яна халққа ён беришга мажбур бўлар эди. Масалан, ер солиғини
тўламаганлик учун хон ва амирга тегишли ерларда ишлаш учун юзлаб меҳнаткаш
аҳоли мажбурий меҳнатга тортилган.
Муҳаммад Раҳимхон давридан XX асрнинг биринчи чорагигача ҳар уч
қорақалпоқ хўжалиги суғориш тизими ишлари учун бир қазувчи бериш каби
мажбурият ҳам бўлган. Агар бирор қазувчи қазувга келмаса беш тилла тўлар эди.
Архив ҳужжатларидаги ярим киши, ярим қазувчи сўзлари пулга нисбатан айтилган
бўлиб, у 2,5 тилла маъносини англатган. Ўзбеклар деҳқончилик билан шуғулланган
ҳар ўн таноб ери учун бир қазувчи бериш мажбуриятини бажарган. Агар 5 таноб ери
бўлса ярим қазувчи, ундан кам бўлса чорак қазувчи берган. Пулга нисбатан 5 тилла,
2,5 тилла ёки ундан кам пул тўлаган [12. Б. 11–16].
ХУЛОСА
Хулоса қилиб айтганда, Хива хони архиви ҳужжатлар аҳоли тўлайдиган солиқ
турлари ва миқдорлари ҳақида маълумотлар берилган бўлиб, бу солиқ юки
меҳнаткаш аҳоли бўйнига тушган. Юқорида қайд этилганидек солиқлар ва бошқа
тўловларнинг ошиб кетиши аҳоли турмуш шароитларини оғирлашувига олиб
келган. Бунга асосий сабаб, ҳокимиятда мутлақ бошқарув тизимининг жорий
этилганлиги бўлиб, унга кўра хон ва унинг атрофидаги амалдорлар ўз вазифалари
бўйича мутлақ ваколатларга эга бўлганлар. Бундай ҳолат солиқ тизимида ҳам кўзга
ташланган. Яъни аҳолидан тўпланадиган солиқ йиғишга масъул кишилар
томонидан кимда-ким солиқларни ўз вақтида тўламаса, уларга нисбатан чоралар
кўрилган.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Обломуродов Н., Толипов Ф. Ўзбекистонда солиқлар тарихи. – Тошкент:
“IQTISOD – MOLIYA”, 2009.
2.
Йўлдошев М.Й. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. –
Тошкент: “Фан”, 1959.
3.
Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1820 годах, гвардейского
Генерального Штаба капитана Николая Муравьева, посланного в с страны для
переговоров. Ч. II. – Москва: типография Августа Семена, 1822.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
442
4.
А.Л. Кун архиви. Ўз МА, 33-жамғарма, 1-рўйхат, 134-иш.
5.
Кун А.Л. Доходы Хивинского ханства. «Туркестанские ведомости». 1873. № 32.
6.
Жалилов О. XIX–XX аср бошларидаги қорақалпоқ тарихидан. – Тошкент:
“Фан”, 1986.
7.
Иванов П.П. Архив Хивинских ханов XIX в. – Ленинград, 1940.
8.
Алламуратов Ш., Джураева У. XIX аср охири – XX аср бошларида шарқий
Бухоро бекликларида савдо-сотиқ ва ҳунармандчилик муносабатлари // Общество
и инновации. – 2021. – Т. 2. – №. 3/S. – С. 105-110.
9.
Allamuratov S.A., Dzhuraeva U.C. Irrigation and reclamation works in the surkhan
oasis // Emergent: Journal of Educational Discoveries and Lifelong Learning (EJEDL). –
2021. – Т. 2. – №. 05. – С. 88–95.
10.
Жумаева Ш.Ч. Эпоха первообытнообщинного строя // Актуальные
проблемы гуманитарных и естественных наук. – 2019. – №. 1. – С. 27-30.
11.
Алламуратов Ш., Джураева У. Ремесленные и торговые отношения
в бекствах восточной Бухары в конце XIX–начале XX вв // Общество и инновации. –
2021. – Т. 2. – №. 3/S. – С. 105–110.
12.
Jumaeva S. Political and cultural life during the reign of khivakhan Muhammad
Rahimkhan I // Теория и практика современной науки. – 2020. – №. 8. – С. 11–16.
13.
Mallaev N.R. International legal framework for the regulation of transboundary
water resources in central asia // Emergent: Journal of Educational Discoveries and
Lifelong Learning (EJEDL). – 2021. – Т. 2. – №. 05. – С. 198–208.
14.
Kabulov E. Agricultural Terms Used in Surkhan Oasis // Бюллетень науки и
практики. – 2021. – Т. 7. – №. 3. – С. 89–92.
15.
Дусназаров М.И., Жумаева Ш.Ч. Теоретические основы понятия семейного
воспитания с позиций становления и развития культурной традиции // Актуальные
проблемы гуманитарных и естественных наук. – 2020. – №. 1. – С. 151–154.
16.
Турсунов Н.Н., Алламуратов Ш.А. Развитие торговых отношений и ремесел
в бекствах Восточной Бухары // Бюллетень науки и практики. – 2021. – Т. 7. – №. 3.
– С. 348–353.
17.
Kabulov E. A. The types of produces of the stock-raising in surkhan oasis and the
methods of preparation of them // Ўтмишга назар журнали. – 2019. – Т. 24. – №. 2.
18.
Маллаев Н.Р. Международно-правовое регулирование трансграничных
водных ресурсов государств Центральной Азии // Бюллетень науки и практики. –
2021. – Т. 7. – №5. – С. 391–401.
19.
Ashurovich A. S. Craft and trade relations in eastern beks of the bukhara emirate
// Academicia: An international multidisciplinary research journal. – 2021. – Т. 11. – №. 2.
– С. 1376–1380.
20.
Кабулов Э.А. Мельницы и их роль в социальной жизни населения //
Бюллетень науки и практики. – 2020. – Т. 6. – №. 5.
