Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formation of intellectual abilities of students in the process
of learning general and inorganic chemistry
Azamat MATYAKUBOV
1
Tashkent Regional Chirchik State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
The experience of the Department of Chemistry of the Faculty
of Physics and Chemistry of the Chirchik State Pedagogical
Institute in the field of the formation of intellectual abilities of
students in the study of chemistry is analyzed. Examples of
specific activities in this direction in the process of teaching
various chemical disciplines are shown. It was revealed that the
combination of traditional laboratory studies and scientific mini-
research contributes to the formation of intellectual abilities and
allows to improve the quality of training of future chemist-
teachers.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
formation,
intellectuality,
student,
laboratory classes,
chemist-teacher.
Umumiy va anorganik kimyoni oʻqitish jarayonida talabalarni
intellectual qobiliyatini shakllantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
formatsiya,
intellektuallik,
talaba,
laboratoriya mashg‘ulotlari,
kimyogar-o‘qituvchi.
Chirchiq davlat pedagogika institutining “Fizika va kimyo”
fakulteti “Kimyo” kafedrasi talabalarining kimyo fanini o‘rganish
jarayonida intellektual qobiliyatlarini shakllantirish bo‘yicha
tajribasi tahlil qilindi. Har xil kimyoviy fanlarni o‘qitish
jarayonida ushbu yo‘nalishdagi aniq faoliyatning namunalari
ko‘rsatilgan. An’anaviy laboratoriya tadqiqotlari va ilmiy mini-
tadqiqotlarning kombinatsiyasi intellektual qobiliyatlarni
shakllantirishga yordam beradi va kelajakdagi kimyogar-
o‘qituvchilarni tayyorlash sifatini yaxshilaydi.
1
Lecturer of the Tashkent Regional Chirchik State Pedagogical Institute, Chirchik, Uzbekistan.
E-mail: m.azamat.q.0919@gmail.com.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
471
Формирование интеллектуальных способностей студентов
в процессе обучения общей и неорганической химии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
формирование,
интеллектуальность,
студент,
лабораторные занятия,
химик-преподаватель.
Проанализирован опыт кафедры «Химия» факультета
«Физика
и
химия»
Чирчикского
государственного
педагогического института в области формирования
интеллектуальных способностей студентов при изучении
химии. Показаны примеры конкретной деятельности в этом
направлении
в
процессе
преподавания
различных
химических
дисциплин.
Выявлено,
что
сочетание
традиционных
лабораторных
занятий
и
научных
мини-исследований
способствует
формированию
интеллектуальных способностей и позволяет повысить
качество подготовки будущих химиков-преподавателей.
KIRISH
Institutda kimyo mutaxasisliklari talabalari uchun umumiy va anorganik kimyo
o‘qitishning umumiy muammolari tabiatshunoslik tayyorgarligining past darajasi,
talabalarning turli xil kimyoviy fanlarni o‘rganish motivatsiyasi etishmasligi bilan bog‘liq.
Ko‘plab birinchi kurs talabalari haqiqiy kimyoviy moddalarning xususiyatlari to‘g‘risida
tasavvurga ega emaslar Bizning fikrimizcha, bu asosan eng oddiy laboratoriya
operatsiyalarini bajarish mahoratining etishmasligidan kelib chiqadi, chunki ko‘pincha
maktabdagi laboratoriya amaliyoti o‘qituvchining kimyoviy tajribalarini namoyishiga
aylanadi. Aql-idrok tarkibida etakchi tarkibiy qismlar fikrlash, xotira va muammoli
vaziyatlarda o‘zini oqilona tutish qobiliyatilari mujassamdir [1, 2].
Barcha o‘quv predmetlari talaba ongining analitik-sintetik faolligini rivojlanishiga
hissa qo‘shadi, shu bilan birga har xil mavzular tahlil qilish va umumlashtirish sohasida
intellektuallikning turli sifatlarini shakllantirishiga hissa qo‘shadi.
Har qanday shaxs tipiga ega bo‘lgan ko‘pchilik odamlar uchun gumanitar muammo-
larni tahlil qilish va ularni umumlashtirish tabiatshunoslikka qaraganda ancha oson
ekanligi haqidagi munozarani qoldirib, biz umumiy va anorganik kimyo fanlarini
o‘rganishda intellektuallikni shakllantirish muammolarini ko‘rib chiqamiz. Uning ajralmas
vositasi – tabiiy fanlar va matematikaning uzviy bog‘liqligi shundaki, yaniy. Tabiiy fanlar
va matematika tabiatdagi yagona qonuniyatlarni o‘rganish bilan birga analitik va daliliy
fikr-lashni rivojlantirishga xizmat qiladi [3, 4, 5].
Umumiy va anorganik kimyo, stexiometrik qonuniyatlarni, noorganik birikmalar
sinflarini, davriy jadvalni, atomlarning tuzilishini, dispers tizimlarni, eritmalarni, elektro-
kimyoviy jarayonlarni, kimyoviy kinetikani va kimyoviy muvozanatni, elektrolizni,
metallarni va metallmaslarni o‘rganadi. Bunda fizik-kimyoviy va matematik usullarni aniq
mazmunli masalalarni echish, hodisalar va jarayonlar modellarini qurish, empirik
ob’ektlarni qurish uchun qo‘llash oʻrinlidir.
O‘quv jarayonini insonparvarlashtirish va uning etarli darajada o‘ylanmagan talqini
natijasida, umumiy ta’lim maktablar bitiruvchilarni, kimyo, fizika va matematikadan
tayyorgarlik darajasi ko‘p narsalarni oydinlashtiradi. Qanday bo‘lmasin, biz hozirda
matematika sohasida mavhum fikrlash juda kam rivojlangan o‘quvchilar bilan duch
kelmoqdamiz. Ular mutanosibliklarni, tenglamalar tizimini va boshqalarni echish bo‘yicha
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
472
bilimlarini kimyoviy masalalarni echishda qo‘llay olmaydilar [6, 7].
Shuning uchun 1-kursning har bir guruhida matematikadan kamida ikkitadan
qo‘shimcha mashgʻulotlarni olib boorish maqsadga muvofiqdir, shunda talabalar
matematika bo‘yicha o‘z bilimlarini elementar kimyoviy masalalarni yechishda qo‘llay
oladilar. Bu talabalarni kimyoviy va matematika boʻyicha bilimlarini shakllanishiga,
shubhasiz, har bir talabada “inson – raqamli tizim” shaxsiyat turiga mos keladigan
iste’dodlarni shakllanishiga imkon yaratish nazarda tutilgan.
Agarda biz intellektual qobiliyati sust bo‘lgan talabalar guruhiga duch kelsak, biz
talabalarning passivligi, ularning ichki psixologik muammolari bilan duch kelamiz va
mavzuga qiziqish yaratish uchun didaktik harakatlarni qilishga majbur bo‘lamiz.
Shu sababli ko‘p sonli o‘quvchilarning past ko‘rsatkichlarini keltirib chiqaradigan
psixologik muammolarga duch kelmasligimiz uchun, maktablarda o‘quvchilarni sinovdan
o‘tkazish va ular bilan suhbatlashish orqali kasbga yo‘naltirish keng qo‘llanilishi kerak.
Kasb-hunarga yo‘naltirish asosida ota-onalar bilan tarbiyaviy ishlar olib borilishga toʻgʻri
keladi [8, 9].
Bizning tadqiqotlarimiz shundan dalolat beradiki, balog‘atga etmagan talabalarning
ba’zilari koeffitsienti 125 dan yuqori, ya’ni ularning aql-zakovati milliy boylikdir.
Kasb-hunarga yo‘naltirish testlari shuni ko‘rsatdiki, o‘quvchilarning qiziqishlari va
qobiliyatlari bizning ta’lim muassasamizda o‘rganilmagan bilimlar sohalarida yotadi.
Talabalar o‘z mutaxassisliklarini o‘zlari tanlamaganlar, tanlovni ular uchun ota-
onalari yoki boshqa birov tanlagan. Iqtidorli talabaning biron – bir ota-onasini ularni
talabaning xohish-istaklariga mos keladigan boshqa o‘quv muassasasiga o‘tkazishga
ishontirish deyarli mumkin emas edi. Ota-onalarning fikriga ko‘ra, “osmonda parvoz
qilingan turnadan ko‘ra, qo‘lingizda muvaffaqiyatsiz diplomli bo‘lishi yaxshiroqdir”.
Ko‘pgina yosh mutaxassislarga talab etishmasligi bilan bog‘liq holda o‘qitish
maqsadi haqidagi savolni qoldirib, o‘quv jarayonining motivatsiyasiga katta e’tibor berish
kerak. Motivatsiya darsning turli bosqichlarida amalga oshiriladi va kimyo fanining
predmetlararo aloqalarini professional yo‘naltirilgan va maxsus fanlar bilan izohlashni,
tarixiy faktlarni va buyuk kimyogarlar biografiyasidan ba’zi qiziqarli va ibratli daqiqalarni,
mantiqiy va eksperimental muammoli vaziyatlarni yaratishni o‘z ichiga oladi[10].
O‘quvchilarning intellektualligini shakllantirishni hal qilish kerak bo‘lgan asosiy
muammolardan biri bu xotirani rivojlantirish muammosi. Ma’lumki, xotira operativ
(ma’lumotni 8 soat davomida saqlash) va uzoq muddatli (ko‘p yillar davomida ma’lumot-
larni saqlash) ga bo‘linadi.
Uzoq muddatli xotirasi bo‘lgan talabalar soni besh yildan ko‘proq oldin o‘qiganlarga
nisbatan keskin kamaydi. Shubhasiz, mamlakatdagi noqulay ekologik vaziyat ta’sir qiladi.
Barcha birinchi kurs talabalariga kimyoviy bog‘lanish mavzusida ma’ruza asosida qysi
modda qanday turdagi bog‘lanishga mansup ekanligini bilib oladi va kavalent bog‘lanishli
moddalarning to‘yinuvchanligk va yo‘naluvchanlik xossalarini silayt va animatsiyalar
asosida tushuntiriladi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
473
Kovalent bog‘ning to‘yinuvchanligi[11].
H
N
H
H
N
H
O
H
H
О
H
:
3
:
2
:
:
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
474
Kovalent bog‘ining yo‘naluvchanligi[12].
Ion bog‘lanish
o‘tkaziladigan kuni ma’ruza materialini o‘rganishni tavsiya etamiz. Ma’lumotlarning
85% dars tugaganidan 8 soat o‘tgach unutiladi. Shuning uchun, uyga kelganidan so‘ng,
asosiy savollarni, tushunchalarni va xotiradagi formulalarni eslab, konspektni darhol
o‘qish tavsiya etiladi. Shuning asosida qysi modda qanday turdagi bog‘lanishga mansup
ekanligini bilib oladi.
Materialni o‘rganish, qo‘lida yozuvlar uchun qoralama bo‘lishi kerak, buning
natijasida formulalar va xulosalar o‘rganiladi. Vizual, eshitish va motor xotirasidan
foydalangan holda har bir formulani alohida o‘rganishni tavsiya etamiz. Buning uchun biz
formulani kamida 10 marta ovoz chiqarib yozishni va bir vaqtning o‘zida xotirangizni zo‘r
bermasdan yozishni va bir vaqtning o‘zida tushuntirishni taklif qilamiz. va yakunda
yuqorida o‘rgangan formulning xossalari va qaysu kimyoviy bog‘lanish turiga
mansubligini toyifalash metodidagi raqamlangan formulani xar bitta toyifaga ajratib
jadvalga joylashtiriladi.
x
y
y
x
s – p
p – p
d – d
y
y
x
x
y
y
x
x
-qoplanish
-qoplanish
d – d
-
связь
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
475
METODLAR
Toifalash metodi:
Quydagi moddalarning kimyoviy bog‘lanishining qaysi turiga
kirishini aniqlang;
1) H
2
, 2) O
2
, 3) N
2
, 4) H
2
O, 5)P
4
, 6) H
2
CO
3
, 7) J
2
, 8) CO
2
, 9) CH
4
, 10) SO
2
, 11) HClO
4
,
12) Na
2
O, 13) CaO, 14) CS
2
, 15) NCl
3
, 16) NH
4
, 17) CO, 18) Al, 19) Na, 20) NH
3
, 21) O
3
, 22)
Al
2
O
3
, 23) K
3
[Fe(CN)
6
], 24) NO
2
, 25) CH
2
OH, 26) HCl, 27) Mg(OH)
2
, 28) CH
3
COOH, 29)
CaSO
4
, 30) Al
2
(SO
4
)
3
, 31) [Cu(NH
3
)
4
]Cl
2
, 32) CaH
2
, 33) H
2
SO
4
, 34) N
2
O
3
, 35) Ni(NO
3
)
2
, 36)
(NH
4
)
2
Cr
2
O
7
, 37) HNO
3
, 38) Cu, 39) Fe, 40) C
2
H
5
OH, 41) Cr
2
(SO
4
)
3
, 42) C
6
H
5
NO
3
, 43) KH,
44) H
3
O
+
, 45) NaOH, 46) Na
2
SO
4
, 47) S
8,
48) F
2
O, 49) KMnO
4
, 50) PCl
5
,
Ko
vale
n
t
b
og
‘
Qutubs
iz k
oval
ent
Qutubli
k
ov
ole
n
t
Io
n
b
og
‘lanis
h
Donor ak
septor
V
od
orod b
og
‘lani
sh
Metal b
og
‘lani
sh
V
od
orod b
og
‘ +
kov
ale
n
t
Ko
vole
n
t
+
I
on
b
og
‘
Ko
vole
n
t
+
I
on
b
og
‘ +
Donor
ak
septor
O‘rtacha xotira darajasi bo‘lgan talabalar beshinchi yozuvdan keyin o‘rganishni
boshlaydilar. Xotirasi zaif odamlar bir necha oy ichida xotira hajmini va ma’lumotni
saqlash muddatini sezilarli darajada oshirishga muvaffaq bo‘lishadi.
MUNOZARA
Insonni ijodiy fikrlashga o‘rgatish uchun nafaqat mavzuga oid bilimlar bilan
boyibgina qolmay, balki o‘ziga xos fikrlash tartiblarini o‘rganish kerak. Band bo‘lgan o‘quv
rejasi hech bo‘lmaganda darsning bir qismiga ushbu protseduralarni o‘rgatishga imkon
bermaydi. Shuning uchun, siz muammolarni hal qilish algoritmlarini ishlab chiqishda va
tushuntirishda ularni namoyish qilishingiz kerak.
Issiqlik samarasi tenglamalarini chiqarishga oid masalalarni echish uchun umumiy
algoritm va uning maxsus holatlarini, kimyoning ko‘plab bo‘limlari yordamida hal qilingan
murakkab masalalarni va boshqalarni ishlab chiqdik va bu talabaning intellektual
qobiliyatini shakllanishiga olib keladi.
Ishning navbatdagi bosqichi talabalar tomonidan algoritmlarni mustaqil ravishda
tuzishdir.
Sinfda faol o‘qitish usullari yordamida olib boriladigan ijodkorlik o‘rgatiladi.
Ijodkorlik – bu ma’lumotdan tez va har xil usullarda foydalanish qobiliyati, ya’ni.
muammolarni samarali hal qilish. Ijodning xususiyatlari: fikrlash ravonligi, ravshanligi,
o‘ziga xosligi, muammolarga sezgirligi, xayoliy va semantik rivojlanishi.
Sinfda faol o‘qitish usullari yordamida olib boriladigan ijodkorlik o‘rgatiladi.
Ijodkorlik – bu ma’lumotdan tez va har xil usullarda foydalanish qobiliyati, ya’ni.
muammolarni samarali hal qilish. Ijodning xususiyatlari: fikrlash ravonligi, ravshanligi,
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
476
o‘ziga xosligi, muammolarga sezgirligi, xayoliy va semantik rivojlanishi.
Shuni ta’kidlash kerakki, bir qator talabalar miya hujumi jarayonini o‘zi o‘rganishda
jadal rivojlanmoqda va ishlab chiqarilgan original echimlar soni juda ko‘p.
–
O‘qituvchining
muloqot
uslubi
o‘quvchilarning
intellektual
faolligini
rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
–
Biz talabaning fikrlash jarayoniga e’tibor berishga harakat qilamiz:
–
fikrning eng kichik harakatlari zudlik bilan qo‘llab-quvvatlashni, ma’qullashni
talab qiladi, ba’zida shunchaki fikrga e’tibor berilganligining alomati: bosh irg‘ish,
tabassum;
–
tegishli so‘z bilan talabaning muvaffaqiyatida qiziqqan katta hamkasbning
xayrixoh pozitsiyasini yaratish;
–
refleksga katta e’tibor berish - uy vazifasini bajarish paytida, yangi turdagi
masalalarni echish yo‘lini tushunishda talabaning intellektual faoliyatini tahlil qilish va hk.
Qiyin psixologik muammo - o‘quvchilarni ular yo‘l qo‘ygan xatolar o‘rganishning
ajralmas qismi ekanligiga, faqat xatolarni tahlil qilish, ularning xabardorligi
muvaffaqiyatga erishishning eng tezkor usuli ekanligiga ishontirishdir.
XULOSA
Eski uslubdagi maktab rudimentlari ko‘plab o‘quvchilarimizga o‘zlarining xatti-
harakatlari stereotipini singdirdi, bu erda o‘qituvchi va sinfdoshlarining xatolari haqida
izohlarini tinglashdan ko‘ra, hech narsa qilmaslik yaxshiroqdir.
Hamkorlik pedagogikasi, sanguine va xolerik odamlar bilan ishlashning o‘ylangan
taktikalari, flegmatik va melankolik odamlarni doimiy axloqiy qo‘llab-quvvatlash
talabalarning intellektual qobiliyatlarini jadal rivojlanishiga va umumiy va noorganik
kimyo kursini sifatli o‘zlashtirishga asos yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Халецкий В.А. Особенности методического обеспечения преподавания
химии в техническом вузе // Свиридовские чтения: сб. ст. Минск, 2005. Вып. 2. –
С. 214–217.
2.
Мечковский С.А., Божко О.В. Организация научно-исследовательской
работы школьников на кафедре аналитической химии БГУ // Свиридовские чтения:
сб. ст. Минск, 2005. Вып. 2. – С. 227–230.
3.
Егорова Г.И. Развитие интеллектуальных возможностей студентов при
обучении химии в техническом вузе: автореф. дис. ... д-ра пед. наук. М., 2009.
4.
Егорова Г.И. Технологии развития интеллектуальной культуры будущего
специалиста. Тюмень: ТюмГНГУ, 2010.
5.
Прядех А.А. Об условиях развития интеллектуальных способностей
школьников: материалы XIV Междунар. науч.-практ. конф. Брянск, 2009. – С. 98–102.
6.
Егорова Г.И. Интеллектуальная подготовка студентов технического
университета как необходимое условие повышения качества обучения // Изв. Том.
политехн. ун-та. 2005. № 1. – С. 222–227.
7.
Badalova S.I., Komilov Q.U., Kurbanova A.J. Intellectual training of students of
technical institute. // Academic Research in Educational Sciences. 2020. Vol. 1 No. 1.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
477
8.
Atqiyayeva S.I., Komilov K.U. Developing intellectual capabilities of students in
teaching chemistry. // «Oбразование и наука в XXI веке». 2020. Выпуск №10 (том 3),
С. 682–694.
9.
Shayzakova D.A., Nasimov A.M. Kimyo fanini o‘qitishda interfaol usullardan
foydalanish // SamDU Ilmiy axborotnoma. 2020-yil, 6-son (124). – B. 106–109.
10.
Шайзаков Д.А. Кимё фанини ўқитишда шахсий инсонпарварлик
технологиясидан фойдаланиш. // Aacademic research in educational sciences, 2021.
2-сон (4), – Б. 603–612.
11.
Рустамова Х., Курбанова А. Дж., Комилов К.У. Роль информационно
коммуникационных технологии преподовании обшей и неорганической химии.//
«Экономика и социум». 2021. № 5 (84) май 2021.
12.
Yadgarov B. Komilov K.U., Kurbanova A.Dj. Applying ICT for improvement
general chemical education. // Society and innovations. 2021. №4. – С. 257–261.
