Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Possibilities of reading lessons for the development of
communication skills of primary school pupils
Dilorom DJALILOVA
1
Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
This article discusses various ways that, in accordance with
current trends, help to develop reading skills in primary school
students. The development of communication skills in younger
schoolchildren is an urgent problem of modern education.
Within the framework of the concept of modern education, the
task of humanizing education is analyzed. The roles of teachers
and students in the educational process are planned to be
radically revised, which, in turn, will require the creation of a
learning environment based on joint activities.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
primary education,
the subject of
“
reading
”
,
the concept of modern
education,
speech competence,
the
“
knowledge
”
component,
the
“
development
”
component,
communicative culture.
Boshlan
g‘
ich maktab
o‘
quvchilarining muloqot qobiliyatlarini
rivojlantirish uchun
o‘
qish darslarining imkoniyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
boshlan
g‘
ich ta
’
lim,
o‘
qish fani,
zamonaviy ta
’
lim
konsepsiyasi,
nutq kompetensiyasi,
“bilim” komponenti,
“rivojlanish” komponenti,
kommunikativ madaniyat.
Ushbu maqolada boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarda
o‘
qish
kompetensiyasini shakllantirish hamda unga yordam beruvchi
usullar va tendensiyalar yoritilgan. Boshlan
g‘
ich maktab
o‘
quvchilarining muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish zamona-
viy ta
’
limning dolzarb muammosidir. Zamonaviy ta
’
lim
konsepsiyasi ta
’
limni insonparvarlashtirish vazifasini tahlil
qiladi.
O‘
qituvchi va
o‘
quvchilarning
o‘
quv jarayonidagi rollari
tubdan qayta k
o‘
rib chiqiladi, bu esa,
o‘
z navbatida, birgalikda
taqsimlangan faoliyat asosida ta
’
lim muhitini yaratishni talab
qiladi.
1
Teacher of the department
“
Uzbek language and literature
”
of the Pedagogical Institute of Karshi State University.
Karshi, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
165
Возможности уроков чтения для развития коммуникативных
навыков младших школьников
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
начальное образование,
предмет «чтение»,
концепция современного
образования,
речевая компетенция,
компонент «знания»,
компонент «развитие»,
коммуникативная
культура.
В этой статье рассматриваются различные способы,
которые в соответствии современным тенденциям помогают
развить навыки чтения у учащихся начальной школы.
Развитие коммуникативных навыков у младших школьников –
актуальная проблема современного образования. В рамках
концепции современного образования анализируется задача
гуманизации образования. Роли учителей и учеников в
учебном процессе планируется радикально пересмотреть, что,
в свою очередь, потребует создания учебной среды,
основанной на совместной деятельности.
Boshlan
g‘
ich ta
’
lim
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’
lim t
o‘g‘risida”gi Qonunida va
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” orqali yo‘
lga q
o‘
yilgan. Zamonaviy boshlan
g‘
ich ta
’
lim
uchun istiqbolli, ustuvor y
o‘
nalishlardan biri bu shaxsni umuminsoniy va milliy qadriyat-
lar ruhida tarbiyalash asosida rivojlantirishdan iboratdir, ya
’
ni har tomonlama rivojlangan
shaxsni tarbiyalashga y
o‘
naltirilgan tarbiya jarayonidir.
Bugungi kunda
o‘
zida ta
’
lim-tarbiya elementlarini mujassamlashtirgan boshlan
g‘
ich
ta
’
lim jarayonini tashkil etish dolzarb mavzulardan biridir. Kichik maktab yoshidagi
bolalarni
o‘
qitish va ularga milliy hamda umuminsoniy tarbiya elementlarini singdirish
y
o‘
li amaliy jihatdan tatbiq qilinishi lozim. Bu
o‘
rinda milliy axloq tarbiyasi, ma
’
naviy, ruhiy
hamda milliy nafosat va jismoniy tarbiya boshlan
g‘
ich ta
’
lim bosqichida ustuvor ahamiyat
kasb etishi lozim. Bunda
o‘
quv materiali shaklida berilgan ta
’
limiy matnlarda
o‘
quvchi-
larda turli shakllarda axloqiy
–
ma
’
naviy tarbiya va milliy nafosat me
’
yorlarini, diniy
hamda umuminsoniy qadriyatlarni singdirish nazarda tutiladi.
Boshlan
g‘
ich ta
’
lim mazmuni istiqbolda konkretlashtirishni nazarda tutganda ta
’
lim
vositalari alohida ahamiyat kasb etadi.
O‘
quv jarayonining
“
bilim
”
komponenti bunda
muhim rol
o‘
ynaydi. Bilim komponenti esa
“
rivojlanish
”
komponenti asosida shakllanadi.
“Rivojlanish” komponenti. Rivojlanish” butun o‘
quv jarayonining asosiy tarkibiy
qismidir. Bu boshlan
g‘
ich maktabda
o‘
qish darslari uchun nimani anglatadi? Eng avvalo,
oʻqish fanida bunga o‘
zgarishlar kiritilishni nazarda tutadi, ya
’
ni fanning mohiyatini, uslub
va metodlarini takomillashtirish demakdir. Shuni ham ta
’
kidlash kerakki, bunday
rivojlanish bosqichi
o‘
z ichiga mustaqil shu
g‘
ullanishni ham qamrab oladi.
Ikkinchidan, kitoblardan kerakli ma
’
lumotlarni (bosma va ekran matni) olishga
qodir, olingan bilimlarni amaliyotda q
o‘
llay oladigan barkamol kitobxonni shakllantirish
adabiy
o‘
qishning ajralmas qismiga aylanadi. Shu bilan birga, kichik yoshdagi maktab
o‘
quvchilarida
o‘
qish qobiliyatini shakllantirish savodxonlikni
o‘
rgatish davrida (
o‘
qish
darslarida),
o‘
qish texnikasini shakllantirish jarayonida boshlanadi.
Birinchi bosqichda texnologiyadan foydalanish, turli kitob formatlarida, jumladan,
ekran formatlarida (vizual ravishda) taqdim etilgan badiiy adabiyotni
o‘
qish imkoniyatlari
haqida gapirar ekanmiz, bizning fikrimizcha, bolalar
o‘
qishining hech qanday turi va
usullaridan voz kechmaslik kerakligini yana bir bor ta
’kidlaymiz. “Ko‘
pchilik tomonidan
rad etilgan bolalar kitoblarining elektron versiyasini taqiqlash emas, balki
o‘
qishning har
xil turlari va shakllarini mohirona uy
g‘
unlashtirish lozim. Shunda kattalarning bevosita
ishtiroki bolaning barkamol shaxsini shakllantirishga xizmat qiladi” [8, 59].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
166
“
Guruhda
o‘
rganish
”
. Bunday
o‘
qitish modeli
o‘
qituvchidan ma
’
lum bir kasbiy
faoliyatni talab qiladi, uning doirasida u:
✓
o‘
quvchilarga kerakli ma
’
lumotlarni topishga yordam berish;
✓
o‘
quvchilarning not
o‘g‘
ri harakatlarini tuzatish;
✓
kerak b
o‘
lganda ilmiy yordam k
o‘
rsatish;
✓
guruhlarda ishlash jarayonini tashkil etish; fikr bildirish, guruhda ijobiy
psixologik muhit yaratish va saqlash;
✓
muvaffaqiyatli, professional
o‘
zini
o‘
zi belgilash va shaxsiy rivojlanishga hissa
q
o‘
shish.
T
o‘
rtinchidan, boshlan
g‘
ich maktabda
o‘
quvchilarning axloqiy rivojlanishi va
tarbiyasining ta
’
limga ta
’
sirini k
o‘
rib
o‘
tish mumkin.
Vakolatli
o‘
quvchi deganda, birinchi navbatda, quyidagilarni nazarda tutamiz:
•
turli xil va janrdagi adabiyot matnlarini tushuna oladigan savodli, madaniyatli
o‘
quvchi;
•
kengroq hayotiy kontekstda ularning qanday qilib aloqa qilishi kerakligini biladi;
•
matndan olingan ma
’
lumotlardan turli maqsadlarda foydalana oladi.
Adabiyotga darsdan tashqari mash
g‘
ulotlarda alohida e
’
tibor berilishi kerak, bu
“...o‘
quvchi shaxsini shakllantirishga yordam beradi, adabiyotni ma
’
naviy-axloqiy
qadriyatlar va an
’
analarni saqlash va yetkazish vositasi sifatida tushunishni ta
’
minlaydi,
ezgulik va yomonlik, burch va or-nomus, halollik, mardlik va adolat haqidagi tasavvurlarni
shakllantirishga yordam beradi” [6, 58].
O‘
qish darslarida ham, ushbu fan b
o‘
yicha darsdan tashqari mash
g‘
ulotlarda ham siz
bunday shaxsni shakllantirishingiz mumkin. Shu bilan birga, bunday tadbirlar tizimli
ravishda amalga oshirilishi mumkin. Masalan, har xil turdagi va janrdagi adabiyotlarni
o‘
qish va tahlil qilish jarayonida kichik yoshdagi
o‘
quvchi qahramonlarning turli tip va
xususiyatlari bilan tanishadi, harakat motivlarini va ularni jamiyat tomonidan baholash
mezonlarini aniqlaydi. Bunday tadbirlar bolaga jamiyatda shaxsiy xulq-atvor modelini
shakllantirishga yordam beradi, shaxsning rivojlanishi va jamiyatda
o‘
zini qulay his
qilishiga imkon beradi. Xalq o
g‘
zaki ijodi bilan tanishish kichik yoshdagi
o‘
quvchilarga
ajdodlarimiz turmush tarzi asoslarini ochib berish, Vatanimiz tarixi bilan tanishish
imkonini beradi va lirika
o‘
ziga xos adabiyot sifatida sizni obraz va tuy
g‘
ular olamiga
sh
o‘
n
g‘
ishga undaydi va har bir insonning asosiy hayotiy qadriyatlarini aks ettiradi. Ilmiy-
o‘
quv adabiyotlari, eng avvalo, inson va tabiat
o‘
rtasidagi
o‘
zaro munosabatlarning asosiy
qonuniyatini ochib beradi, yer va dunyoda tabiat va inson
o‘
rtasidagi qarama-qarshilik-
larning mumkin emasligini faktlar yordamida ishonchli tarzda isbotlaydi.
Kommunikativ madaniyat shaxsning umumiy madaniy va kasbiy rivojlanishida
yetakchi
o‘
rinni egallaydi va, albatta, ta
’
limning ustuvor vazifalaridan biri b
o‘
lib, ularning
tarkibiy va funksional tarkibiy qismlarining birligida pedagogik tizimlarni model-
lashtirishning maxsus obyekti sifatida qaraladi, gumanitar ta
’
limning eng muhim tarkibiy
qismi sifatida taqdim etiladi.
Kichik maktab
o‘
quvchilarida kommunikativ madaniyatni rivojlantirish bosh-
lan
g‘
ich maktabning muhim muammolaridan biridir, chunki boshlan
g‘
ich maktab yoshida
kommunikativ madaniyatni rivojlantirish bolalarga
o‘
z imkoniyatlarini yanada
muvaffaqiyatli amalga oshirishga imkon beradi.
Psixologik-pedagogik adabiyotlarda pedagogika fani rivojlanishining hozirgi
bosqichida “kommunikativ madaniyat” tushunchasi “kommunikativ mahorat” tushunchasi
bilan bo
g‘
lanib, uning shakllanish y
o‘
llari psixologik-pedagogik va uslubiy asarlarda bayon
etilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
167
Ushbu muammoni
o‘
rganish ,ayniqsa, muhimdir, chunki boshlan
g‘
ich maktab
yoshida bolalar nutqi hali ham shakllanmaydi, aynan shu davr shaxsning axloqiy fazilat-
larini, shu jumladan, muloqot madaniyati va uning tarkibiy qismlarini, madaniy xulq-atvor
k
o‘
nikmalarini va qobiliyatlarini rivojlantirish uchun qulaydir.
Kichik yoshdagi maktab
o‘
quvchilarida kommunikativ madaniyatni rivojlantirish
muammosi
o‘
quv jarayonini ham, tarbiya jarayonini ham
o‘
z ichiga olgan ta
’
lim jarayonida
hal qilinadi.
Shunday qilib, kommunikativ madaniyat bolaning shaxsini jamiyat hayotiga
muvaffaqiyatli moslashtirish shartlaridan biri b
o‘
lishi mumkin va shuning uchun har
tomonlama
o‘
rganish va tahlil qilishga loyiqdir, boshlan
g‘
ich maktab
o‘
quvchilarida
kommunikativ madaniyatni rivojlantirish muammosi hali t
o‘
liq tushunilmagan.
Kommunikativ madaniyat
–
bu shaxslararo muloqot qonuniyatlari, turli hayotiy va
mehnat sharoitlarida
o‘
z vositalaridan foydalanish k
o‘
nikmalari, shaxsiy kommunikativ
fazilatlar t
o‘g‘
risidagi bilimlar yi
g‘
indisidir.
Kommunikativ madaniyat bu shaxs asosiy madaniyatining bir qismi b
o‘
lib, uning
hayotiy
o‘
zini
o‘
zi belgilashga, atrofdagi voqelik va
o‘
z ichida uy
g‘
un munosabatlar
o‘
rnatishga tayyorligini ta
’
minlaydi. Bu insonning ichki dunyosini yaratish vositasi, uning
mazmuni, boyligi, paydo b
o‘
lgan muammolarni hal qilish vositasidir [7].
Birinchi va ikkinchi tushunchalarning ma
’
nosi, asosan, bir xil. Va agar biz bu tushun-
chalarni birlashtirsak, u holda kommunikativ madaniyat ham tildan t
o‘g‘
ri foydalanish
ekanligini k
o‘
ramiz va aloqani u yuzaga kelgan vaziyatga moslashtirish; suhbat uchun eng
yaxshi b
o‘
ladigan bunday xatti-harakatlar, barcha aloqa muammolarini eng samarali hal
qiladi va shaxs, uning atrofidagi voqelik va
o‘
z ichida uy
g‘
un munosabatlarni yaratishga
ta
’
sir qiladi.
Kommunikativ madaniyat
–
bu integratsion, dinamik, tarkibiy darajadagi ta
’
lim
b
o‘
lib, u ehtiyoj-motivatsion, shaxsiy, refleksli, amaliy komponentlar t
o‘
plami bilan
ifodalanadi va subyektlarning insonparvarlik qadriyatlari tizimidan xabardorligi asosida
o‘
zaro ta
’
sir qilish xususiyatini belgilaydi [9].
Yuqoridagilardan xulosa qilishimiz mumkinki, kommunikativ madaniyat boshqa
madaniyatlarni ham
o‘
z ichiga oladi: hissiy madaniyat (hislar madaniyati); fikrlash
madaniyati; nutq madaniyati.
O‘
qituvchilar maktab muloqotining rivojlanish bosqichlarini quyidagicha ifodalash
mumkin:
1-bosqich:
●
o‘
quvchilarning darsda muloqotda ishtirok etishga tayyorligi;
●
savollarga toʻliq javob berish;
●
muammo yoki mavzu b
o‘
yicha ish mazmuniga rioya qilgan holda savollar berish;
●
savol-javoblarni sharhlash;
●
xabarlar yuborish;
●
mantiqiy va izchil gapirish.
2-bosqich:
●
nutqning soddaligi va ravshanligi;
●
o‘
z bayonotingizni har bir inson uchun tushunarli qilish qobiliyatini mashq qilish;
●
o‘
z fikrlarini obrazli, jonli va qisqacha ifodalay olish;
●
fikrni isbotlash uchun misollardan foydalana olish;
●
ritorik savollardan foydalana olish;
●
sherik va suhbatdosh bilan aloqada b
o‘
lish qobiliyati;
●
nutqning ovoz balandligi va tezligini sozlash qobiliyati.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
168
3-bosqich:
●
guruhda suhbat olib borish qobiliyati;
●
suhbatni davom ettirish qobiliyati;
●
konstruktiv muloqot olib borish qobiliyati;
●
munozara qurish va uni olib borish qobiliyati;
●
konferensiyalar,
o‘
yinlar va turnirlarda qatnashish qobiliyati.
Kommunikativ madaniyatni rivojlantirish jarayonida
o‘
quvchilar e
’
tiborini jamiyat-
da qabul qilingan odamlar
o‘
rtasidagi madaniy muloqot qoidalari va normalariga qaratib,
ushbu bosqichlarga rioya qilish kerak.
Zamonaviy dunyoda muvaffaqiyat kaliti kommunikativ faollik, ijtimoiy voqelikka
yaxshi moslashish, ijtimoiy kompetensiya va odamlar bilan samarali munosabatda b
o‘
lish
va turli xil aloqa jarayonlarini boshqarish qobiliyatidir.
Shuning uchun ham boshlan
g‘
ich maktabda
o‘
qituvchining asosiy vazifalaridan biri
nafaqat bilimli, har tomonlama rivojlangan shaxsni, balki kommunikativ qobiliyatli shaxsni
ham tarbiyalashdir.
Yuqoridagilardan k
o‘
ramizki, boshlan
g‘
ich maktab
o‘
quvchilarida muloqot
madaniyatining rivojlanishi
o‘
ziga xos xususiyatlarga ega. Ular
o‘
quv faoliyati boshlanishi
bilan bolaning fikrlash xarakteri, xotirasi va e
’
tiborining
o‘
zgarishi, jamiyatda yangi mav-
qega ega b
o‘
lishi bilan tavsiflanadi; yangi xulq-atvor qoidalarini
o‘
rganadi; birinchi marta
kattalar bilan
o‘
zaro munosabatlarning yangi usuliga duch keladi, biznes munosabatlari
tizimini tushunadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi toʻgʻrisida
[Matnli] // Barkamol avlod
–
Oʻzbekiston taraqqiyotining poydevori. –
Toshkent: Sharq,
1997.
–
B. 31
–
61.
2.
Oʻzbekiston Respublikasining Taʼlim toʻgʻrisida Qonuni [Matnli] // Barkamol
avlod
–
Oʻzbekiston taraqqiyotining p
oydevori.
–
Toshkent: Sharq, 1997.
–
B. 2
–
29.
3.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2017
-yil 22-dekabrdagi
Oliy majlisga murojaatnomasi [Matnli] // Pravda vostoka, 2017-yil 23-dekabr.
–
№ 248
(28706).
–
B. 2.
4.
Oʻzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʻyicha Harakatlar strategiyasi
toʻgʻrisida. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF–
4947-son Farmoni. 2017-yil 7-fevral.
5.
Chet tillarni oʻrganish tizimini yanada takomillashtirish chora
-
tadbirlari toʻgʻrisida.
Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining PQ
–
1875-son Qarori. 2012-yil 10-dekabr.
6.
Пигарева Е.А. Развитие коммуникативных умений младших школьников на
уроках
литературного
чтения.
Выпускная
квалификационная
работа.
Екатеринбург, 2019. –
С.
72.
7.
Безрукова
В.С. Основы духовной культуры. Екатеринбург, 2000. –
С.
120.
8.
Дубровина
И.В., Прихожан
А.М., Зацепин
В.В. Возрастная и педагогическая
психология: Хрестоматия: Учебное пособие для студентов вузов. М.: Академия,
2010.
–
С.
368.
9.
Лозован
Л.Я.
Формирование
коммуникативных
умений
младших
школьников. Москва: ИСМО РАО; Новокузнецк: КузГПА, 2010. –
С.
141.
10.
Хузеева
Г.Р., Быковская
Е.В., Трошина
А.А. Диагностика и развитие
коммуникативной компетентности детей младшего школьного возраста /
Г.Р.
Хузеева, Е.В.
Быковская, А.А.
Трошина. –
М.: ВЛАДОС, 2014. –
С.
80.
