Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Research gray clay ceramics
Ulugbek ARTIKOV
1
National Archaeological Center
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2021
Received in revised form
20 July 2021
Accepted 15 August 2021
Available online
15 September 2021
The article discusses the achievements of the development of
unglazed ceramics in the ancient large cities of Central Asia and the East
by improving the technology of making ceramic products and
increasing the productivity of cocktails. The author talks about the
production process, the features and role of gray objects in the material
culture of the city, as well as about their unique ornaments found in
large medieval cities. In addition, an expert who has conducted research
in this regard will try to shed light on the topic based on the analytical
conclusions made by scientists as a result of years of research.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Central Asia,
gray clay ceramics,
unglazed ceramics,
pieces of gray ceramics, “gray
clay”,
Akhsikent,
Afrasiab,
Termez,
Khorezm,
potter’s wheel,
ornament,
jug.
Бўз рангли сопол идишларнинг ўрганилиши
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Ўрта Осиё,
бўз рангли сопол,
сирланмаган сопол, кулранг
сопол бўлаклари, “кулранг
лой”,
Ахсикент,
Афросиёб,
Термиз,
Хоразм,
кулол ғилдираги, орнамент,
кўза.
Ушбу мақолада Марказий Осиё, Шарқ мамлакатларининг
кўҳна, йирик шаҳарларида кулолчилик технологиясини
такомиллаштириш ва мехнат унумдорлигини ошириш хисобига
сирланмаган сопол идишлар ясашнинг ютуқлари борасида сўз
юритилади. Муаллиф ўрта асрларга оид йирик шахарларда
аниқланган бўз рангли буюмларнинг ишлаб чиқариш жараёни,
хусусиятлари ва шахар моддий мада-ниятидаги ўрни хамда ўзига
хос орнаменти хақида сўз юритади. Шунингдек, бу борада
изланишлар қилган мутахассис олимларнинг кўп йиллик
тадқиқотлари натижа-сида ёзган таҳлилий хулосаларига
асосланиб мавзуни ёритишга уриниб кўради.
1
doctoral student, National Archaeological Center of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, Tashkent,
Uzbekistan.
E-mail: imonartikov@mail.ru.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
327
Исследование сероглинной керамики
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Средняя Азия,
сероглиняная керамика,
неглазурованная
керамика,
кусочки серой керамики,
«серая глина»,
Ахсикент,
Афрасиаб,
Термез,
Хорезм,
гончарный круг,
орнамент,
кувшин.
В статье рассматриваются достижения развития
неглазурованной керамики в древних крупных городах
Средней Азии и Востока за счет совершенствования
технологии изготовления керамических изделий и
увеличения
производительности
труда.
Автор
рассказывает о процессе производства, особенностях и роли
серой глины в материальной культуре города, а также об их
уникальных
орнаментах,
выявленных
в
крупных
средневековых городах. Кроме того, эксперт, проводивший
исследования в этом отношении, попытается пролить свет
на тему, основываясь на аналитических выводах, сделанных
учеными в результате многолетних исследований.
Ўрта Осиёнинг қадимий шахарларида оддий буюмлардан тортиб ноёб
намуналарни ишлаб чиқарадиган мохир сопол усталари шаклланди. Ўрта асрлар
кулолчилигида сезиларли ўзгаришлар рўй берди – махсулотларнинг янги
шакллари пайдо бўлди, уларни шакл-шамойилида бошқача техник ва бадиий
усуллар шунингдек безак мазмуни хам ўзгарди. Буюмларни безашда гулли ва
геометрик нақшлар етакчига айланиб борди. Аста-секин Ўрта Осиёда етакчи
хунармандчилик марказлари пайдо бўлди. Бунда сопол буюмлар тайёрлашда
иккита асосий тип мухим рол ўйнайди: сирланган ва сирланмаган идишлар.
Айниқса, ривожланган ўрта асрлар сирланмаган сопол буюмлар ичида баланд
бўйли идишлар, катта хумлар, ясси шаклдаги кўзалар, кичик қадахлар ва кружкалар
билан ифодаланади. Ишлаб чиқариш техникасига кўра, сирланмаган сопол
идишлар бир неча гурухга бўлинган. VIII–IX асрларда хали хам сопол сиртларида
одамлар ва хайвонларнинг бир қолипдаги тасвири бўлган идишлар кенг тарқалган
эди. Ишлаб чиқаришнинг кенгайиш омили бу архаик шаклларни янги усулларга
ўтишига йўл берди. Ислом оламининг Ғарбий Осиё минтақаларидан Хуросон ва
Мовароуннахрга кириб келиши сопол ишлаб чиқаришда бошқа техникани олиб
кирди. IX–X асрларнингсирланмаган идишлари қизил лойдан ясалган буюмлар
билан ифодаланади. XI аср охирида бу буюмлар ўрнини мустахкам мухрлар
туширилган бўзрангли сополлар эгаллади.Улар бронзадан ясалган металл
буюмларнинг шакллари ва безакларига тақлид қилиниб ўша идишларга ўхшатиб
ясалганидан жамиятнинг моддий хаётида юқори дид шаклланганини пайқаш
мумкин. Бу уни ишлаб чиқаришнинг технологик хусусиятларида хам, безак
уйғунлигида хам сезилади. Мухрланган сополларнинг тасвирини асосий кўриниш-
лари геомеирик, ўсимликсимон, эпиграфик шунигнгдек, зооморфик белгилар
композициясидан иборат эди. Хунармандлар бу белгиларни бирлаштириб идишлар
танасини горизонтал равишда боғлайдиган безак нақшларини яратди. Муаян
турдаги белгиларнинг бир маромда такрорланиши бу махсулотларнинг безак
услубининг асоси хисобланади. Бундан ташқари исломгача бўлган эски белгили
тасвирлар ва янги безаклар ягона декоратив нақшга бирлашади. Айниқса
Уструшона (Тожикистон), Самарқанд, Ахсикентнинг кулолчилик буюмлари
жозибали махсулотлар бўлиб у идишларнинг кенг ассортиментини ифодалайди:
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
328
мухр туширилган безакли бўзрангли турли-туман идишлар, симоб сақлаш учун
фойдаланилган сферо-конусли буюмлар шулар жумласига киради. X–XI асрларда
бундай типдпги сополлар ясалган манзилгохлар ўчоқлари бўлган Мавороуннахр-
нинг марказий ва шарқий худудлари – Самақанд, Бунжикат, Хўжанд ва Ахсикатдан
кўп топилган.
Кулолчилик буюмлари хақида маълумот тўплашда тадқиқотчилар
ўз эътиборини ишлаб чиқаришнинг технологик жараёнига қаратадилар.
Н.С. Гражданкина Ўрта Осиёда кулолчилик ишлаб чиқариш тарихи хақидаги (IX–XIII
асрларда бўзрангли сопол идишлар тайёрлаш усуллари) тадқиқотларида турли
безакли бўзрангли сопол идишлар IX–XIII асрларда Ўрта Осиё кулоллари ишлаб
чиқаришида мухим ўрин эгаллаганини таъкидлайди. Бу турдаги кулолчилик
буюмлари орасида чойнак типидаги узун бурунли кўзалар, графинлар, вазалар,
сувдонларнинг кенг тарқалганига тўхталиб ўтади. Тарихий манбааларда бундай
идишлар тўғрисида фикрлар ёзиб қолдирилмагани бўзрангли сополларнинг
ўрганилиши ахамиятли эканига эътибор қаратади. Хивадаги Уч-Авлиё мақбарасида
олиб борилган қазиш ишларида В.В. Булатова сирти ўйилиб нақш туширилган
қалин деворли хумнинг катта қисмини топганини таъкидлайди. Қадимги
Самарқандда эса қопқоқли бўзранг хумлар ишлаб чиқарилганини айтиб ўтади. Бўз
рангли кулолчилик буюмлари минтақа худудларида IX асрда тарқалишни бош-
лайди. XII–XIII аср бошларида ишлаб чиқаришда энг катта ривожга эришади.
Мўғуллар босқинидан сўнг Хоразмдан бошқа минтақанинг хамма жойида ишлаб
чиқариш тўхтайди. Лекин Олтин Ўрда худудида кулолчилик ишлаб чиқариш
ривожланишда давом этади. У ерда XIII–XIV асрларга тегишли Ўрта Осиё идиш-
ларига тўлиқ ўхшаш бўз рангли сополлар топилган. Худудлардаги қазишма
ишларда кулранг сопол бўлакларининг топилиши бу турдаги буюмлар Ўрта
Осиёнинг дерли хамма жойларида ишлаб чиқарилганидан далолат беради.
Бўзрангли жуда кўп турли идишлар Афросиёбда, Кофирқалъада, Мингўрикда
(Тошкент), XII асрга оид Қува, Термиз, Хоразм, қадимги Марв, Нисо, Фарғонанинг
кўхна маркази Ахсикатда олиб борилган қазишмаларда топилади. Идиш парча-
ларининг кўп миқдорда учраши уларни баъзан узоқ масофаларга олиб борилгани-
дан ва бўзранг сополларнинг машхурлигидан далолат беради. Эхтимол бу типдаги
идишлар жуда бой кишилар учун анча қиммат хисобланган кумушдан ясалган
идишларга ўхшатиб ясалгандир. Бўзрангдаги чиройли безалган сопол идишлар
ишлаб чиқариш кумуш буюмларичалик кўп вақт ва қимматли махсулот талаб
қилмаган. Кўплаб тадқиқотчилар бўзрангли сопол идишлар ясаш усуллари хақида
тўхталиб ўтадилар. Айниқса бу типдаги идишларнинг безак шаклларини синчиклаб
текшириб чиқадилар. Лекин аксарият холларда уларнинг “кулранг лойдан”
ясалганини қисқача таъкидлаб, батафсил идиш таркиби, ишлаб чиқариш
технологиясига алохида тўхталиб ўтмайдилар. В.Л. Вяткин Самарқанддан топилган
бўзрангли идишларни Панжикетдан келтирилган кулранг лойдан ясалган сополлар
деякелтириб ўтади холос. Бўз рангли сопол идишларни ўрганишда Л.Ф. Соколовская
ўзининг Самарқанднинг ўрта асрлар сирланмаган кулолчилик буюмлари шахар
хунармандчилигининг иқтисодий фактори (VII аср охири – XIII аср бошларидаги
кўхна Афросиёб шахри материаллари асосида) номли илмий тадқиқотларида
батафсил бўзранг идишларнинг хусусиятлари, орнаментлар мохиятига тўхталиб
ўтади. У XI аср охирида кулолчилик технологиясини такомиллаштиришда мухим
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
329
юксалиш кузатилганини қайд этади. Металл идишларга ўхшатиб нусха кўчириш
айнан бўзрангли идишлар билан боғлиқ бўлганига урғу қаратади. Соколовская
тадқиқотларида Шохизинда ансамблининг ғарбида, қалъа девори ёнидаги тепа-
ликда XII–XIII аср бошларига оид кулолчилик устахоналари бўлганини айтиб ўтади.
Устахоналарда сфероконус идишлар ва бўзрангли қимматбаҳо сопол буюмлар
ишлаб чиқариш йўлга қўйилганини таъкидлайди.Чиқинди ташламаларидаги
топилмалар орасидан олинган идиш-товоқларда ажойиб таассуротлар ҳосил қилиш
учун мухрли ва гербли (тамға) безаклар туширилган бўзранг сополлар топилади.
Тамғалар ва ёпиштирма безакларМарв бўзранг идишларига ўхшаб кетади. Худди
шундай типдаги бўзрангли сополлар сув ховузининг ахлат қатламларидан ва
манзилгох бадрабидан топилган. Улар XII асрнинг иккинчи ярми – XIII аср
бошларига тўғри келади. Тадқиқотчи бўзрангли идишларнинг катта гуруҳи жуда
мураккаб безакли идишлар билан ифодаланишини айтиб ўтади. Улар оддий лойдан
ясалган, майда тешикчалар очиб безалган буюмлардир. Кўзалардаги жуда бой
безаклар унинг камида уч хил усулда яратилганидан далолат беришини айтади.
Таркибий жиҳатдан безак ўсимликсимон элементларидан иборат. Аниқланишича,
ривожланаётган шаҳар ва бозор шароитлари кулолчиликда янги усулларни
излашга ундади. XI аср охирида самарқандлик кулол усталари бўзрангли
сополларни ўтда куйдириб пиширишни ўрганишади. Бундай турдаги идишлар
барча кўринишларда ясалади, хох ошхона буюми бўлсин, хох сувинер сифатида
фойдаланилган хашам учун бўлсин. Уларнинг катта гуруҳи камида 3 хил усулда
яратилган жуда мураккаб безакли уй идишлари билан ифодаланади. Безашдаги
мухим элемент - ёпиштирилган лой бўлакларидир. Безатишнинг бундай услуби
уйда ишлатиш учун ҳам, стол идишлари учун ҳам кенг тарқалган. Худди шу усуллар
қозон, хумлар ва кўзалар каби идишларда ҳам қўлланилган.
Археолог мутахассис олим А.А. Анарбаев Ахсикет – Қадимги Фарғонанинг
пойтахти номли монографиясида узоқ йиллардан буён кўхна шахарда олиб
борилган тадқиқот натижасида аниқланган бўзрангли буюмларни батафсил ифода
этиб кетади. Қайд этилишича 1979–1980 йилларда қатламларга мос келадиган
кулолчилик комплексларининг пайдо бўлишини аниқлаш учун стратиграфик
қазиш ишлари олиб борилди. Ушбу қазишмада бўзрангли идишлардан кўзанинг
оғиз қисми парчаси, тувак-хумчалар аниқланган. Битта кичик бўлакда қуш тасвири
борлиги аниқланган. Турфа хил хум идишлар хам учрайди. Топилмалар орасида
XII–XIII аср бошларига мансуб уч оёқли бўзрангли битта кичик идиш топилган.
Мухрланган безаклар туширилган дастали кўзача аниқланади. Улар орасида
геометрик безак берилган, ўйиб ишланган тешикли кичик қопқоқ анча қизиқиш
уйғотади. XI–XII асрларга оид бўзранг дастали, бўйнида геометрик безак туширил-
ган тор бўйинли катта сув кўза хам ажралиб туради.
Ахсикатда қадимий сув таъминоти яқинидаги ер ости хонасидан оёғи бўлган
кенг бўйинли бўзранг қадах-кўза топилган. Танасини иккига ажратиб турувчи
лента чизиқлар бўлиб ярим шар шаклидаги коса кўринишидаги идиш хисобланади.
Кўза геометрик нақшлар билан безатилган: горизонтал ва учбурчак кўринишдаги
вертикал чизиқлар бор. Безак пишмаган сопол лой устига чизилган. Шунга ўхшаш
бўзранг идишлар асосан Эски Ахси манзилгохининг юқори қатламларида учрайди
ва уларнинг санаси XI–XII асрларга тўғри келади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
330
Сирланмаган идишлар орасида думалоқ корпусга, айлана танага эга ва
лентага ўхшаш тутқичли, цилиндрсимон бўғизга эга бўзранг идиш кўзга
ташланади. Идишнинг танасида металлга ўхшаш ялтироқли вертикал жило бор.
Ахсикат бўзрангли сопол буюмлари ясалиши, тузилиши ва орнаменти жихатдан
бошқа худудлар идишларидан анча фарқланиб туради. Юқоридаги идиш сиртига
безатилган нақшлар маъно жихатдан анча эътиборни тортади.
Б. Аманбаева,
В. Кольченко
Қирғизистон худудида X–XII аср бошларига тегишли ахоли турар
жойларини қазиш пайтида аниқланган бўзрангли сопол идишлар гурухига
тўхталар экан, улар унчалик эътиборли бўлмасада лекин тадқиқотларда тез-тез
учраб туради. Мисол тариқасида Сулаймон тоғ ва тарихий музей коллекцияларида
сақланаётган Ўш ва Чуй водийсидан топилган иккита идишни олайлик. Улардан
биринчиси Ўш худудига оид уч конус шаклида чиқадиган чўкма идиш. Эхтимол бу
Хитойнинг бронза идишларининг сопол нусхаси бўлиши мумкин. Ясси конус
тагликдаги яна бир Ўш идиши кичик мухрланган безаклар билан бойитилиб кўплаб
таасуротлар қолдиради.
Чўй идишларининг биринчиси шарсимон танали, баланд, кенг цилиндрсимон
бўйинли бўлиб, деярли оёқ қисмидан ташқари барча жойи тўр безаклар билан
бойитилган. Юқори қисми горизонтал чизиқли безаклар билан нақшланган бўлиб,
пастки қисми эса вертикал чизиқлар билан идишни гўёки чўзинчоқ қилиб беради.
Безакнинг бундай жойлашуви ўзига хос таасурот қолдиради.
Иккинчи Чўй бўзрангли идиш анъанавий шаклга эга – ясси таглик, конус
шаклидаги тана, елкалари анча бурама, бошқа қисмлари эса афсуски сақланмаган.
1982–1984 йилларда Ахсикатнинг шахристон қисмида олиб борилган
қазишма ишларида топилган кулолчилик идишлари қаторида ошхона буюмлари
асосан кўзалар билан ифодаланади. Биринчи тоифа, танаси кенг, нок шаклидаги тор
бўйинли кўзалар бўлиб юқори қисмида чизилган нақш безаклари мавжуд, тутқичи
эса тасма шаклида. Иккинчи тоифа, цилиндирсимон бўйинли, тасма тутқичли
бўзрангли сопол идишлардан фойдаланишга ўтилганини кузатиш мумкин. Уларда
горизонтал ва вертикал чизиқлар кўринишдаги безаклар туширилган. Шунга
ўхшаш шаклдаги идишларнинг бироз бошқача безаклилари Қорабулоқда хам
учрайди. Ушбу татдиқот жараёнида бир хил безакли бир нечта сопол парчалари хам
аниқланган. Шунингдек уч оёқли баргсимон кўринишдаги нақшлар туширилган
айлана бўзрангли кўзачалар парчаси топилган. Н.С. Гражданкинанинг айтишича
Ўзбекистон ССР Фанлар Академияси Тарих ва археология институти археологик-
технология лабораториясидаолиб борилган тадқиқотлар натижасида бўзрангли ва
оч крем-яшил тусли сопол идишларясашнинг қадимий усуллари аниқланди.
Тадқиқот материаллари асосан Ўрта Осиёнинг археологик ёдгорликларида мута-
хассислар томонидан 1947–1962 йиллардаги қазиш ишларида тўпланган сопол
буюмлар эди. Таққословчи материал сифатида Олтин Ўрда бўзрангли кулолчилик
намуналари олинади. Бўзранг ва оч рангли сопол идишларнинг хом ашёси ҳам шу
ранглардаги соғ тупроқдан олинган лой бўлиб, ундан барча турдаги сирли ва сирсиз
сопол буюмлар тайёрланган. Ҳақиқатан ҳам Тошкент, Ангрен, Панжикент ва бошқа
бир қатор жойларда мавжуд бўлган кулранг тупроқларни ўрганилган бўзранг сопол
идишлар учун хом ашё деб ҳисоблаган тадқиқотчилар уларнинг ранглари билан
адаштирганлар.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
331
Одатда тупроқнинг лой қоришмаси куйдирилгандан кейин кул ранги ъхосил
бўлади, вақт ўтиши билан қайта ишланган органик моддалар аралашмасини
беради. Сопол идишни ёқиш пайтида органик қолдиқлар ёниб кетади ва маҳсулот
лой таркибига мос келадиган рангга эга бўлади. Шундай қилиб, кулранг Панжикент
тупроқлари, Ангрен лой хомашёси оч рангли пишаётган сополлар қаторига киради
ва пиширишдан кейин кўзни қамаштирувчи оқ рангда кўринади.Бундай тупроқ-лой
хомашёси деярли ҳеч қачон сопол ишлаб чиқариш учун ишлатилмаган, ҳатто
идишларга қўшимчалар беришда хам, фақат идишларни усти қисмига ангоб қоп-
ламаси учун ишлатилган. Марказий Осиё кулолчилик учун хом ашёга бой минтақа
хисобланади. Самарқанд яқинида, Чўпонота тоғларида ва Панжикент вилоятида
кулолчилик конлари бор. Юқори харорат ва ўтга чидамлиПанжикент тупроқлари
айниқса гилмоя деб аталадиган ўзига хос хусусиятли, кучли куйдириш пайтида
енгил, чидамли, мустахкам лой ҳосил бўлиши билан ажралиб туради. Худди шу
турдаги соғ тупроқлар Тошкентдан 40 км узоқликдаги Дарбоза, Қува (Фарғона)
вилоятида ва бошқа жойларда учрайди. Оловдан кейин парчанинг чиройли қизғиш
рангига эга бўлиш имконини беради.
Тошкент яқинида (Ангрен вилоятида) энг бой тупроқ кони бор. Пушти, қизил,
нилуфар, яшил, жигарранг ва оқ рангдаги Ангрен тупроқ-лойлари қадим замон-
лардан буён машҳур бўлиб, кулолчилик ишлаб чиқаришда кенг қўлланилган.
Рангли лойдан ясалган кўп сонли идишлар Тошкент яқинида, Хумсон, Хўжакент,
Бурчмулла ва бошқа қишлоқларда учрайди.
Навоий яқинидаги Қарнаб кони энг қадимги тупроқ қазиб олувчилар
қаторига киради. Қадимги Мерап майдони яшил-кулранг, паст калцийли
тупроқларга бой. Эски Термиздаги Коратепа тепалигидан ўтга чидамли тупроқ
мавжудлиги аниқланган. Ўзбекистон ССР Фанлар Академияси Тарих ва археология
институти археологик-технология лабораторияси томонидан ўтказилган тажриба-
лар, таркибида хар хил темир ва оҳакли қоришмалар бўлган Чўпонота ва Ангрен
конларининг тупроқлари синовдан ўтказилиб оловда пишириш ишлари олиб
борилади. Олов ёқилган қувурли печда 750–950 градус иссиқлик берилгач,
50 даража ҳарорат кўтарилиш оралиғининг ўзгариши билан амалга оширилди.
Максимал ҳароратга етгач, ўчоқдаги қизиган кўмир қолдиқлари пуфланди. Печнинг
оғзи мустахкам қилиб ёпилган, печ олови ўчирилган ва совигунча ёпиқ ҳолатда
қолдирилган. Натижада, барча лойлар бўзранг тусига кирган, уларнинг бундай
хусусиятга кириши оловнинг энг юқори ҳароратига ва темир миқдорига боғлиқ эди.
Печни қиздириш ва уни энг юқори ҳароратга етказиш одатдагидек давом
этиши керак бўлади. Ёқиш тугагач қиздириш учун мўлжалланган ёқилғи ёниш
камерасида текшириш тешиги орқали ҳўл сомон, ўт, янги новдалар ташланади,
шундан сўнг тешик маҳкам ёпилган ва ўчоқ тўлиқ совигунча ёпиқ ҳолда
қолдирилган. Совутиш жараёни бироз секин юз беради. Шундай қилиб, бўзрангли
идишларни пишириш жараёни кўпроқ вақт, меҳнат, маҳорат ва тажрибани талаб
қилар эди, чунки лойни пиширишда идишларда доғ бўлмаслиги учун эҳтиёткорлик
билан бажарилиши керак эди. Қабул қилинган гипотезанинг тўғрилигини амалда
текшириш жуда оддий ва ҳар қандай лой бўлагини юқори хароратда пишириш
усулини қўллаш орқали аниқлаш мумкин. Тарокибида темир хлорли сопол идиш
бўлаклари ўчоққа жойлаштирилади ва ҳаво эркин кириши билан 850–900 даража
ҳароратда ёндирилади. Сопол идиш таркибига кирган углерод зарралари ёниб
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
332
кетади ва анъанавий оксидловчи парча пишириш пайтида ўзига хос рангга эга
бўлади. Барча текширилган намуналар бир соатлик экспозицияда шундай
аниқланган. Парчанинг ранги ишлатилган тупроқнинг таркибига қараб ўзгарган.
IX–XIII аср бошларида Ўрта Осиёда, ХIV асрда Хоразм ва Олтин Ўрдада бўз-
рангли сопол ишлаб чиқарилиши тупроқ хом ашёсининг хусусиятларини эътиборга
олиш ўрта аср кулолларининг катта тажрибасидан далолат беради. Олтин Ўрда
бўзрангли кулолчилик намуналарини ўрганиш натижасида хоразмлик кулолчилик
усталарининг тажрибаси Европа ҳудудига хам кириб борганини тасдиқлайди.
Aфсуски, ўрганилган сопол идишлар ичида Хоразм кулолчилик намуналари
учрамайди. Эҳтимол, сўнги йиллардаги тадқиқот ишлари бу масалага ойдинлик
киритиши мумкин. Хусусан, Ўрта Осиё ва Олтин Ўрда сополлар ишлаб чиқаришда
хом ашё танлашнинг технологик жараёнида тўлиқ ўзига хослик касб этишини
айтишимиз мумкин. Бўз рангли кўзалар кертикли ва қўлда қўшимча ёпиштирилган
безакларга эга. Чархда ясалган идишлар орасида болалар туваги хам учрайди.
Бўзрангли сопол идишлар топилмалар орасида мухрланган ўйма безак-лари билан
ажралиб туради. Идишларнинг парчаларининг минтақанинг барча марказий
худудларидан топилиши, уларни баъзан узоқ масофаларга ташиб олиб борилгани,
савдо товарлари сифатида мухим рол ўйнагани хамда бўзрангли кулолчилик
буюмларининг машҳурлигини кўрсатади. Эҳтимол, у ўша даврнинг зодагон
қатлами учунгина жуда қиммат хисобланган кумушдан ясалган идишларга ўхшатиб
сувенер буюмлар қаторига қўшиш учун ишлангандир. Нафис безакли бундай сопол
идишлар кумуш идишлар сингари қимматбахо бўлмасада, гарчи уларни кенг
истеъмол товарлари деб ҳисоблаш мумкин бўлади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Абдулхамид Анарбаев. Ахсикет – столица древней Ферганы. Ташкент.
Издательство “Tafakkur”. 2013.
2.
А.А. Анарбаев., С.Р. Ильясова. Раскопки ремесленного квартала на городище
Эски-Ахси ИМКУ, Выпуск 27, Самарканд Издательство «РЕГИСТАН» 1996.
3.
Художественная культура Центральной Азии и Азербайджана IX–XV веков.
Том I. Керамика. Кыргызстан. Б. Аманбаева, В. Колъченко. Самарқанд – Ташкент. –
2011.
4.
Н.С. Гражданкина. К истории керамического производства в Средней Азии.
ИМКУ 5. Ташкент 1964.
5.
Археология
Центральной
Азии:
Архивные
материалы.
Том
1.
Л.Ф. Соколовская. Неглазурованная керамика средневекового Самарканда как
фактор экономики городского ремесла (по материалам городища Афрасиаб конца
VII – начала XIII в.) Самарканд. 2015.
6.
Ш.Р. Пидаев. Сероглиняная керамика Мирзакултепа. ИМКУ. Выпуск 25.
Ташкент. – 1991.
7.
Эльмира Гюлъ. Искусство эпохи караханидов.
8.
Г. Нурматова. Средневековый Ахсикент. (IX–XII вв.). Ученые записки.
