Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Witch and magic eyes
Shahnoza NORQULOVA
1
Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
The article covers the events of Kashmir and Babylonian
magic and sorcerer’s eyes, as well as the gradual connection of
this tradition with the names of other nations. In order to
interpret these proverbs, a number of Turkic poets give
examples, and the image of the eye found in them is described in
detail.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
eye, sorcerer,
sorcerer, witch,
cunning, deceiver,
sorcerer, Kashmir,
Babylonian, Indian,
Chin – Mochin, meaning,
content, idea, art, charm,
expensive, shahlo,
prosperity, administrator,
wet, old lan.
Жоду ва соҳир кўзлар
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
кўз, ғамза,
сеҳргар, жодугар,
ҳийлагар, маккор,
афсунгар, Кашмир,
Бобул, ҳинд,
Чин – Мочин, маъно,
мазмун, ғоя, бадиий,
жозиба, қиммат, шаҳло,
обод, маъмур, серсув,
кўҳна диёр.
Мақолада Кашмир ва Бобил жоду ҳамда сеҳргар кўзлари,
шунингдек, бу анъананинг аста - секин бошқа халқлар номи
ила вобасталиги воқеалари ёритилган. Ана шу ташбиҳларни
шарҳлаш учун қатор туркигўй шоирлардан мисоллар
келтириб, уларда тасвирини топган кўз тимсоли атрофлича
ёритилади.
1
Senior lecturer at the Department of Uzbek Literature of Termez State University, Termez, Uzbekistan.
E-mail: shaxnozanorqulova8@gmail.com.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
513
Магия и колдуньи глаза
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
глаз, чародей,
колдун, ведьма,
хитрость,
обманщик,
маг, Кашмир,
Вавилон, индус,
Чин – Мочин,
смысл, содержание,
идея, художественный,
обаяние, дорогой,
красивые глаза,
процветающий,
благоустроенный,
сочный, древний край.
В
статье
освещаются
события
Кашмирской
и
Вавилонской магии и глаз колдуна, а также постепенная
связь этой традиции с именами других народов. Для
толкования этих пословиц ряд тюркских поэтов приводят
примеры и подробно описывают найденный в них образ
глаза.
Мумтоз шоирлар маъшуқа тасвирининг жозибали ифодаси учун аксаран кўз
тимсолига мурожаат этишади. Ана шу тасвир туфайли кўзнинг турфа қирралари
намоён этилади, кўзга хос жоду ва соҳир (сеҳрли) сирлари очилиб, тасвирнинг
таъсири оширилади. Кўз тавсифи унинг бошқа тасвирий воситалар билан жоду ва
соҳир сўзларига кўпроқ урғу берилишида айрича ҳодиса кузатилади. Жоду ва соҳир
сўзлари Кашмир жой номи билан ёнма-ён келади ҳамда “Кашмир жодуси”, “Жодуйи
Кашмир”, “Соҳири Кашмир” ибораларининг шаклланишига замин яратган. Кашмир
ва кашмири (сеҳргар, афсунгар, жодугар, ҳийлагар, маккор) атамалари жоду ва
соҳирни англатганидек, ушбу сўзлар замирида Кашмир ва кашмири (Кашмирдан,
кашмирлик) маънолари яшириндир. Кашмир шаҳрини ривоятга биноан Сулаймон
пайғамбар бунёд қилган бўлиб, у серсув, обод ва маъмур ҳамда ажойиб бир ўлка
экан (6 – 492). Кашмир Осиёнинг сервиқор Ҳимолай ва Тибет тоғлари оралиғида
жойлашган кўҳна диёр, унинг қалин, пишиқ ва қимматбаҳо шол (Кашмир эчкилари
жунидан тўқилган) матолари қадимда турли юртларда манзур бўлиб, унга талаб
катта бўлганлиги тарихдан маълум (13 – 184).
Ўлкани янада машҳур қилган омил ўша юнг матоларини тўқиган афсонавий
Кашмирнинг шаҳло кўзли ва қора кўзли аёлларидир, айни замонда ривоятларга
кўра улар ўта шаддод ва шўхликда бетаққос эканлар, чиройли рақсга тушиш улар
учун одатий ҳол экан. Гоҳо кашмири дейилганда лўли қизларга ишора қилувчи
ҳолатлар ҳам мавжудлиги сир эмас, улар ҳам раққосаликда бетаққос экани бор
ҳақиқат. Кашмир аёлларининг мафтункор тим қора кўзлари жоду ва сеҳрда беқиёс
саналган, ана шу нақллар адабиётга кўчиб араб, форс-тожик, туркий
халқлар назмига (насрига ҳам албатта) сингиб боради. Буни Ҳофиз Шерозий
(1325–1389)нинг байтлари ҳам тўкис тасдиқлайди:
Ба шеъри Ҳофизи Шероз мерақсанду менозанд,
Сиянҳчашмони кашмириву туркони Самарқандий
(18–532).
Мазмуни:
Шерозлик Ҳофиз шеърига ноз ила рақс этишади,
Кашмирлик қора кўзлар, Самарқанд шўх қизлари.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
514
Ҳофиз Шерозий Кашмирнинг қимматбаҳо матоларидан кўҳна Самарқанд
чеварлари тўқиган санъаткорона матоларнинг қолишмаслигига, рақобат-
бардошлигига ишора қилган бўлса, не ажаб! Байтдаги Кашмир қора кўзларидан ва
Самарқанд шўхларидан мурод гўзал ҳамда зебо қизлар бўлиши баробарида,
уларнинг меҳнатсеварлиги ҳам қадрланади.
Ўзбек мумтоз адабиёти намояндалари ижодида “Жодуйи Кашмир”, “Соҳири
Кашмир”, “Кашмир жодуси” истилоҳлари тез-тез учрайди. Чунончи туркий
назмнинг гултожилари Хоразмий “Муҳаббатнома”си (1353) ва Хўжандий
“Латофатнома”сидаги (1411) айрим мисраларга эътибор қаратайлик:
Кўнгул ширин сўзунгға бўлди Фарҳод,
Кўзунг Кашмир жодусиға устод
(Хоразмий, 16–104)
.
Қаро зулфунг ажаб ҳиндуйи тазвир,
Эрур фаттон кўзунг жодуйи Кашмир
(Хўжандий, 16–140)
.
Шу тариқа шеъриятда “Кашмир жодуси”, “Жодуйи Кашмир” ибораси кўз
таърифининг гўзал андозаси, ажиб меъёрига айланиб борганига гувоҳ бўламиз:
Санга шогирд эрур жодуйи Кашмир,
Бу фан ичра кўзунгдур кофири устод
(Ҳофиз Хоразмий,14–89)
Мўъжизи Мусо қошинда бўлди Фиръавн аҳлитек,
Кўзларинг онлинда Кашмир элининг жодулари
(Атойи, 2–263)
.
Юқоридаги байтларда эътибор берилса, Хоразмий маъшуқа кўзини ҳатто
“Кашмир жодусига устод”лик қилади демоқда, Хўжандий ёрнинг фитнага тўла
кўзларини “жодуйи Кашмир”га менгзамоқда. Хўжандий айни бир замонда ёрнинг
тимқора зулфини ёлғончи, иккиюзламачи ҳинди гўзалининг гажак сочига ташбиҳ
қилмоқда, қуйироқда ҳинд ва кашмири калималарининг муштараклиги хусусида
сўзлаймиз. Атойи бўлса, ёр кўзлари олдида Кашмир юртининг жодугарлари Мусо
мўъжизаси олдида Фиръавн одамларига ўхшаб қоладилар. Шунинг натижасида
шеъриятимизда “Соҳири Кашмир” ифодаси билан сеҳр (афсун, жоду) сўзи
узвийлашиб боради ва ёрнинг кўзлари ҳатто
“Соҳири Кашмирга”, “Сеҳр илмидан
дарс айтар”
экан:
Сеҳр илмин дарс айтур кўзларинг,
Соҳири Кашмирға гуфторсиз
(Атойи, 2–108)
.
Умуман, “Соҳири Кашмир” ибораси кўз талқини борасида етакчилик қилиб
боради:
Кўзларингни туш кўруб, сўрсам муаббир дер менга:
“Бу тушунг таъбирини сўр, соҳири Кашмирдин”
(Атойи, 2–178).
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
515
Улар айни замонда фолбинлик ҳам қилишган, башоратчилик ҳам уларнинг
бош ихтисослиги ҳисобланган, даволаш усулларини ҳам билишган, яъни халқ
табобатидан ҳам бохабар бўлишган. Соҳир ва сеҳр нечоғлик узвийлашганидек, жоду
ва соҳир ҳам ҳамоҳанглашиб боради:
Кўзумнинг уйқусин боғлади кўзи,
Мунингтек қайда бор жодуйи соҳир
(Ҳофиз Хоразмий,14–217).
Кашмир ўлкаси Ҳиндистон сарзамини ила боғлиқ бўлгани боис баъзан
Кашмир атамасини Ҳинд атамаси алмаштириб туради. Ҳинд-форс шоири Амир
Хусрав Деҳлавий (1253–1325) ва ўзбек шоири Ҳофиз Хоразмийда қуйидаги
мисралар учрайди:
Ҳиндуи чашми туро ғорати туркони Чин,
Некўйи омухтаст зулфи бадомўзи ту
(Хусрав Деҳлавий, 1–727).
Мазмуни:
Чин гўзалларидек ғоратгар ҳинди кўзларинг –
Ва зулфинг улардан яхшиликни ўрганди.
Кўзмудур ё кофири хунрез ё жодуйи ҳинд,
Юзмудур ё лолайи худрўй барги суман
(Ҳофиз Хоразмий, 15–67)
.
Шунингдек, Кашмир ва Ҳинд сўзлари биргаликда қўлланиш ҳолатлари ҳам
учраб туради:
Сеҳр элидин воқиф эрди Ҳиндиву Кашмир, бас
Бу ажабким, турк экач ул кўз юз афсун айлади
(Лутфий, 6–273).
Ушбу ҳол Кашмир ва Ҳинд атамаларининг тенглигини англатса-да, аммо
Кашмир истилоҳи устуворлигини зинҳор инкор эта олмайди. Аммо ҳинди
гўзалининг кўзга ва айниқса, зулфга ўхшатилувчи воқеалар адабиёт оламида ҳар
қалай мустаҳкамланиб борганини кузатиш мумкин. Кашмир атамаси жоду, соҳир,
сеҳр сўзлари кўз сўзи билан биргаликда кўз ифодасини беришини юқорида кўриб
ўтдик. Айни замонда, Кашмир атамаси ҳамда соҳир, сеҳр калималари жоду ва кўз
иштирокисиз ҳам кўз ифодасини бераверади. Бу сўзлар тизими мантиқ талабидан
келиб чиқиб, ўзаро алмашиб келиши ҳолати ҳам мавжудлигини кузатдик.
Сеҳр қилгай сўзда Лутфий соҳири Кашмиртек
,
Дурри назмиға қулоқ гар солса моҳи Кобулий
(Лутфий, 7–306).
Сеҳр ишин Кашмир эли ғамзангдин ўрганса керак
,
Ким, жаҳон ичра бўлубтур ул бу фанда муқтадо
(Лутфий, 7–15).
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
516
Иккинчи мисрада кўз – ғамза (ноз - карашма) орқали ифодасини топмоқда.
Худди шу вазифани қароқ (кўз қорачиғи) айни жоду сўзи ҳамкорлигида талқин
этади:
Қарши олам узра жумла ақлиндин кетар,
Жодунг аслин магар дилбар қароқинда тутар
(Имод Мавлавий 16–61)
.
Юзумни қилди сариқ ол яноғинг,
Қизил қоним тўкар жоду қароғинг
(Хўжандий, 16–142).
Жоду қароқинг зулмидин тушти сочингнинг қайдина,
Ул кофир илгиндин нетай, дар банди зуннор ўлмишам
(Гадойи, 4–93).
Соҳир сўзининг Кашмир атамасидан ташқари Бобил атамаси билан боғлиқ
жиҳатлари бор ва ўзгача манзарани кашф этади. “Соҳири Бобул” эҳтимол “Соҳири
Кашмир” атамаси сингари назм оламига кириб келиб, қўлланиш бўйича бир -
бирини тўлдириб, мукаммаллашиб борганига шубҳа йўқ. “Соҳири Булбул” ҳам
“Соҳири Кашмир” каби қадимий атама бўлганидек, маъшуқа кўз жилоларини васф
этишга қаратилган, бу жиҳатдан улар анча ҳамоҳанглик касб этади. Форс-тожик ва
туркий халқлар шеъриятида “Соҳири Бобул” атамаси ўзининг турфа жилоларига
эга:
Гар шавад огаҳ аз устодии он ғамза Камол,
Пеши ў соҳири Бобул разиоллоҳ бизанад
(5–440).
Мазмуни:
Ул ғамзанинг устодлигидан огоҳ эса-да Камол,
Унинг олдида Бобул сеҳргари Оллоҳ розилигини сўрайди.
Соҳири Бобулки, сеҳр ичра мусалламдур букун,
Ғамзангизнинг саҳмидин юзига қалқон тортадур
(Лутфий, 7–66).
Соҳири Бобул бўлур шогирд жоду кўзина,
Чун эрур устоз ўшандин ушбу сеҳромузимиз
(Ҳофиз Хоразмий, 14–239).
Кашмир атамасига монанд Бобул истилоҳида жоду, сеҳр, афсун сўзлари
аралаш, гоҳо ёнма-ён қўлланилиб, кўз гўзаллиги талқин этилади. Бу ҳодиса форс-
тожик ва турк-ўзбек адабиётида бир хил жаранглайди:
Бибурда наргиси ту оби чодуи Бобул,
Кушода ғунчаи ту боби мўъчизи Мусо
(Рудакий, 9–120).
Бомдодаи бин, ки чашм аз хоби нўшин баркунад,
Гар надидий сеҳри Бобул дар нигористоний Чин
(Саъдий,11–399).
Соҳири Бобул кишини юз туман афсун била,
Мунча куйдурмасин, ул жоду қароқинг ўртади
(Лутфий, 7–267).
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
517
То Лутфий қилур жоду кўзунг васфини тақрир,
Ондин оладур соҳири Бобул сабоқ, ойим
(Лутфий, 7–289).
“Соҳири Бобул” – “Бобул соҳири” – Бобул (Бобил – Вавил; Бобулистон –
Вавилония) – қадимий ўлка, унинг сарзамини ҳозирги Ироқ ҳудудига тўғри келади.
Бу афсонавий юртни қадимда Шумер ва Аккад ҳамда Месопотамия (икки дарё
оралиғи) дейишган, кейинчалик Бобул номини олган, уни Дажла ва Фурот дарёлари
кесиб ўтади (3–67). “Соҳири Кашмир”дан мурод маъшуқанинг зебо ва қора
кўзларига ишора бўлганидек, “Соҳири Бобул”дан муддао ҳам айни шудир. Бу борада
Саъдийнинг чиройли бир байти бор:
Ҳамшеваи чодувони Бобул,
Ҳамсояи луъбатони Кашмир
(11–310).
Мазмуни:
Бобул жодугарлари қилиғига,
Кашмир найрангбозлари шерик
.
“Соҳири Кашмир”да муболаға, интилиш, ташбеҳ, ўхшатиш мужассам бўлса,
“Соҳири Бобул”да муболаға, интилиш, ташбеҳ билан бирга бадиий санъати
тажассум этилган. Талмеҳ бу маълум афсона, ривоят ёки тарихий воқеага бориб
тақалувчи шу билан биргаликда келиб чиқиши бўйича ажиб ва ажойиб шеърий
санъатлардан ҳисобланади. Афсонага кўра осмон фаришталари Ҳорут ва Морут бир
пайтлар фалакнинг гардиши билан Ерга тушиб, Зуҳра исмли қизни кўриб, севиб
қолишади. Ҳорут ва Морут фириб йўли билан Зуҳра қизни осмонга олиб кетади
(8–122). Ҳорут ва Морутнинг бу қилиғи Худога ёқмайди, улар қаттиқ жазога
мустаҳиқ этилиб, Зуҳра қиз осмондан фаришталар қаторидан жой олади. Ҳорут ва
Морут бўлса жазога биноан тагидан ўт пуркалиб турган Бобул жоҳи (қудуғи) узра
ҳозиргача оёқларидан осилиб турар эмишлар (12–753). Бу воқеалар шеърият
оламини янада бойитади ва ажойиб тасвир, таъриф, тавсифларни юзага келишида
пойдевор ҳозирлайди. Бобул, Ҳорут ва Зуҳра тимсоллари талқинига доир таъсирли
ифодалар, бошқа шоирларда бўлгани каби Низомий (1141–1209), Хоразмий
(“Муҳаббатнома” 1353), Хўжандий (“Латофатнома” 1411)да борлигига гувоҳ
бўлдик:
Дилам бо забон дар суханпарварий,
Чу Ҳоруту, Зуҳра ба афсунгарий
(Низомий,12–753).
Ярар жон десалар ёқутунгузға,
Тенг этман Зуҳрани Ҳорутунгузға
(“Муҳаббатнома”,16–113).
Қароғин сеҳридин Ҳорут уялди,
Ўзин Бобул қудуғи ичра солди
(“Латофатнома”,16–152).
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
518
Зуҳра қиз афсонаси оқибати ўлароқ адабиётга “Зуҳра кўз” ибораси кириб
келади, туркий халқлар адабиётида гоҳо буни “Чўлпон кўз” ёки “Кўзи Чўлпон”
ибораси алмаштириб туради:
Эй кўрк ховарида кўзи Зуҳра, юзи ой,
Хони жамоли ҳуснунга шоҳи фалак гадой
(Атойи, 2–247).
Буки топтим меҳр ила сен Зуҳра кўзликдин назар,
Ҳусни толеъдин дурур ҳам ғояти нек ахтари
(Гадойи, 4–136).
Ул кўзки Ҳорут анга шогирди каминдур,
Чўлпон дедим, ул ваҳж ила ким тонгға яқиндур
(Лутфйий, 7–44).
Қилур Чўлпон кўзунг ҳар дам қиронлар,
Ани ким англасун соҳибназардек
(Лутфий, 7–123).
Бобул билан боғлиқ бу воқеалар кейинги даврларга келиб, баъзан Ироқ
туфайли Бағдод атамаси шеъриятга кириб келди. Шундай қилиб шеъриятда Бобул
атамаси ўрнини гоҳо Ироқ ва Боғдод атамаси эгаллаганига гувоҳ бўламиз:
Қаро кўзунг эрур жодуйи устод,
Ўшул турра тақи тарори Бағдод
(Ҳофиз Хоразмий, 14–90).
Гарчи жоду кўзи айёри ҳабашдур ўшанинг,
Турраситак қани Бағдодда бир тарроре
(14–231).
Солди Туркистон элиға, Лутфий, кофир кўзинг,
Не мажоли борки қилса рост оҳанги Ироқ
(Лутфий, 7–112)
.
Аммо инсоф юзасидан айтганда Бағдоду Ироққа қараганда Бобул машҳур ва
манзурроқдир.
Бобул, Ҳорут, Зуҳра, “Чоҳи Бобул” (“Бобул чоҳи”) кўплаб афсоналар талқин-
ларининг келиб чиқишига сабабчи бўлади. Масалан, кимки жоду ўрганиш нияти
бўлса Бобул чоҳи атрофига бориши лозим экан (12–753) айни дамда шу чоҳ
гўзаллар иягининг чуқурчасига ўхшатилади (17–122), яъни “Бобул чоҳи”, ияк –
занах, зақан, ғабғаб, занахдон, заҳан, бағбақа, сақоқ ҳам дейилади (8–243).
Фалак нек донад ситампарварий,
Маёмуз Ҳорутро соҳирий
(Хожуйи Кирмоний 11–268).
Мазмуни:
Ҳорутга сеҳргарликни ўргатма,
Фалак ситам қўриқчиларини яхши билади
.
Дил монду он занахдон гарчи баромадаш чон,
Ҳорутро чи имкон растан зи чоҳи Бобул
(Жомий, 17–234).
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
519
Ғамза таълими била банд этти ахир сеҳр этиб,
Соҳири Бобилин ул чоҳи занахдонинг сенинг
(Гадойи, 4–77).
Ҳорут кўзунг сеҳрини кўрди, хижил ўлди,
Андин ёшунуб ихтиёр этти чоҳи Бобул
(Лутфий, 7–140)
.
Қизиғи, кўзнинг жоду, сеҳри таърифи Кашмир, Бобул, Ҳинд ёки Сомир билан
чегараланиб қолмай, унинг жўғрофий ҳудуди кенгайиб боргани диққатга молик.
Чунончи:
Атойи:
Чину Мочину Хўтанда кўзларингтек раҳмсиз,
Бехато қон тўккучи бир турки яғмо кўрмадук
(2–127).
Сайфи Саройи:
Асли алчин, сўзлари чин, кўзлари Тотор эрур,
Минг яшар ҳар ким дудоғи шарбатин тотор эрур
(16–60).
Хитойи кўзларинг чин кофири бедод эмиш билдук
Басе сеҳр ичра Кашмир элидин устод эмиш билдук
(4–75).
Атойи:
Ишқ мулкинда асир этган мўғул ўлжосидек,
Хаста кўнглумни Хитойи кўзлари яғмосидур
(2–75).
Лутфий:
Қулоқига қани еткуручики, ҳар сўзда,
Кўзум ёши қаторотин дурри Адан қилдим
(7–163).
Ҳофиз Хоразмий:
Чашмайи кўзум бикин йўқтур сафолиғ чашмаси,
Ҳар нечаким, Дашти Қипчоқ ичра хуш яйлоғ бор
(14–116).
Ҳофиз Хоразмий:
Чакди қошини кўзлари қонимни тўкмакка,
Андоғки ёни қаҳр ила турки Ажам чокар
(14–175).
Ҳофиз Хоразмий:
Кўзларим ёши юзи меҳри биландур рангин,
Меҳрдин ранг, бале, лаъли Бадахшон боғлар
(14–184).
Атоий:
Қайсари Рум ой юзунг, мушкин сочинг хоқони Чин,
Шоҳи Ҳиндустон менгинг, Султони Туркистон кўзунг
(2–134).
Гадойи:
Ҳиндиви зулфунг мени кофир дединг, деб тўлғонур,
Чин эмасму, эй кўзи куффори Хайбардин баттар
(4–44).
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
520
Саккокий:
Кўз юзни юзинг шавқида яхши чаман этти,
Эрнинг ақиқи орзуси кўзни Яман этти
(10–265).
Лутфий:
Улус ичинда дурур ўзбегим қиё кўзлук,
Хаёли тўқтамиш ондин кўнгул саройинда
(7–20).
Атоий:
Мўғул, Чин кўзларинг ёшим кўлини,
Йироқдин кўрсалар қувоб дерлар
(2–80).
Атоий:
Йиғиб Чин лашкари солса мўғулона кўзунг юзга,
Чиғатой бирла ўзбакни олур торожу яғмоси
(2–238)
.
Атоий:
Бир назарда ғорат айлар юз кўнгулни зулм ила,
Кўзларингдур, эй санам, куффори Хайбардин мурод
(2–53).
Атойи:
Эй бегим, шаҳду шакар ширин сўзунгнинг бандаси,
Оҳуйи Чину Хўтан, икки кўзинг шармандаси
(2–259).
Саккокий:
Чину ҳинд элин паришон айлади зулфунг, вале
Қилди яғмо кўзларинг мажмуи Туркистонни
(10–280).
Атоий:
Ўшал туркона кўзлар қуллиғинда,
Менгинг ҳиндуларин чолок дерлар
(2–100)
.
Туркона, Мўғулона, Хитойи, Чин – Мочин, Тотор, Хўтан, Хайбар, Ҳабаш,
Туркистон, Бадахшон, Яман, Яғмо, Адан, Мўғул, Чиғатой, Ўзбек таърифли кўзлар-
нинг Кашмири ёки Бобил билан алоқаси йўқ деб бўлмайди. Аммо аслида ўрганилган
мавзунинг ижтимоий илдизлари, туб негизлари, умуман, келиб чиқиши бўйича ўз
тарихига эга ва алоҳида мавзу ҳисобланишини ҳам унутмаслик лозим.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Амир Хусрави Деҳлавий. Аз девонҳо. Осори мунтахаб. Дар чаҳор чилд. Чилди
чаҳорум. Ба чоп тайёркунандагон: М. Бақоев, Ж. Додалишоҳ. – Душанбе: Ирфон,
1975. – Саҳ.896
2.
Атойи. Девон. Нашрга тайёрловчи, сўзбоши, луғат ва изоҳлар муаллифи:
Сайфиддин Сайфуллоҳ. – Тошкент: Фан, 2008. – Б. 320.
3.
Белявский В.А. Вавилон легендарный и исторический. – Москва: Мысль,
1976. – С. 319.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
521
4.
Гадоий. Девон. Нашрга тайёрловчи ва сўз боши муаллифи Эркин
Аҳмадхўжаев. – Тошкент: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1973. – Б. 148.
5.
Камоли Хучанди. Девон. Чилди 1. – Душанбе: Ирфон, 1983. –560 саҳ.
6.
Кошғарий Маҳмуд. Девону луғотит турк. Уч томлик. 1-том. – Тошкент: Фан,
1960. – Б. 500.
7.
Лутфий. Сенсан севарим. – Тошкент: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1987. –
Б. 404.
8.
Навоий асарлари луғати. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт
ва санъат нашриёти, 1973. – Б. 784.
9.
Осори Рўдаки. Дар таҳти таҳрири Абдулғаний Мирзоев. – Сталинобод:
Нашриёти давлатии Тожикистон, 1958. – Саҳ. 544.
10.
Саккокий. Танланган асарлар. Иккинчи нашри. Нашрга тайёрловчи:
Қавомиддин Муниров. – Тошкент: Давлат бадиий адабиёт нашриёти, 1960. – Б. 72.
11.
Саъдии Шерозий. Куллиёт. Иборат аз чаҳор чилд. Чилди 1. Қасоид,
марсия. Мураттиб ва муаллифи сарсухан Саҳобиддин Сиддиқов. – Душанбе: Адиб,
1988. – Саҳ. 432
12.
Словарь таджикского языка (X – начало XX века). В двух томах. Том 2. –
Москва: Изд-во “Советская энциклопедия”, 1969. – С. 952.
13.
Таджикская советская энциклопедия. Том 3. – Душанбе: Главная редакция
таджикской советской энциклопедии, 1981. – С. 640.
14.
Хоразмий Ҳофиз. Девон.1-китоб. Нашрга тайёрловчилар: профессор
профессор Ҳамид Сулаймон ва фил. фан. ном. Фозила Сулаймонова. – Тошкент:
Ўзбекистон, 1981. – Б. 304.
15.
Хоразмий Ҳофиз. Девон. 2-китоб. Нашрга тайёрловчилар: профессор
профессор Ҳамид Сулаймон ва фил. фан. ном. Фозила Сулаймонова. – Тошкент:
Ўзбекистон, 1981. – Б. 304.
16.
Ўзбек мумтоз адабиёти намуналари. 2- жилд. (XIV–XV асрнинг бошлари).
Тузувчи, ихоҳ ва шарҳлар муаллифи: филология фанлари доктори, проқфессор
Насимхон Раҳмон. – Тошкент: Фан, 2007. – Б. 320.
17.
Чомй Абдураҳмон. Осор: Иборат аз ҳашт чилд. Чилди ҳафтум.
Ҳозиркунандаи чоп ва муаллифи шарҳу луғат Аълохон Афсаҳзод. – Душанбе: Адиб,
1989. – С. 544.
18.
Ҳофизи Шерозй. Куллиёт. – Душанбе: Ирфон, 1983. – Саҳ. 672.
