Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The concept of citizenship and its legal nature
Davron MAMASOBIROV
1
Tashkent State Law University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2021
Received in revised form
20 June 2021
Accepted 15 July 2021
Available online
15 August 2021
Various aspects of the institution of citizenship from the
concepts of a person and personality have been identified. Based
on the concept of citizenship, it became clear that the state and
the individual enter into relations through mutual rights and
obligations. In accordance with international principles and
standards established on the basis of international legal
documents, it was determined that the institution of citizenship
strengthens the legal status of a person from the point of view of
the constitution. assessed the impact of the international trend
of reducing statelessness as an integral part of human rights on
expanding human access to rights and freedoms.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
person,
citizenship,
single citizenship,
stateless person,
equal citizenship,
constitutional and legal
status of a citizen.
Фуқаролик тушунчаси ва унинг ҳуқуқий табиати
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
шахс,
фуқаролик,
ягона фуқаролик,
фуқаролиги бўлмаган
шахс,
тенг фуқаролик,
фуқаронинг
конституциявий-ҳуқуқий
мақоми.
Фуқаролик тушунчаси инсон ва шахс тушунчаларидан
фарқли жиҳатлари аниқланди. Фуқаролик институти
асосида давлат ва шахснинг ўзаро ҳуқуқ ва мажбуриятлари
орқали муносабатга кириши маълум бўлди. Фуқаролик
институти халқаро ҳуқуқий ҳужжатлар асосида ўрнатилган
халқаро принцип ва стандартлар билан шахснинг ҳуқуқий
мақомини конституциявий-ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкам-
ланиши аниқланди, инсон ҳуқуқларининг узвий қисми
сифатида фуқаросизликни камайтириш халқаро тенден-
цияси шахснинг ҳуқуқ ва эркинликлардан фойдаланиш
имконияти оширишига таъсири баҳоланди.
1
Deputy Dean, Tashkent State Law University, Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: mamasobirovd@gmail.com.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 7 (2021) / ISSN 2181-1415
286
Понятие гражданства и его правовая природа
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
лицо,
гражданство,
единственное
гражданство,
лицо без гражданства,
равное гражданство,
конституционно-правовой
статус гражданина.
Выявлены различные аспекты института гражданства из
представлений о человеке и личности. Исходя из концепции
гражданства, стало ясно, что государство и индивид
вступают в отношения через взаимные права и
обязанности.
В
соответствии
с
международными
принципами и стандартами, установленными на основе
международно-правовых документов, было определено, что
институт гражданства укрепляет правовой статус человека
с
точки
зрения
конституции,
оценено
влияние
международной тенденции сокращения безгражданства
как неотъемлемой части прав человека на расширение
доступа человека к правам и свободам.
Фуқаролик тушунчаси инсон ва шахс тушунчаларидан фарқли равишда
индивиднинг давлатга мансублигини англатиши аниқланди. БМТ ва бошқа халқаро
ҳуқуқий ҳужжатларда фуқаролик ҳуқуқий институти инсон ҳуқуқлари эканлиги
фуқароларнинг муайян ҳуқуқлари ғояси нафақат илгари сурилди
Фуқароликнинг мазмунини, унинг ўзига хос хусусиятларини аниқлаш
конституциявий ҳуқуқ нуқтаи назардан муҳим ҳисобланади. Фуқаролик институти
шахснинг ҳуқуқий ҳолатини аниқлашда энг асосий омиллардан бири ҳисобланади.
Фуқаролик шахснинг муайян давлатга сиёсий-ҳуқуқий мансублигини
англатувчи муҳим конституциявий-ҳуқуқий институт ҳисобланади. Давлат ўз
фуқаросини Конституцияда белгиланган ҳуқуқларидан фойдаланиш ҳамда
мамлакат ичида ва ташқарисида ҳимоялашни кафолатлайди.
“Фуқаролик” атамаси “шаҳар” ва “шаҳарлик” сўзларидан келиб чиққан.
Инглиз тилида – “city” – “citizenship”. Немис тилида – “burger”. Ҳозирги пайтда
ҳужжатларда фуқароликни ифодалаш учун - “nationality” (ингл.), “nationalite”
(франц.), “nazinalita” (итал.) атамалари қўлланади. У давлатга тааллуқлилик
сифатида тушунилади. Шуни айтиб ўтиш жоизки, “nation” атамаси чет элларда
(инглиз, француз ва бошқалар) “миллат”, “халқ”, “давлат” маъносини билдиради.
Фуқароликдан ташқари “мансублик”, “тобелик” (nationality, citizenship, subject)
атамалари аввал у монархга тегишлиликни билдирар эди. Чунки, “фуқаро тобедан
фарқли ўлароқ сайлов ҳуқуқига эга бўлган. Ҳозирги пайтда тегишлилик атамаси
ишлатилса ҳам одатда у “фуқаролик” атамаси билан бир хил маънода ишлатил-
моқда. Масалан, Буюк Британияда, бир қатор монархияларда эса (масалан, Белгия,
Испания. Нидерландияда) бу атама Конституция ва қонунчиликда расман
“фуқаролик” атамаси билан алмаштирилган [1. Б. 119].
1948 йилда БМТ томонидан қабул қилинган Инсон ҳуқуқлари тўғрисидаги
Умумжаҳон Декларациясига [2] биноан, ҳар бир киши табиий, ажралмас, дахлсиз
ҳуқуқ ва эркинликларга эга.
Юқорида таъкидлаганимиздек, фуқаролик – Конституциявий институт
ҳисобланади. Унинг асослари Конституцияда бeлгиланган.
Конституциянинг VI боби “Фуқаролик” дeб номланган. Ўзбeкистон
Рeспубликасининг бутун ҳудудида ягона фуқаролик ўрнатилади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 7 (2021) / ISSN 2181-1415
287
Ўзбeкистон Рeспубликасининг фуқаролиги, унга қандай асосларда эга
бўлганликдан қатъи назар, ҳамма учун тeнгдир.
Қорақалпоғистон Рeспубликасининг фуқароси, айни вақтда, Ўзбeкистон
Рeспубликасининг фуқароси ҳисобланади” (Конституциянинг 21-моддаси).
Фикримизча, фуқароликнинг асосий белгилари қуйидагилардан иборат:
1.
фуқароларнинг ҳуқуқий мақоми;
2.
тегишли нормаларга мувофиқ шахс билан давлатнинг ҳуқуқий муносабати;
3.
фуқаро ва давлат ўртасида ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг пайдо бўлиши.
Мазкур ҳуқуқий алоқа инсоннинг туғилганида юзага келиб, унинг бутун умри
давомида сақланиб қолади. Ушбу боғлиқлик инсоннинг туғилган ва яшаётган ҳудуд
билан чекланмай, давлат ташқарисида ҳам ўз кучини йўқотмайди. Масалан, фуқаро
мамлакат ташқарисида бўлганида ҳам ўзи мансуб бўлган давлат ҳимоясида бўлади.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 22-моддасига биноан Ўзбекистон
Республикаси ўз ҳудудида ҳам, унинг ташқарисида ҳам ўз фуқароларини ҳуқуқий
ҳимоя қилиш ва уларга ҳомийлик кўрсатишни кафолатлайди. Ўзбекистон ўз
фуқароларининг давлат ҳудудидан ташқарида бўла туриб, Ўзбекистоннинг
ҳомийлиги остида бўлишдек конституциявий ҳуқуқини рўёбга чиқариш учун Яқин
Шарқдаги қуролли можаролар ҳудудига бориб қолган фуқароларини “Меҳр
операциялари” доирасида Ватанига қайтариб, уларга тиббий, психологик, моддий
ва маънавий ёрдам кўрсатмоқда.
Шунингдек, пандемия шароитида, хорижий мамлакатларда бўлиб турган
ҳамда Ўзбекистонга қайтиш истагини билдирган фуқароларини давлат ҳисобидан
чартер рейслар орқали Ватанга қайтарди.
Фуқаролар ҳуқуқи ва бурчларини давлат халқ ноиблари сиймосида белгилаб
беради. Турли мамлакатларда фуқароларнинг ҳуқуқ ва бурчлари бир хил эмас. Улар
мамлакатнинг сиёсий, ижтимоий иқтисодий ва маданий даражасига боғлиқ.
Фуқаролик деганда, жисмоний шахснинг маълум бир давлат билан мустаҳкам
ҳуқуқий боғланишига айтилади. Бунда фуқаронинг тегишли давлатга нисбатан
ҳуқуқ ва бурчлари ҳамда унинг суверен давлат томонидан ҳимоя қилинишида
ифодаланади.
Жаҳон тажрибасидан келиб чиқиб айтадиган бўлсак, фуқаролик қуйидаги
принципларга эга:
1.
ягона фуқаролик тамойили – барча субъектлар ёки маъмурий-ҳудудий бир-
ликлар (ягона давлат) ҳудудида доимий яшовчи фуқаролар ушбу давлат
фуқаролари эканлиги;
2.
тенг фуқаролик тамойили – барча фуқаролар фуқароликни қандай усулда
олганидан қатъи назар қонун олдида тенгдир. Давлатнинг фуқаролигига эга бўлган
барча шахслар бир хил конституциявий ва ҳуқуқий мақомга эгадирлар;
3.
фуқароликдан маҳрум этишга йўл қўйилмаслик принципи ёки уни бир
томонлама қарор билан ўзгартири ҳуқуқи. Шу билан бирга, фуқаронинг ўз фуқаро-
лигини ўзгартириш ҳуқуқи бор ва давлат бу ҳуқуқдан маҳрум эта олмайди;
4.
доимий фуқароликнинг мавжудлиги принципи – фуқароликни давлатдан
ташқарида яшовчи, чет эллик турмуш ўртоғи билан никоҳни бекор қилган (турмуш
қуриш орқали фуқароликни олган шачсларга нисбатан), бошқа давлат фуқаро-
лигини олган шахслар томонидан сақланиши;
5.
давлат томонидан фуқароларни ҳимоя қилиш ва қўллаб-қувватлаш
принципи [3].
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 7 (2021) / ISSN 2181-1415
288
Маълумки, фуқаролик масаласи одатда ҳам миллий қонунчилик ҳам халқаро
ҳуқуқий ҳужжатлар билан тартибга солишнинг объекти бўлиб ҳисобланади. Аммо,
фуқаролик масаласи миллий ҳуқуқ томонидан тартибга солиниши лозим бўлган
институт бўлиши билан бир қаторда, ҳозирги замон давлатлараро муносабат-
ларида индивиднинг бир давлатдан иккинчи давлатга кўчиши хамда унинг
ҳуқуқлари химоя объектига айланиши билан бошқа ҳуқуқнинг институтига ҳам
айланади.
Фуқаролик институти хорижий олимлар томонидан кўп ва хўб ўрганилган.
Лекин бир қатор объектив ва субъектив сабабларга кўра, миллий ҳуқуқшуносликда
мазкур соҳани ҳуқуқий тадқиқ этиш бўйича ўзига хос “бўшлиқ” кузатилади. Лекин
шунга қарамай фуқаролик институтининг назарий-ҳуқуқий асосларига оид
фикрлар қатор ҳуқуқшунослар томонидан илгари сурилган.
Ҳуқуқшунос олимлар И. Лукашук ва А. Саидовлар фуқаролик тушунчасига
“Фуқаролик-бу жисмоний шахc билан давлат ўртасидаги ўзаро ҳуқуқ
ва мажбуриятларни белгилаб берувчи ҳуқуқий муносабатдир”, деб таъриф берган
[4. С. 13]. А. Саидов бошқа асарида уни янада кенгайтиради: “Фуқаролик деганда
инсоннинг ҳуқуқий ёки сиёсий-ҳуқуқий томондан ҳимояланиши ва конуний
манфаатларини давлат ичида ва унннг ташқарисида қўлланиши тушунилади[5, Б.
203]”. Х.Одилқориев ва Б.Очиловлар эса, “Фуқаролик деганда шахснинг маълум бир
давлат билан ўзаро ҳуқуқ ва мажбуриятларига эга бўлишда ифодаланувчи
мустаҳкам сиёсий-ҳуқуқий алоқа тушунилади” [6. Б. 119], деб таъкидлашади.
Балаян фикрича, шахснинг давлат билан барқарор ҳуқуқий муносабати сифатида
аниқланади ва муайян юридик фактлар асосида вужудга келадиган, ўзгарадиган
ёки тўхтаб қоладиган юридик фактлар асосида юзага келадиган ҳуқуқий муносабат
ҳисобланади [7. C. 65–71].
Фуқаролик, демократик давлатда индивидни бошқаришда катнашиш
ҳуқуқини ва унга давлат томонидан ҳимоя қилиниш ҳуқуқларини берувчи тенг
ҳуқуқли аъзоликни таъминлайди. Фуқароликни бундай тушуниш тобора кенг
тарқалмокда. Бу борада замонавий олимлар позицияси фуқароликни шахснинг
давлатга тегишлилиги сифатида тушунишини тўлиқ рад этади.
Демак, фуқароликни аввало, индивид билан давлат ўртасида ҳам миллий
ҳамда халқаро ҳуқуқда ўзаро ҳуқуқ ва мажбуриятларга асосланган ҳуқуқий
муносабатларга киришувчи субъектлар ўртасидаги муносабатлар, деб тушуниш
мақсадга мувофиқ бўлади.
Баъзи давлатлар қонунчилигида юридик жиҳатдан тенг бўлган “фуқаролик”
атамаси ўрнига “мансублик” атамасидан фойдаланилади. Лекин, бу атамалар
мазмун жиҳатдан бир хил эмас.
Мансублик фуқаролик атамасидан қуйидаги хусусиятлари билан фарқ қилади:
Биринчидан, мансублик монархия тузумидаги давлатларга хос бўлган
институтдир.
Иккинчидан, бундай алоқа турида фуқароликдаги каби ўзаро тенг мажбу-
риятлар эмас, балки бир томонлама қарамоғидаги шахс монарх олдида фақат
мажбуриятларга эга, монарх эса шахсга нисбатан фақат ҳуқуқларга эга бўлади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 7 (2021) / ISSN 2181-1415
289
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Одилқориев Х., Очилов Б. Хозирги замон ҳуқуқи. Дарслик. Тошкент, 2002. –
Б. 119.
2.
Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси // URL: https://constitution.
uz/uz/pages/humanrights.
3.
Лелекова Л.Д. Теория государства и права. Учебное пособие. Санкт-
Петербург. 2009.
4.
Лукашук И.И. Саидов А.Х. Хозирги замон халқаро ҳуқуқи назарияси
асослари. – Т.: Адолат, 2006. – Б. 136.
5.
Саидов А.Х. Инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуқ. Дарслик. – Т.:
Konsauditinform-Nashr, 2006. – Б. 203.
6.
Одилқориев Х., Очилов Б. Ҳозирги замон халқаро ҳуқуқи. Дарслик. Тошкент,
2002. – Б. 119.
7.
Балаян Э.Ю. Современные конституционно-правовые аспекты проблем
института гражданства в Российской Федерации // Вестник Кемеровского
государственного университета. Серия: Гуманитарные и общественные науки. –
2017. – № 3. – С. 65–71.
