Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Developing creative qualities in students
Bakhtiyor SIDDIKOV
1
, Erkin ABDULLAEV
2
Ferghana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
The article reveals the essence of creativity, the term
creativity, social factors influencing the development of creative
qualities, personal activity, methods and forms of the formation
of critical, creative thinking in students, flexibility of thinking,
criteria of creativity.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
creativity,
intelligence,
mental abilities,
individual abilities.
Talabalarda kreativlik sifatlarini rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kreativlik,
intellekt,
aqliy salohiyat,
individual qobiliyat.
Ushbu maqolada kreativlikning mohiyati, kreativlik atamasi,
kreativlik sifatlarini rivojlantirishga ta’sir etuvchi ijtimoiy
omillar, shaxsning faolligi, ta’lim oluvchilarda tanqidiy, kreativ
tafakkurni shakllantirish yo‘llari va shakllari, tafa
kkurning
egiluvchanligi, kreativlikning mezonlari bayon etilgan.
Развитие творческих качеств учащихся
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
творчество,
интеллект,
умственные способности,
индивидуальные
способности.
В статье раскрывается сущность творчества, термин
творчество, социальные факторы, влияющие на развитие
творческих качеств, личностная активность, способы и
формы
формирования
критического,
творческого
мышления у учащихся, гибкость мышления, критерии
творчества.
1
Dean of the Faculty of Pedagogy and Psychology, Ferghana State University. Ferghana, Uzbekistan.
2
II-
master’s degree, Ferghana state University. Ferghana, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
354
Zamonaviy dunyoning innovatsiyalariga moslashish, doimiy yangilanuvchi jamiyat
hayotiga yosh avlodni tayyorlash va uni zamon talablariga muvofiq takomillashtirish
jarayonlarida faol ishtirok etish qobiliyatini rivojlantirish oliy ta’lim muassasasi
pedagogining muhim kasbiy vazifasi hisoblanadi.
Kreativlik ta’lim jarayonini tashkillashtirishni o‘zida mujassamlashtirib, kreativ
ta’lim jarayonini qurish, ta’lim texnologiyalaridan ijodiy salohiyatni rivojlantirish, turli
uslublar, bilim va ko‘nikmalar muvozanatini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi.
Kreativlikning mohiyati -
intellekt insonning aqliy salohiyati bo‘lsa, kreativlik ana
shu aqliy salohiyatni maqsadga yo‘naltirilgan tarzda erkin ishlata olish qobiliyati
hisoblanadi.
Kreativlik atamasi Angliya-Amerika psixologiyasida 60-
yillarda paydo bo‘ldi. U
individning yangi tushuncha yaratishi va yangi ko‘nikmalar hosil qilish qobiliyati,
xislatini
bildiradi. J.
Gilford kreativlikni tavsiflaydigan qator individual qobiliyatlarni ko‘rsatadi:
–
fikrni ma
qsadga muvofiq yo‘llay olish;
–
o‘ziga xoslik (originallik);
–
qiziquvchanlik;
–
farazlar yaratish qobiliyati;
–
xayol qila olish (fantaziya). [4. 230].
Mamlakatimizda inson, uning har tomonlama kamol topishi va farovonligi,
manfaatlarini ro‘yobga chiqarish sharoitlarini yaratish, ta’lim sifati va samaradorligini
yangi bosqichga olib chiqish borasidagi izchil islohotlar natijasida interfaol o‘qitish
metodlari asosida talabalarning kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirishni keng tatbiq etish
imkoniyatlari yaratilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasida
“Uzluksiz ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, sifatli ta’lim xizmatlari imkoniyatlarini
oshirish, yosh avlodning ijodiy va intellektual salohiyatini
qo‘llab
-
quvvatlash va ro‘yobga
chiqarish” kabi ustuvor vazifalar belgilanib berilgan. Shunga muvofiq interfaol o‘qitish
metodlari asosida talabalarning kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirish muhim ahamiyat
kasb etadi [1].
Shaxsda kreativlik sifatlarini rivojlantirish jarayonining umumiy mohiyatini
to‘laqonli anglash uchun dastlab “kreativlik” tushunchasining ma’noni tushunib olish talab
etiladi.
“Kreativlik” tushunchasini quyidagicha sharhlash mumkin: Kreativlik (lot., ing.
“create ” –
yaratish, “creative” –
yaratuvchi, ijodkor)
–
individning yangi g‘oyalarni ishlab
chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga
kiruvchi ijodiy qobiliyati.
A.X.
Maslou kreativlikni 2 turga bo‘ladi: iste’dodning kreativligi va shaxsning o‘z
-
o‘zini aktuallashtirish kreativligi. Shaxsning o‘z
-
o‘zini aktuallashtirish kreativligi shaxs
bilan uzviy bog‘langanligi sababli biz unga kundalik hayotda va kasbiy faoliyatning ko‘p
sohalarida duch kelishimiz mumkin.
A.X.
Maslou kreativlikda o‘
z-
o‘zini aktuallashtirishning ikki darajasini keltirib
o‘tgan: birinchisi –
“ixtiyorsiz kreativlik, bunda shaxs birdan aqliga kelish, ruhlanish, qiyin
kechinmalarga ega bo‘ladi”, “ikkinchisi –
ixtiyoriy, og‘ir mehnat bilan bog‘liq, uzluksiz
ta’lim, kamolotga intiluvchanlik” .
A.X. Maslou kreativlikni inson tabiatining fundamental xarakteristikasi sifatida
ko‘radi, ya’ni barcha insonlardagi tug’ma qobiliyat, lekin hayoti davomida ma’lum
ijtimoiy
to‘siqlar natijasida yo‘
qolib ketadi, deb hisoblaydi. T.A. Barisheva va Yu.A. Jigalovalar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
355
pedagogikada kreativlikni tizimli (ko‘p bosqichli, ko‘p o‘lchamli) psixik (ruhiy) ta’lim
sifatida talqin etib, unga faqatgina intellektual potensialni emas, balki motivatsiya,
emotsiya, estetik rivojlanish darajasi mavjudligi, kommunikativ parametrlari,
kompetentligi va hokazolarni ham kiritadi [3. 129].
Shuningdek, kreativlikning mezonlari Dj.P. Gilforda, E.P. Torrans tomonidan
belgilangan:
–
ravonlik: ma’lum
bir vaqt oralig‘ida ko‘plab fikrlarni ishlab chiqarish qobiliyati;
–
o‘ziga xosligi: aniq, taniqli, umume’tirof etilgan, oddiy yoki qat’iy belgilanganidan
farq qiluvchi g‘ayrioddiy, nostandart g‘oyalarni ishlab chiqarish qobiliyati;
–
sezuvchanlik: g‘ayriodd
iy detallarga sezgirlik, qarama-qarshilik va turli xil
noaniqliklar, tezda bir fikrdan ikkinchisiga o’tishga tayyorlik;
–
mo’tadillik: g‘ayritabiiy kontekstda ishlashga tayyor bo‘lish, ramziy, birlash
-
tiruvchi fikrlashga moyillik, oddiy va murakkab sharoitd
a ko‘rish qobiliyati;
–
rivojlanish: paydo bo‘lgan g‘oyalarni batafsil ishlab chiqish, ularni sath va quyi
tizimlarga aylantirish qobiliyati;
–
to‘xtashga qarshilik: bir xillikka qarshilik ko‘rsatish, ya’ni muammoni yechish
jarayonida kelib tushayotgan turli
informatsiyalar andozalariga qarshilik ko‘rsatish.
–
noaniqlik: stimuldan mustaqil mantiqiy reaksiyagacha bo‘lgan qobiliyat;
“nomlash”ning mavhumligi: shaxsning muammo mohiyatini tushunish qobiliyati, aslida,
ahamiyatga ega bo‘lgan nomni tushunish va aksini aks ettirish qobiliyati (“nomlash”
jarayoni mufassal shaklni, muammoning mohiyatini ko‘rish qobiliyatini, og‘zaki shaklga
aylantirish qobiliyatini aks ettiradi);
–
ko‘p vazifalilik:
b
ir vaqtning o‘zida bir nechta loyihalarda ishlash qobiliyati;
–
samaradorligi: mahsulotning yaroqliligi, ularning foydasi, mahsulotning maqsadli
auditoriyasi tomonidan yangi, noyob, original bo‘lishi haqidagi idrok;
–
mamnuniyat: kreativlikning natijasi.
Ad
abiyotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, shaxsning ijodiy salohiyati muammoga
mustaqil qarash, qarama-qarshiliklar, tanqidiy fikrlash; har qanday muammolarni tahlil
qilish qobiliyati, analitik fikrlash; ular uchun yechim topish qobiliyati; bilim olish, malaka
va ta’lim
berish usullarini yangi holatga o‘tkazish imkoniyati; ilgari o‘rganilgan usullarni
yangilarga birlashtira olish kabi ko‘nikmalarda namoyon bo‘lishi mumkin.
Tafakkurning egiluvchanligi
–
jamiyatda qabul qilingan va an’anaviy mavjud bo‘lg
an,
aslida,
to‘g‘ri deb o‘ylangan shablon yo‘nalishlar va tamoyillarning zamonaviy taraqqiyot
uchun javob bera olmay qolganligini anglash, yangi yo‘nalish va choralarni sezish, ularni
tafakkur qila olish va shakllantira bilish, o‘z faoliyatini yangidan qur
a olish va masala
yechiminining yangi yo‘nalishlariga o‘zini safarbar eta olishdir.
Prognoz, bashorat qila olish esa
o‘z sohasi rivojidagi istiqbol o‘zgarishlar mohiyati,
kelib chiqish sabablari va yuzaga kelish muddatlarini tafakkur tahlili orqali oldindan
anglash tafakkuri hisoblanadi. Masalan, mehnat unumdorligining ko‘tarilishi va pasayishi,
konyuktura yoki bozorning o‘zgarishi hamda mazkur o‘zgarishlarning sohaga bo‘lgan
ta’siri, narxlarning ko‘tarilishi
, pasayishi va b.
Ta’lim oluvchilarda kreativlikni rivojlantirish ta’lim mazmunini o‘zlashtirishda
ta’lim oluvchilarning bilim saviyasi, o‘zlashtirish darajasi, ta’lim manbai, didaktik vazifa
-
lariga qarab, munosib ravishda o‘qitish jarayonini tashkil etishni talab qiladi.
Bunda quyidagi pedagogik shart-sharoitlarga amal qilish lozimligi nazarda tutiladi:
–
ta’lim oluvchilarda kreativ faoliyatni egallash mayllarini qaror toptirish, bilish
ehtiyojlarini shakllantirish va ta’lim jarayonida mustaqillikni namoyon qilish muhitini
ta’minlash;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
356
–
ta’lim oluvchilarda ijodiy fikrlash uchun qulay imkoniyat yaratish, ta’lim
oluvchilar tomonidan bayon qilingan turli-
tuman fikrlar va g‘oyalarni bag‘rikenglik bilan
qabul qilish hamda ularning o‘quv jarayonidagi faolligini ta’minlash, har bir ta’lim
oluvchida uning ijodiy fikrlashga qodirligi haqidagi ishonchni qaror toptirish, ularning
ijodiy faolliklarini muntazam rag‘batlantirish; o‘quv jarayonini ta’lim oluvchi shaxsning
xususiyatlari, ehtiyojlari va intellektual salohiyatidan kelib chiqqan holda individual-
lashtirish;
–
ta’lim oluvchilarda individual, kichik guruhlar va jamoada ishlash ko‘nikmalarini
shakllantirish, ularning ijodiy imkoniyatlarini kengaytirish, ularni muammolarni hal
qilishda tayyor, standart yechimlar bilan birga nostandart yechimlar qabul qilishga
und
ash; kreativ faoliyatni rivojlantirishning asosi bo‘lgan kognitiv bilimlarni amalda qayta
ishlab chiqish va takomillashtirish imkonini beradigan interfaol mashg‘ulot shakllari va
metodlarini tanlash va tatbiq etish va hokazo.
Tadqiqotchi G.
Ibragimova interfaol o‘qitish jarayonida ta’lim oluvchilarda
kreativlikning rivojlantirish bosqichlarini quyidagicha ifodalab o‘tgan:
1.
Reproduktiv-
tavakkalchilik bosqichi. Bu bosqich ta’lim oluvchilarda kreativ
faoliyat, kreativ faollik va ijodkorlikka bo‘lgan moyillikni qaror toptirish, ta’limdagi
innotvasion texnologiyalarning mohiyatini anglash va yangi g‘oyalarning tug‘ilishi,
shakllanishi bilan tavsiflanadi.
2.
Ijodiy-
izlanish tadqiqotchilik bosqichi. Ta’lim oluvchilardagi tadqiqotchilik, ijodiy
faollik, nostandart tafakkur, bilish mustaqilligi, improvizatsiya, yangilik yaratish
ko‘nikmalarining shakllanishi bilan belgilanadi.
3.
Kreativlik, novatorlik bosqichi. Yaratilgan yangilikni amalda qo‘llash, baholash,
tahlil qilish, ommalashtirish va uni keng tatbi
q etish hamda istiqbolga yo‘naltirilgan
strategik rejalarni tuzish bilan bog‘liq jarayonlarni o‘z ichiga oladi [5.
77].
Ta’lim oluvchilardagi kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirish jarayonida interfaol
ta’lim jarayoni ahamiyatli sanaladi. Interfaol ta’lim –
ta’lim oluvchining bilish faoliyatini
faollashtirish ehtiyojlaridan kelib chiqib, o‘quv jarayonini o‘zaro hamkorlik
asosida tashkil
etilgan “subyekt
-
subyekt” munosabatlariga asoslangan o‘qitish metodlari tizimidir. Bunda
o‘zaro harakat ta’lim oluvchilarning faollashuvi, guruh tajribasiga asoslanish, teskari aloqa
o‘rnatish kabi tamoyillarga tayanadi.
Demak, interfaol
o‘qitish metodlari va texnologiyalari vositasida ta’lim oluvchilarda
kreativlik qobiliyatlarni rivojlantirishning muhim sharti ta’lim jarayonida erkin
-ijodiy
muhitning yaratilishi, professor-
o‘qituvchilar, o‘qituvchi va ta’lim oluvchilarning
birgalikdagi m
unosabatlari va o‘zaro hamkorlikdagi harakatiga asoslangan o‘qitish
jarayonini yo‘lga qo‘yishdan iborat.
Ta’lim oluvchilarda kreativlik qobiliyatlarini rivojlantiruvchi bir qator omillar
mavjud bo‘lib, quyida ayrimlarini keltirib o‘tish mumkin:
–
kreativ f
ikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish, kreativ faollikni shakllantirish, o‘quv
jarayonida izlanuvchilik hamda muammoli tadqiqotchilik yo‘nalishlarini kuchaytirish;
–
ta’lim oluvchilarning muammolarni ijodiy yechish va yaratuvchilik faoliyatlarini
rivojlantirish vaziyatlarini tashkil etish;
–
ta’lim oluvchilarning kreativ faoliyat tajribasiga kasbiy zaruriyat va istiqboldagi
kasbiy faoliyat mazmunining tarkibiy qismi sifatida yondashishlariga erishish;
–
ta’lim oluvchilarning kasbiy ko‘nikma va layoqatlarini riv
ojlantirish jarayonini
interfaol metodlar va texnologiyalar ustida ishlash asosida rivojlantirishga yo‘naltirish,
ularda mustaqil ijodiy faoliyat ko‘rsatish, mustaqil bilim olish, o‘z
-
o‘zini tarbiyalash, o‘z
-
o‘zini bilish, o‘z mavqeyiga ega bo‘lish, ta’lim
oluvchilarning mustaqil ishlash layoqatlarini
faollashtirish, bu jarayonda ularning kreativ fikrlashlariga erishish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
357
–
ta’lim oluvchilarning kreativ layoqatlarini namoyon qilishlari uchun qulay ijodiy
hamkorlik muhitini vujudga keltirish kabilar.
Ta’lim o
luvchilarda kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirishda quyidagi ish shakl-
laridan foydalanish muhim ahamiyatga ega:
•
ma’lumotlarni tahlil etish, tezkor qarorlar qabul qilish, ijodiy fikrlash ko‘nik
-
malarini rivojlantirishga xizmat qiluvchi treninglarni tashkil etish;
•
tasavvurlarni va obrazli qarashlarni shakllantirishga yo‘naltirilgan ijodiy mashq
-
lar, topshiriqlarni bajarish;
•
keyslar bilan ishlash;
•
guruhiy ish shakllari va debatlarni tashkil etish;
•
o‘quv loyihalarini tayyorlash;
•
portfoliolarni shakllantirish;
•
kastinglar uyushtirish;
•
to‘garaklar faoliyatini yo‘lga qo‘yish va hokazo.
Ta’lim oluvchilardagi kreativlik qobiliyatlarining rivojlanganlik darajasini
aniqlashning quyidagi mezonlari mavjud: kreativ faoliyatga nisbatan motivatsiyaning
qaror topganligi; kreativ fikrlash ko‘nikmalarining rivojlanganligi; kreativ sifatlarning
shakllanganligi; amaliy kreativ faoliyat jarayonini tashkil etish; ixtisoslashgan kreativ-
likning shakllanganligi va boshqalar.
Kreativlikni ijodga intilish, hayotga ijodiy yondashish,
o‘ziga
doimiy tanqidiy nazar
solish va tahlil etish deyish mumkin.
Hozirgi zamon psixologiya va pedagogika lug‘atlariga
asoslanib,
o‘qituvchining kreativligi deb, uning fikrlaridagi, sezgilaridagi,
muloqotdagi,
alohida faoliyat turidagi, ijodiy yondashish,
bilish darajasi deb ta’riflash mumkin.
O‘qituvchining kreativligi, bu uning qat’iy, chegaralangan yoki sust chegaralangan
sharoit
larda har xil original g‘oyalarni izlab topish layoqatidir. Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish
quyidagi o‘zaro bir
-
biriga bog‘liq kreativlik tarkibiy komponentlarini ajratish imkoni beradi:
1. Intellektual (aqliy).
2. Axloqiy (o‘z
-
o‘zini boshqarish).
3. Motivatsion (maqsadli).
4. Emotsional (his-hayajonli).
Kreativ layoqat quyidagi
o‘zaro
bir-biriga
bog‘liq
bo‘lgan
qismlardan
iborat bo‘ladi:
1. Kreativ maqsad.
2. Ijodiy intilish.
3. Kreativ (ustanovka) qurish.
4. Kreativ yo‘nalish.
5. Kreativ ifodali akt.
6. Kreativ o‘z
-
o‘zini boshqarish.
7. Kreativ faollik.
8. Kreativ intilishlar darajasi.
O‘qituvchining
kreativligi uning ijodiy faoliyatida paydo
bo‘ladi
va rivojlanadi.
Kreativlik
o‘qituvchining
ijodiy faoliyatida ijodiy intilishi, ijodiy qobiliyati, kreativ
maqsadi,
yo‘nalishi va o‘zini boshqara olishida ko‘rinadi va
uni
o‘zining
faolligi,
o‘zini
-
o‘zi
boshqara olishi bilan yetuk
rivojlanayotgan, o‘sayotgan shaxsga aylanayotganini bildiradi.
Pedagogning kreativ kompetentligi uning umumiy xususiyati sifatida aks etadi. U
kreativ faoliyatning dastlabki sharti va natijasi sanaladi. Mazkur sifat shaxsning
o‘z
-
o‘zini
namoyon qilish layoqatiga egalikni va tayyorlikni ifodalaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
358
Kompetentlikka yo‘naltirilgan ta’lim amerikalik tilshunos N.
Xomskiy (1965-yil,
Massachutes universiteti) tomonidan taklif etilgan
“
kompetensiya
”
atamasining umumiy
ma’nosida shakllandi. Yevropa
Kengashi dasturi bo‘yicha Bern shahrida bo‘lib o‘tgan
simpoziumda (1996-yil)
“
kompetensiya
”
tushunchasi
“
uquv
”
,
“
kompetentlik
”
,
“
qobiliyat
”
,
“
mahorat
”
singari tushunchalar qatoriga kiritilgan. Yevropa
davlatlarining ta’lim vazirlari
Boloniya deklaratsiyasida (1999-
yil) ta’lim islohotlarining konseptual asoslari sifatida
kompetentli
yondashuv e’tirof etildi [2.
67].
G.V. Nikitinaning fikricha, kompetentliklar tasnifida bir nechta asoslar mavjud:
–
insonning umumiy kompetentligi (matematik, kommunikativ, informatsion,
ijtimoiy, axloqiy va h.z.);
–
faoliyat turlari bo‘yicha kompetentlik (mehnat, o‘quv, o‘yin, kasbiy va boshqalar
);
–
faoliyat yo‘nalgan obyektlar bo‘yicha kompetentlik (inson
-inson, inson-texnika,
inson-tabiat, inson-badiiy timsol va h.z.);
–
ijtimoiy hayot sohalari bo‘yicha kompetentlik (maishiy, fuqaroviy, madaniy va
boshqalar);
–
ijtimoiy bilimlar tarmoqlari bo‘yicha k
ompetentlik (matematikada, gumanitar
fanlarda);
–
ishlab chiqarish tarmoqlari bo‘yicha kompetentlik (transport, aloqa, mudofaa va
boshqalar);
–
qobiliyatlar bo‘yicha kompetentlik (pedagogika, psixologiya, ijtimoiy, ijodiy,
texnik va boshqalar).
Zero, yuqorida
aytilgan kompetentlik yo‘nalishlari shaxs umummadaniy kompe
-
tentligining tarkibiy qismlari hisoblanadi. Pedagogning kasbiy kompetentligi tasnifi quyi-
dagilarni o‘z ichiga oladi:
–
pedagogning ish sohasi bo‘yicha kompetentligi –
uzluksiz ta’lim tizimini o‘z ichiga oladi;
–
ixtisoslik bo‘yicha kompetentligi –
o‘qituvchi, tarbiyachi, psixolog, defektolog,
kasb ta’limi o‘qituvchisi, ishlab chiqarish ustasi;
–
pedagogning faoliyati yo‘nalgan
obyekt bo‘yicha kompetentligi –
talabalar, ota-
onalar, sinf jamoasi, sotsium va boshqalar;
–
pedagogning faoliyati turi bo‘yicha kompetentligi motivatsion, gnostik,
metodologik, metodik, informatsion, kommunikativ, refleksiv, prognostik, konstruktiv,
tadqiqot, texnologik, korreksion va boshqalar.
A.V.
Xutorskiy o‘qituvchining
quyidagi kompetensiyalarini tavsiflaydi[7.58]:
1.
Dunyoqarash asosida, ya’ni qadriyat va o‘zini anglash
–
o‘qituvchining dunyo
-
qarashi, tasavvuri va qadriyati bilan bog‘liq ravishda namoyon bo‘ladi. U atrof
-muhitdagi
voqea va hodisalarning mohiyatini ko‘ra oladi va tushunadi, bunga o‘zini yo‘naltiradi,
pedagog sifatida o‘z fikrini asoslay oladi. Muammo yechimini topa oladi. Bu kom
petensiya-
o‘qituvchining o‘quv va boshqa faoliyatlaridagi o‘z
-
o‘zini anglash mexanizmini ta’minlaydi.
2. Umummadaniy
–
milliy va umuminsoniy qadriyatlarga ega bo‘lish; mamlakatning
ijtimoiy hayotida ishtirok etish; oilasiga, urf
–
odatlarga hurmat; ijtimoi
y ko‘nimalarga ega
bo‘lish. Ilm
-fanning inson hayotiga va dunyo rivojiga
ta’sirini
anglay olish va talaba
yoshlarga tushuntira olish.
3.
O‘quv va bilish jarayoni –
o‘qituvchining
mustaqil bilish faoliyati. Mantiqiy
fikrlashi, o‘quv
-biluv faoliyatini bahola
shi, bilim va ko‘nikmalarini tahlil qila olishi.
4.
Ma’lumotga ega bo‘lish –
pedagogik faoliyat va o‘z faniga doir ma’lumotlarni
egallash ko‘nikmasi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
359
5. Muloqotchanlik
–
til bilishi, turli xil insonlar bilan muloqotda bo‘lishi, jamoada
o‘ziga
xos o‘rinda
turishi.
6. Ijtimoiy
–
foydali mehnat, oilaviy munosabatlar va mas`uliyat, jamiyat rivojidagi
ishtiroki, ijtimoiy foydali mehnat qilishi. Iqtisodiy va huquqiy ko‘nikmalarga ega bo‘lish.
7.
O‘z ustida ishlashi –
jismoniy, ma’naviy, intellektual jihatdan
o
‘z
-turli axborot
manbalari, shu jumladan, ta’lim muassasasidan tashqaridagi axborot manbalaridan
bilimlarni mustaqil o‘zlashtirishga asoslangan bilish faoliyati sohasidagi kompetensiyalar:
–
ijtimoiy faoliyat sohasidagi kompetensiyalar (fuqaro, saylovchi, ijtimoiy guruh,
jamoa a’zosi rolini bajarish);
–
mehnat faoliyati sohasidagi kompetensiyalar (shu jumladan, mehnat bozoridagi
holatni tahlil etish va undan foydalanish, o‘zining kasbiy imkoniyatlarini, o‘zini o‘zi
uyushtirish ko‘nikmalarini baholash va takomil
lashtirish);
–
maishiy sohadagi kompetensiyalar (shu jumladan, oilaviy hayot aspektlarini,
salomatlikni saqlash va mustahkamlashni ham qamrab oladi);
–
madaniy faoliyat sohasidagi kompetensiyalar (shu jumladan, shaxsning ma’naviy
va madaniy jihatdan boyishi uchun vaqtdan unumli foydalanish).
O‘qituvchi kompetensiyasi –
uning nazariy va amaliy bilim, ko‘nikma va malakasi,
dunyoqarashi, e’tiqodi va barcha shaxsiy individual
,ijtimoiy-psixologik sifatlarining
namoyon bo‘lishidir. Ta’limning sifat va samaradorligini ta’minlovchi muhim omillardan
biri bu
–
o‘qituvchining o‘z fani bo‘yicha kompetensiyaga ega bo‘lishidir.
U pedagogik moslashuv tizimi asosida namoyon bo‘ladi. Bular: ilmiy bilish;
gnoseologik bilish; pedagogik faoliyatni epchillik, omilkorlik, mohirlik bilan bajara olish;
har qanday muammoli vaziyatlarning samarali yechimini topishga ijodiy-kreativ
yondashish; ta’limiy, tarbiyaviy ta’sir jarayonida yuksak ijtimoiy psixologik xususiyatlarni
namoyon etish; o‘zining intellektual, kognitiv, emotiv, axloqiy salohiyatini, o‘rganish va
ichki psixologik zaxirasidan samarali foydalanish orqali o‘zini muttasil rivojlantirish;
jamiyat va insonlarga, tabiatga,
borliqqa ijobiy emotsional munosabatda bo‘lish ijobiy
pozitiv fikrlashga o‘tish tajribasidan iborat
.
Kasbiy kompetensiyaga ega mutaxassis:
–
o‘z bilimlarini izchil boyitib boradi;
–
yangi axborotlarni o‘zlashtiradi;
–
davr talablarini chuqur anglaydi;
–
yangi bilimlarni izlab topadi;
–
ularni qayta ishlaydi va o‘z amaliy faoliyatida samarali qo‘llaydi .
Pedagoglarda kreativ faoliyatni tashkil etishga imkon beradigan malakalar
guruhlari:
1) bilishga oid (gnostik) malakalar;
2) loyihalash malakalari;
3) ijodiy-seminar (konstruktiv) malakalar;
4) tadqiqotchilik malakalari;
5) muloqotga kiruvchanlik (kommunikativ) malakalari;
6) tashkilotchilik malakalari;
7) izchillikni ta’minlovchi (protsessual) malakalar;
8) texnik-texnologik malakalar .
Kreativ kompetentlik
–
pedagogik faoliyatga nisbatan tanqidiy va ijodiy yondoshish,
o‘zining
ijodkorlik malakalariga egaligini namoyish eta olish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
360
Kreativ
lik uchun quyidagilar muhim bo‘lib hisoblanadi: pedagogik masalalarning
ko‘p xilligi va ularni hal etishning variativligini tushunish, o‘z mahoratining darajasi va
tavsifini hamda uni rivojlantirish mumkinligini tushunish, uni takomillashtirish xohishi,
yangi yechimlar zarurligini tushunishi va unga psixik tayyorgarlik hamda uni amalga
oshirishga ishonch.
Kreativlik shaxsni yaxlit holda yoki uning muayyan xususiyatlarini tavsiflaydi.
Kreativlik iqtidorning muhim omili sifatida ham aks etadi. Qolaversa, kreativlik zehni
o‘tkirlikni belgilab beradi, “talabalar e’tiborini ta’lim jarayoniga faol jalb etishni
ta’minlaydi”. Xorijiy mamlakatlarda barcha sohalarning mutaxassislari
kabi o‘qituvchilar
ham o‘zlarida kreativlik sifatlari mavjudligi va uning darajasini aniqlab boradi. Buning
uchun ular E.P. Torrens tomonidan 1987-yilda asoslangan va shaxsning kreativ tafakkurga
egaligini aniqlovchi testdan o‘tadi. Mazkur test shaxs krea
tivligi va uning darajasini ijodiy
faoliyatni tashkil etishdagi faollik, tezkor fikrlash, o‘ziga xos (orginal)lik va takomil
-
lashganlik kabi mezonlar bo‘yicha baholash imkoniyatini yaratadi.
Talaba tomonidan tavsiya etilgan savollarga beriladigan javoblar aynan mana shu
to‘rtta mezonni qanoatlantirishi lozim.
E.P.
Torrens fikricha, “kreativlik” tushunchasi
negizida quyidagilar yoritiladi:
–
muammoni yoki ilmiy farazlarni ilgari surish;
–
farazni tekshirish va o‘zgartirish;
–
qaror natijalarini shakllantirish asosida muammoni aniqlash;
–
muammo yechimini topishda bilim va seminar harakatlarning o‘zaro qarama
-
qarshiligiga nisbatan ta’sirchanlik.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, talabalarda kreativ qobiliyatni rivoj-
lantirish mazmunini DTS talablari asosida tahlil etilib, bitiruv ishi doirasidagi
“
kreativlik
”
,
“kreativ qobiliyat”, “pedagogik kreativlik”, “interfaol o‘qitish”, “interfaol o‘qitish sharoiti”,
“talabalarda kreativ qobiliyatni rivojlantirish” kabi asosiy tushunchalar mohiyati ochib
berildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017
-
йил 7
-
февралдаги
“Ўзбекистон
Республикасини
янада
ривожлантириш
бўйича
Ҳаракатлар
Стратегияси тўғрисида”ги ПФ–
4947-
сон Фармони //
Ўзбекистон Республикаси
қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6
-
сон, 70
-
модда.
2.
Бубенов
А.В. Коммуникационная культура: Философско
-
методологический
анализ Электронный ресурс.: дис. канд. философ, наук. М., 2006.
3.
Барышева
Т.А., Жигалов
Ю.А. Психолого
-
педагогические основы развития
креативности. СПб,
2006.
–
С.
285.
4.
Guilford J.P. (1950) Creativity, American Psychologist, Volume 5, Issue 9, 444
–
454.
5.
Ибрагимова
Г.Н. Интерфаол укитиш методлари ва технологиялари асосида
талабаларнинг креативлик кобилиятларини ривожлантириш. / Монография. –
Т.:
“Фан ва технологиялар”
, 2016.
–
Б.
77.
6.
Maslow A. The Farther Reaches of Human Nature NY: Viking, 1971.
Harmondworth, Eng: Penguin Books, 1973. Contents.
7.
Хуторской
А. Ключевые компетенции как компонент личностно
-
ориентированной парадигмы образования // Народное образование. –
2003.
–
№
2.
–
С.
58
–
64.
