Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Develop writing, reading, speaking and listening comprehension
skills in foreign language teaching
Dilnoza SALIKHOVA
1
Bukhara Regional Law College
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
The most important components of learning a foreign
language are listening, speaking, reading and writing. In any form
of education, linguistic competencies must be broad, transverse,
multifaceted, and fundamental to all people, as well as inherent
in every scientific culture and discipline. In this article, the author
discusses in detail about the importance of teaching foreign
languages in contemporary educational institutions and the use
of four elements and she explains about the development of these
4 skills: writing, reading, speaking and listening in terms of
providing analysis and facts.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
foreign language,
component,
competence,
communicative,
socio-linguistic,
ICT,
methodology,
national curriculum,
ETC.
Сhet tilini o‘qitishda yozuv, o‘qish, gapirish hamda tinglab
tushunish kompetensiyalarini rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
xorijiy til,
komponent,
kompetensiya,
kommunikativlik,
ijtimoiy-lingvistik,
AKT,
metodika,
milliy o‘quv dasturi va h.k.
Xorijiy tilni o‘rganishdagi muhim komponentlar bu – tinglash,
talaffuz qilish, o‘qish va yozishdan iboratdir. Ta’limning har
qanday shaklida, lingvistik kompetensiyalar barcha odamlar
uchun keng, shaffof, ko‘p qirrali va asosiy bo‘lishi kerak,
shuningdek har bir ilmiy madaniyat va intizomga xosdir deyish
mumkin. Ushbu maqolada muallif bugun ta’lim muassasalarida
chet tillarini o‘qitishning muhim ahamiyati, ularni talabalarga
o‘rgatishda til o‘rganishning to‘rt unsuridan foydalanish va chet
tilini o‘rgatishda yozuv, o‘qish, gapirish hamda tinglab tushunish
kompetensiyalarini rivojlantirish haqida batafsil bayon qiladi,
tahlillar va faktlar keltiradi.
1
First deputy chief of staff of the director, Bukhara Regional Law College, Bukhara, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
374
Развитие навыков письменности, чтения, разговорной речи
и понимания при аудировании в обучении иностранному
языку
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
иностранный язык,
компонент,
компетенция,
коммуникативный,
социолингвистический,
ИКТ,
методология,
национальная учебная
программа и др.
Наиболее важными компонентами изучения иностранного
языка являются аудирование, разговаривание, чтение и
письменность. В любой форме образования языковые
компетенции
должны
быть
широкими,
сквозными,
многогранными и фундаментальными для всех людей, а также
должны быть присущи каждой научной культуре и
дисциплине. В этой статье автор подробно обсуждает важность
преподавания
иностранных
языков
в
современных
образовательных учреждениях и использования четырех
элементов, а также объясняет развитие этих четырех навыков:
письма, чтения, разговорной речи и аудирования с точки
зрения предоставления анализа и фактов.
Tilga oid to‘rtta asosiy ko‘nikmalar, tinglash, o‘qish, so‘zlash va yozish tillarni
o‘rgatishning ajralmas qismidir. Chet tili kurslarida muvaffaqiyatli va samarali ta’lim olish
va o‘qitish uchun ushbu to‘rtta asosiy til ko‘nikmalarini o‘rganish darajasi va ehtiyojlariga
mos ravishda rivojlantirish va mustahkamlash zarur. Muammo chet tillarini o‘qitishda
to‘rtta asosiy ko‘nikmalarning mavqeini aniqlashda yoki uning ta’rifiga shubha qilishda
emas, balki muammo bu to‘rtta asosiy ko‘nikmalarni talabalarning qanday yaqinlashishini
va o‘zlashtirganligini ko‘rsatishdir. Talabalar chet tili darslarini to‘g‘ri eshitganda va
tushunganlarida, ular to‘g‘ri va samarali gaplasha olsalar, yanada muvaffaqiyatli va tayyor
bo‘lishadi. Ayniqsa, bugungi zamonaviy ilm-fan doirasida chet tillarini samarali o‘rganish
hamda yangi lug‘at boyligini yanada osonroq o‘zlashtirish masalasibir qancha olimlar
tomonidan tadqiq etilgan bo‘lsa-da, doim dolzarb masala bo‘lib kelgan. Bugungi jahon
globallashuvi davrida zamon talabi bilan mazkur masalaga bunday yondashilishi tabiiy
holdir. Ko‘pincha chet tilini o‘rganishda bilingual ta’lim tizimining tashkil etilishi bir necha
chet tillarini chuqurlashtirib o‘rganishga imkon yaratadi.Ba’zan chet tillarini o‘rganishga
ajratilgan dars soatlari va maxsus darsliklar soni darsni o‘zlashtirishga yetarli darajada
bo‘lmasligi xorijiy tillarni mukammal o‘rganishda muammolariga sabab bo‘lishi mumkin.
Mazkur muammolar yechimini topishda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texno-
logiyalari (AKT) hamda Internet tarmog‘idagi onlayn resurslar muhim o‘rin tutadi.
Talaba-yoshlarning darsga qiziqishini oshirishda AKT va Internet tarmog‘idagi
resurslar ta’lim samarasini va shu jumladan, til o‘rganishga motivatsiyani oshiruvchi omil
bo‘la oladi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari vositasida o‘qituvchi o‘z shaxsiy
elektron ta’limiy resurslarini yaratib borishi imkoniyati mazkur soha rivojida muhim
ahamiyatga molikdir.Shuni alohida ta’kidlab o‘tish kerakki, agar talaba o‘z ona tilini yaxshi
bilsa, til qonun-qoidalariga amal qilish malakasiga ega bo‘lsa, uning mavjud lingvistik
tajribasi boshqa chet tilini o‘zlashtirishiga ham zamin yarata oladi. Shuningdek, tilning
grammatik tushunchalarini va atamalarini tezroq o‘zlashtirishiga yordam beradi. Shu
tariqa, tillararo o‘xshashlik va farq qiluvchi omillarini o‘rganib, boshqa xorijiy tilni ham
oson o‘zlashtiradi. Fonetik, leksikvagrammatik darajada til hodisalarini solishtirish
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
375
lingvistika sohasini boyituvchi material bo‘ladi. Shu boisdan, tillararo qiyosiy tahlil muhim
ahamiyatga molik. Bu chet tilidagi yangi materialni shunchaki o‘zlashtirishgina emas, balki
unga talabalarda alohida qiziqish bilan yondashuvni ham ta’minlaydi. Agar talaba bir
tilning qonun-qoidalari va asosiy tushunchalarini yaxshi bilsa, boshqa tilni ham o‘rgana
olishiga o‘zida chuqur ishonch bilan qaraydi.
Xorijiy til ta’limiga innovatsionva yangi pedagogik texnologiyalarning tadbiq
qilinishi – shaxsni jamiyatning talabiga ko‘ra yo‘naltirish, ta’limni shu talablar asosida
tashkil etish hamda ta’lim tamoyillari, metodlari va aloqadorligi asosida shaxsni har
tomonlama yetuk kadr qilib shakllantirish, uning qobiliyati va imkoniyatlarini to‘liq
namoyon etishi va rivojlantirishi uchun qulay shart-sharoitlar yaratadi. Pedagogik
innovatsion texnologiyalarning yana bir o‘ziga xos xususiyati o‘qituvchi faoliyatining
ustuvorligida, ta’lim jarayonida talaba yoki o‘quvchinining asosiy figura ekanligidadir.
Ta’lim jarayonida bilish, leksik, grammatik, talaffuz tushunchalarni to‘g‘ri shakllantirish,
talabalar ongida bilimlar sistemasini, o‘z - o‘zini nazorat qilish ko‘nikmasini to‘g‘ri tarkib
toptirish innovatsion pedagogik texnologiyalarning tarkibiy qismidir. Hozirgi kunda ta’lim
jarayonidagi eng samarali, o‘qituvchi -pedagoglar ko‘zlagan maqsadlarga erishishning
kafolatlangan o‘qitish uslublariva ta’lim metodlari talabalarda mustaqil fikrlash, erkin
qaror chiqarish ko‘nikmasini shakllantiribgina qolmay, ularni muammolarni yechishlari va
bunday o‘qitish uslublari pedagogik texnologiyaning eng ilg‘or xususiyatidir. Mashhur
nemis olimi Y.V. fon Gyote ta’kidlaganidek: “Kim bitta bo‘lsa-da chet tilini bilmasa, demak,
u o‘z tilini ham bilmaydi”. Shu sababdan nafaqat xorijiy til mutaxassislari, balki tilga
ixtisoslashmagan boshqa oliy o‘quv yurtlarida tahsil olayotgan barcha bo‘lajak kadrlar
chet tillarini o‘rganib, ularda erkin fikr almasha olishni shakllantirish g‘oyat muhim
vazifalardan sanaladi.Shubha yo‘qki, bugungi kunda kadrlar oldiga qo‘yiladigan asosiy
talablardan biri chet tillarini mukammal bilishdir.Barcha sohalardagi kadrlar tayyorlash
jarayonlarida ta’lim tizimining ustuvorligini, shu jumladan, chet tillarini o‘qitishning yangi
texnologiya- mexanizmlarining joriy etilishini ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi.Chet
tilini o‘qitish maqsadlari jamiyat talabi, ijtimoiy buyurtmasi, sharoiti, siyosatidan kelib
chiqqan holda belgilanadi.Chet tili o‘qitish maqsadlari jamiyat taraqqiyotiga va rivoj-
lanishiga bog‘liq. Oliy ta’lim muassasalarida xorijiy tilni o‘qitishni boshlashdan avval, chet
tilidan ta’lim berayotgan barcha murabbiylar, albatta, uni oldindan aniqlab olmog‘i va
talabalarga uni o‘rgatishning yangi uslublarini joriy qilmog‘i darkor.
IHRT (2007) kabi xalqaro tashkilotlarning fikriga ko‘ra, til kompetensiyalari turli xil
dasturlarga ega, ayniqsa og‘zaki, yozma va AKTdan foydalanish ona tilida ham, boshqa
tillarda ham ifodalangan. Ammo, ularning yozma tilda qo‘llanilishi ta’kidlanadi, boisi esa
bu shaxsning, muassasaning, mintaqaning yoki ilmiy intizomning ilmiy qismi sifatida
ro‘yxatga olinishi va o‘lchanishi mumkin bo‘lgan ilmiy mahsulotlarni nashr etishda hal
qiluvchi element hisoblanadi. Ilmiy matnlar va gap strukturalarini hosil qilish uchun
lingvistik vakolatlardan foydalanish quyidagilarni nazarda tutadi:
●
ishlab chiqilayotgan mavzu bo‘yicha ma’lum bilim darajasi mavjudligi, bu ayniqsa
ilmiy adabiyotlardan foydalanish;
●
ishtirokchilar orasida sintaktik va leksik konvensiyalar bo‘yicha individual hamda
jamoaviy faoliyatni rivojlantirish;
●
tildan yetarli darajada foydalanish to‘g‘ri yozish uslubidan tashqari, olingan
tanqidlarni tushunish, qaror qilish va harakat qilish qobiliyatiga ega bo‘lib, fikrlar, faktlar,
farazlar va nazariyalarni farqlay olish;
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
376
●
yozma ravishda aytilgan narsalarning oqibatlarini yengish qobiliyati, chunki bu
bilimlarni ishlab chiqaradi, bunday g‘oyalar ilmiy intizomdagi epistemik omillarga
aylanadi, bu yangi hissa yoki oldingilaridan keyingi ishlanma bo‘lishi mumkin (Reyzabal,
2012).
Har bir kompetensiyani ilmiy ishlab chiqarish va aloqada qo‘llash darajasi ilmiy
intizomga qarab o‘zgaradi. Shu jumladan, professor va tadqiqotchilar eng kamida
o‘zlarining ilmiy intizomi doirasida o‘rganilayotgan mavzularni aniqlash, tushuntirish,
isbotlash va asoslash borasida yuqori darajadagi til vakolatlarini namoyish etishlari lozim
(Camacho-Gonzalez & Quintanilla-Gatica, 2008). Bundan farqli o‘laroq, axborot mutaxas-
sislari ular hamkorlik qilayotgan ilmiy fanlar bilan bog‘liq bo‘lgan bir nechta bilimga ega
bo‘lishlari kerak, shuningdek ular boshqa fanlar bilan ishlashga moslasha olishlari kerak.
Tilshunoslik kompetensiyasi va ilmiy ishlab chiqarish va aloqa o‘rtasidagi bog‘liqlik
quyidagilarni anglatadi: (1) yetkazilishi mo‘ljallangan narsaning kontekstual elementlarini
aniqlash; (2) ilmiy ishlab chiqarish jarayonlarini rejalashtirish; (3) ilmiy tildan to‘g‘ri
foydalanish; (4) matnlarni aniq va yetarli darajada taqdim etish uchun semantik
normalarni qo‘llash.Lisoniy tavsiflash obyekti bo‘lgan fonologiya, leksika va sintaksis aloqa
uchun ishlatiladigan kod tarkibidagi elementlarning faqat bir qismini tashkil etadi.
Gapning (gaplar, iboralar, so‘zlar va h.k.) ma’nosi to‘liq shakliga bog‘liq emas. Boshqacha
aytganda, nutq aytilgan vaziyatning konteksti juda ham muhimdir. Ushbu kompetensiyalar
o‘qish kabi boshqa shaxsiy qobiliyatlar bilan juda bog‘liq, chunki kim o‘qimasa, to‘g‘ri yoza
olmaydi. Bu vakolatlar esa mutaxassislar yoki keng jamoatchilikning turli guruhlardagi
odamlarning jamoaviy o‘zaro ta’siri va bilimlarini ishlab chiqarish uchun zarurdir. Biror
xorijiy tilda gapirish ko‘nikmasini rivojlantirish uchun eng avvallo, talaffuzga e’tibor
berishimiz kerak. Agar chet tilidagi so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qila olmasak, nutqimiz
boshqalar uchun tushunarsiz bo‘lib qolishi mumkin. Bunday holat yuz bermasligi uchun
esa so‘z boyligimizda mavjud bo‘lgan barcha xorijiy tildagiso‘z va iboralarimizning to‘g‘ri
talaffuzini birma-bir tekshirib, o‘rganib chiqishimiz kerak bo‘ladi.
Kommunikativ kompetensiya haqiqatdan ham tilshunoslik kompetensiyasini,
shuningdek, ijtimoiy-lingvistik pragmatik kompetensiyaga kiruvchi faktlar shaklinio‘z
ichiga oladi (til predmetlarini kontekstda ishlatish qoidalari va konvensiyalari va boshqa
omillar, masalan, munosabatlar va boshqalar). Professor Dell Hymes biror xorijiy tilni
o‘rganayotgan kishi quyidagi imkoniyatlarga ega bo‘lishi kerakligini aytadi: "shuni hisobga
olish kerakki, oddiy bola jumlalarni nafaqat grammatik jihatdan, balki lug‘at boyligi
jihatidan ham mukammal ravishda ham bilishi mumkin. U qachon va nima haqida
gaplashish kerakligi hamda ushbu muloqot kim bilan, qayerda, qanday shaklda bo‘lishi
kerakligini biladi. Bir so‘z bilan aytganda, bola nutq aktida ishtirok etish va boshqalar
tomonidan bajarilishini baholash uchun nutq aktining repertuarini (inson ega bo‘lgan va
foydalana oladigan barcha ko‘nikmalar va boshqalar) egallaydi”.Xomskiyning fikriga ko‘ra,
lisoniy kompetensiyani qolgan kommunikativ kompetensiyadan ajratib, alohida holda
o‘rganish mumkin, ammo Dell Hymes singari ijtimoiy-tilshunoslar til kompetensiyasi
tushunchasi real emas va u tilshunoslikda jiddiy taraqqiyotga erishishi mumkin emas deb
hisoblashadi.
Kommunikativ kompetensiyani tushunishda foydali bo‘lgan yana bir tushuncha – bu
fatik-birlik tushunchasi. Fatik-birliktushunchasining maqsadlaridan biri jim bo‘lmaslikdir,
chunki bu kerak bo‘lmaganda dushmanlik yoki sharmandalikni anglatishi mumkin.
Masalan, ibodatxonada sukut saqlash hurmat belgisi bo‘lishi mumkin, lekin ikkita tanishlar
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
377
uchrashib, jim bo‘lib qolishsa, ularning sukuti hurmatsizlik yoki hech bo‘lmaganda
befarqlik sifatida talqin qilinishi mumkin. “Salom”, “xayrli tong” va boshqa kirish so‘zlari
kabi ba’zi iboralar juda odatiy, ammo ularning buzilishi aloqa shakllariga salbiy ta’sir
qiladi, aksariyat hollarda o‘zaro munosabat ishtirokchilarining noqulayligiga olib
keladi.Dell Hymes tomonidan kiritilgan kommunikativ kompetensiya tushunchasi til
pedagogikasida yondashuv usuli va texnikasida o‘zgarishlarga olib keldi. Tilshunos
mutaxassislarning ta’kidlashicha, “qoidalar mavjud, ularsiz grammatika foydasiz bo‘lib
qoladi”. Til o‘rganuvchilarga to‘g‘ri jumlalarni tuzishga imkon beradigan grammatik
qoidalar va boshqa kommunikativ maqsadlarni amalga oshirish uchun tillardan
foydalanish qoidalari ishlab chiqiladi.
Yevropaning umumiy bozori xorijiy tillarni o‘rganishda kommunikativ
yondashuvga yordam berdi. O‘zaro ta’sir kuchayishi uchun kattalarga Yevropaning
umumiy bozorining asosiy tillarini o‘qitish ehtiyojlari ortdi. Uilkins o‘zining “Milliy o‘quv
dasturi” (1976) kitobida sharqiy-funksional o‘quv dasturini targ‘ib qilgan. U til
ishlatiladigan funksiyalar haqida to‘xtalib o‘tadi: Masalan, bitta ma’lumotni so‘rash
bo‘yicha, boshqasida kechirim so‘rash va uchinchi darsda minnatdorchilik bildirish
bo‘yicha rejalashtirish mumkin. Tilshunoslar funksiyalar, tushunchalar va tuzilmalarning
inventarizatsiyasini qilishgan, ammo foydalanish uchun materiallar gradatsiyasi
to‘g‘risida taklif berishmagan. Sintaktik murakkablik va funksiyani ajratilgan yoki turli xil
parametrlarga bo‘lishini sodda sababga ko‘ra funksional murakkablik bo‘yicha baholash
ularning ma’nosini bermadi. Ingliz tilida nutqiy kompetensiyalarni rivojlantirishda
mediata’lim vositalaridan foydalanishning samarali tizimi xorijiy tilni o‘rgatishdan asosiy
maqsad kommunikatsiya, aloqa vositasi sifatida qo‘llashni o‘rgatishdir. Nutq faoliyati
turlarini o‘rgatmay turib ushbu maqsadga erishib bo‘lmaydi, chunki nutq faoliyati turlari
orqaligina o‘zgaga ma’lumot beriladi va olinadi. Bir necha kuzatuvlardan ma’lum
bo‘lishicha, chet tili darslarida nutq faoliyati turlari mashg‘ulotlar davomida alohida-
alohida o‘rganilmoqda.Buning boisi esa, barcha nutq kompetensiyasi turlarini bitta darsga
qamrab olishga vaqtning yetishmasligidadir.Qolaversa, ba’zan o‘qituvchilarda ham nutq
faoliyati turlari ustida ishlash taktikasining yo‘qligi talabalarning nutqiy kompeten-
siyalarini turli dars-mashg‘ulotlari davomida alohida o‘zlashtirib borilishiga sabab
bo‘lmoqda.Ushbu kamchiliklarni bartaraf etishning eng samarali yo‘li esa multimedia
vositalar yordamida talabalarga til o‘rgatish kompetensiyalarini boyitishdir.
Xulosa qilib aytish kerakki, zamonaviy tilni o‘rgatish ko‘proq madaniyatli shaxsni
shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, u o‘z-o‘zini tahlil qilish va yangi bilimlarni tizimlash-
tirish ko‘nikmalariga egadir. Innovatsion usullar butun tizimni modernizatsiya qilishning
ajralmas qismidir. Shunga amin holda o‘qituvchilar eng ilg‘or yondoshuvlar bilan
tanishishlari va keyinchalik ularni birlashtirishi va o‘z ishlarida foydalangan holda ta’lim
tizimida sezilarli o‘sishga erishishlari mumkin. Ta’lim jarayonida o‘tkaziladigan chet tilini
o‘qitishga yo‘naltirilgan dars treninglarida nutq ko‘nikmalarini shakllantirishga va ijtimoiy
moslashuvchanlikni rivojlantirishga yetarli e’tibor berilishi kerak. Bundan tashqari
ta’limda har bir darsning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan mashg‘ulotni to‘g‘ri tashkil etishga
bog‘liqdir. Dars o‘qituvchi va talabaning ijodiy hamkorligiga asoslanishi lozim. Shundagina
talabalar mustaqil erkin fikrlay oladilar hamda til o‘rganishga nisbatan qiziqishi
shakllanadi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
378
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mirolyubov A.A., Raxmanov I.V., Setlin V.S. Taxriri ostida. O‘rta maktabda chet
tillar o‘qitishning umumiy metodikasi. – T.: O‘qituvchi. 1974.
2.
Tursunov I.Y. Xalq pedagogikasing dolzarb muammolari. – T.: “O‘qituvchi”, 1990.
3.
Oxford L.L. Language learning strategies: What Every Teacher should know. – N.Y.
New Bury House Publishers 1990.
4.
ies.ccsenet.org International Education Studies Vol. 11, No. 7; 2018, 178.
5.
İngiliz Dili Bölümlerinde Uygulanışı (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk
Üniversitesi/Sosyal Bilimler.
6.
Enstitüsü, Ġngiliz Dili Ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Erzurum. Barın, M. (2002).
Yabancı Dil Öğretiminde Dinleme Becerisin Önemi. Atatürk Üniversitesi Journal of Social
Sciences, 2(28-29), 17-22.
