Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Development of students
’
creative skills in teaching technical
creativity and construction
Shahnoza QULIEVA
1
, Orif UZOKOV
2
, Dilafruz NAZAROVA
3
Bukhara State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
The article presents the scientific and methodological
foundations of teaching creative thinking to future students as
part of their further creative education. Namely, in general
secondary schools, academic lyceums and vocational colleges,
extracurricular, extracurricular educational institutions. To
increase their level of knowledge in the field of technical
creativity and education. Teaching the basics of design in the
process of general professional training, understanding the
basics of discovery, invention, rationalization and patenting,
teaching skills in using methods and techniques for solving
technical problems, independently modeling technical objects
and their models, knowledge of the basics of technical creativity.
Acquisition of experience in self-design of equipment, stands and
other equipment for classroom and extracurricular activities.
And a number of other relevant issues.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
creative,
competent,
rationalization,
patent,
design,
technical creativity,
talent,
civilization,
criterion,
intuition.
Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash fanida talabalarning
kompetentligini rivojlantirish mazmuni
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
kreativ,
ijodiy,
kompetentlik,
ratsionalizatorlik,
patent,
kostruktorlik,
Mazkur maqolada b
o‘
lajak texnologiya ta
’
limi fani
o‘
qituvchi-
lariga umumiy
o‘
rta ta
’
lim maktablarida, akademik litsey va
kasb-hunar kollejlarida, sinfdan, maktabdan tashqari ta
’
lim
muassasalarida
o‘
quvchilarni ijodiy, kreativ fikrlashga
o‘
rgatish-
ning ilmiy-metodik asoslari, talabalarning umumkasbiy tayyor-
garligi jarayonida texnik ijodkorlik va dizaynga oid bilimlarni
1
Associate Professor of Bukhara State University, Ph.D. Bukhara, Uzbekistan.
2
Associate Professor of Bukhara State University, Ph.D. Bukhara, Uzbekistan.
3
2nd stage master of Bukhara State University. Bukhara, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
279
dizayn,
texnik ijodkorlik,
talant,
sivilizatsiya,
kriteriya,
ijodkorlik,
intuitsiya.
egallashlari, kashfiyot, ixtiro, ratsionalizatorlik va patentlash
asoslari b
o‘
yicha tushunchalariga, texnik masalalarni yechish-
ning metod va usullaridan foydalanish k
o‘
nikmalariga, mustaqil
ravishda texnik obyektlarni va ularning modellarini, texnik
ijodkorlik b
o‘
yicha sinf va maktabdan tashqari mash
g‘
ulotlar
uchun moslama, dastgoh va boshqa jihozlarni mustaqil loyihalay
olish tajribalariga ega b
o‘
lishlari va boshqa bir qator dolzarb
masalalar yoritilgan.
Развитие творческих навыков учащихся в преподавании
технического творчества и строительства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
креатив,
творческий,
компетентность,
рационализация,
патент,
дизайн,
техническое творчество,
талант,
цивилизация,
критерии,
креативность,
интуиция.
В статье представлены научно
-
методические основы
обучения творческому мышлению будующих учащихся в
рамках их дальнейшего творческого образования. А именно,
в общеобразовательных средних школах, академических
лицеях и профессиональных колледжах, внеклассных,
внешкольных учебных заведениях. Повышение их уровня
знаний в области технического творчества и образования.
Преподавание
основ
проектирования
в
процессе
общепрофессиональной подготовки, понимание основ
открытия, изобретения, рационализации и патентования,
обучение навыкам использования методов и приемов
решения технических задач, самостоятельно моделировать
технические объекты и их модели, познание основ
технического
творчества.
Приобритение
опыта
самостоятельного проектирования оборудования, стендов
и другого оборудования для аудиторных и внеклассных
занятий. И ряд других актуальных вопросов.
Talabalarning texnik tafakkurini va mehnatga ijodiy munosabatini rivojlantirish,
bozor iqtisodiyoti sharoitida fan-texnika taraqqiyotining jahon standartiga chiqishi,
mahsulot sifatini tubdan yaxshilash, ishlab chiqarishning yuqori samaradorligini ta
’
minlay
oladigan yosh avlodni tarbiyalash eng muhim vazifa hisoblanadi. B
o‘
lajak mutaxassislarga
politexnik ta
’
lim berish orqali hozirgi ishlab chiqarish sanoatiga xos texnik-texnologik,
konstruktorlik va ishlab chiqarish faoliyatlarining asoslarini egallanishiga erishiladi.
Mazkur fanning asosiy maqsad va vazifasi b
o‘
lajak texnologik
ta
’
lim
o‘
qituvchilariga
umumiy
o‘
rta ta
’
lim maktablarida, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida, sinfdan,
maktabdan tashqari ta
’
lim muassasalarida
o‘
quvchilar ijodiy faoliyatini tashkil qilishning
ilmiy-metodik asoslarini
o‘
rgatishdan iboratdir. Ular quyidagilardan iborat:
−
talabalarning umumkasbiy tayyorgarligi jarayonida texnik ijodkorlik va dizaynga
oid bilimlar tizimiga ega b
o‘
lishi;
−
texnik ijodkorlik va dizaynning tashkiliy va iqtisodiy asoslari bilan tanishtirish;
−
kashfiyot, ixtiro, ratsionalizatorlik va patentlash asoslari b
o‘
yicha tushunchalarga
ega b
o‘
lishi;
−
texnik masalalarni yechish metod va usullaridan foydalanish k
o‘
nikmalarini hosil
qilish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
280
−
texnik ijodkorlik obyektlari uchun texnik hujjatlarni tuzish;
−
mustaqil ravishda texnik obyektlarni va ularning modellarini loyihalay olish;
−
texnik ijodkorlik b
o‘
yicha sinf va maktabdan tashqari mash
g‘
ulotlar uchun
moslama, dastgoh va boshqa jihozlarni mustaqil loyihalay olish;
−
respublikada
o‘
quvchilar texnik ijodkorligi va dizayn faoliyatining hozirgi holati
va uni takomillashtirish istiqbolini tushuntirish;
−
o‘
quvchilarni ijodiy faoliyatga jalb qilishning asosiy metodik asoslarini bilish;
−
texnik ijodkorlik t
o‘
garaklari faoliyatining mazmuni, tashkiliy asoslari, texnik
obyektlarni ilmiy asosda tanlay olish;
−
t
o‘
garaklarni
o‘
quv moddiy-texnik bazasini tashkil qila olish;
−
sinfdan va maktabdan tashqari
o‘
quv mash
g‘
ulotlarida texnik ijodkorlikni
metodik asoslarini bilish;
−
o‘
quvchilarning ijodiy faoliyatiga tegishli b
o‘
lgan oilaviy va ommaviy tadbirlarni
tashkil qilish va
o‘
tkazishning ilmiy asoslarini bilish kerak.
Insoniyat taraqqiyotining barcha davrlarida ijodiy mehnat bashariyatni ol
g‘
a
harakatlantiruvchi asosiy omil b
o‘
lib kelgan. Shunday ekan, yosh avlodni ijodiy mehnatga
o‘
rgatish, uni
o‘
z zamonasining eng il
g‘
or bilimlari bilan qurollantirish barcha davrlarda
hamma xalqlar uchun eng dolzarb vazifa hisoblangan.
Texnik ijodkorlik va dizaynni tashkil qilishda ikki
o‘
zaro bo
g‘
liq vazifani e
’
tiborga
olish lozim. Ularning birinchisi, ta
’
lim oluvchilarga ijodkorlik faoliyatida mustaqil
fikrlashni rivojlantirish, bilimlarni egallashdagi intiluvchanligi, ilmiy dunyoqarashni
shakllantirish; ikkinchisi,
o‘
zlashtirilgan bilimlarni ta
’
limda va amaliy faoliyatda mustaqil
q
o‘
llay olishga
o‘
rgatish bilan belgilanadi.
Texnik ijodkorlik ta
’
lim oluvchilar egallayotgan bilimlarining mustahkamligi va
mukammalligini ta
’
minlash, ularda faol va mustaqil fikrlovchi shaxs xislatlarini
shakllantirish, aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiluvchi faoliyat turi
hisoblanadi. Bu holat, ayniqsa, b
o‘
lajak mehnat ta
’
limi
o‘
qituvchilarining fan asoslarini
o‘
zlashtirishida, keyinchalik bu jarayonga bevosita rahbarlikni amalga oshirishda ijodiy
ishlar shakllarini ishlab chiqishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Ijodkorlikka b
o‘
lgan ehtiyoj psixofiziologik jihatdan qaralganda,
o‘
z rivojlanishida
bir nechta bosqichlarda amalga oshadi. Bulardan birinchisi, havas
–
ehtiyojning eng sodda
shakli b
o‘
lib, inson tomonidan ongli boshqariladi. Ikkinchi, nisbatan yuqoriroq rivojlanish
bosqichi b
o‘
lgan xohish ham inson tomonidan ongli boshqarilib, u shaxsning ma
’
lum
buyum yoki hodisaga nisbatan munosabatlari majmuasini ifodalaydi. Uchinchi, eng
murakkab bosqich b
o‘
lgan qiziqish, xohish va u bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan tushunchalar asosida
yuzaga keladi. Qiziqish hayotdagi tashqi ta
’
sirlar, shaxs faoliyati hamda ta
’
lim-tarbiya
jarayoni ta
’
sirida shakllanib boradi. Bu holatlar psixologik omillar
–
diqqat, idrok,
tushuncha, xotira, fikrlash, sezgi va iroda xislatlariga sezilarli ta
’
sir k
o‘
rsatib, shaxsning
shakllanishida alohida muhim ahamiyat kasb etadi.
Ma
’
lumki, faoliyat
–
erishiladigan natijada inson aniq mahsulot yaratadigan
jarayondir. Faoliyat reproduktiv va ijodiy b
o‘
lishi mumkin. Reproduktiv faoliyat
–
batafsil
ishlab chiqilgan algoritm b
o‘
yicha bajariladigan jarayon va natijada faoliyat subyekti
(subyektiv yangilik) uchun ham boshqa kishilar uchun ham (obyektiv yangilik) yangilik
b
o‘
lmagan mahsulot yaratiladi. Ijodkorlik faoliyati-bu boshqa masala. Ijodkorlik
faoliyatining hech bir turi uchun ularni bajarishning batafsil algoritmi yaratilishi mumkin
emas, biroq ijodkorlik faoliyatining k
o‘
pgina turlari uchun umumiy algoritm allaqachon
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
281
yaratilgan, masalan, insho yozish, kiyimlarni moslashtirish, texnika b
o‘
yicha ijodkorlik
masalalarini yechish va boshqalar. Ijodkorlik faoliyati natijasida subyektiv yoki obyektiv
yangilikka ega b
o‘
lgan mahsulot yaratiladi.
Har bir insonning hayoti davomida hal qilishi zarur b
o‘
lgan k
o‘
pgina muammolar
yuzaga keladi. Insonlar, odatda,
o‘
z muammolarini qanday hal qiladilar? Ba
’
zilar
o‘
z
intuitsiyasiga tayangan holda yechimni topishga harakat qiladilar, boshqalari
o‘
zga
insonlar bilan maslahatlashib, ularning tajribasi asosida yoki ilmiy-ommabop
adabiyotlarni tahlil qilib,
o‘
z muammolari yechimini topishga urinadilar, uchinchilari esa
bu ishni boshqa shaxslarga yoki tasodifiy holatlarga qoldirib, muammo yechimidan
umuman uzoqlashishga harakat qiladilar. Insonlarning faqat unchalik katta b
o‘
lmagan
qismigina
o‘
z muammolarini ijodkorlik faoliyati metodlari yordamida yechadilar.
Ijodkorlik
–
bu obyektiv (hamma uchun) yoki subyektiv (
o‘
zi uchun) yangi tizimlar
yaratish jarayoni. Har bir insonga ijodkorlik faoliyati texnologiyalari va metodlarini
egallash zarurmi, axir, hamma ham obyektiv yangiliklar yaratmaydi-ku? Inson kim b
o‘
lib
ishlashidan qat
’
i nazar, ovqat tayyorlashi, kiyimni modellashtirishi,
o‘
z farzandlarini
tarbiyalashi, k
o‘
pgina uy ishlarini bajarishi va x
o‘
jalik muammolarini yechishiga t
o‘g‘
ri
keladi. Shuning uchun ham bir xil ijodkorlik metodlarini har bir inson egallashi zarur.
Qanday metodlarni qaysi faoliyat uchun q
o‘
llash yoki q
o‘
llamaslik bu uning tanlash
huquqidir.
Shaxsning u yoki bu faoliyatiga tayyorligi tariqasida yuzaga keladigan har qaysi
yaqqol qobiliyatlar tuzilishi
o‘
z tarkibiga yetakchi va yordamchi, umumiy va maxsus
nomdagi majmua sifatlarni (xislatlarni) qamrab olgan b
o‘
lib, murakkab tizimdan iboratdir.
Talantning paydo b
o‘
lishi va tuzilishi. Talantning ijtimoiy-tarixiy, tabiiy nuqtayi
nazardan talqini qobiliyatlar taraqqiyotining yuksak bosqichi ekanligidan dalolat beradi.
Talant muayyan faoliyatning muvaffaqiyatli va ijodiy ravishda bajarilishini ta
’
minlaydigan
qobiliyat hamda iste
’
dodlar majmuasidan (yi
g‘
indisidan) iborat individual xususiyatdir.
Psixologik adabiyotlarda unga turlicha ta
’
rif berilishiga qaramay, ularda asosiy belgilar
ta
’
kidlab
o‘
tiladi, chunonchi, shaxsga qandaydir murakkab mehnat faoliyatining
muvaffaqiyatli, mustaqil va original tarzda bajarish imkonini beradigan qobiliyatlar
majmuasiga talant deyiladi. Talantning asosiy belgilari: a) muvaffaqiyatni ta
’
minlash;
b) faoliyatni mustaqil bajarish; c) originallik unsurining mavjudligi; d) qobiliyat hamda
iste
’
dodlar yi
g‘
indisidan iborat ekanligi; e) individual-psixologik xislatligi; e) ijtimoiy
turmushni
o‘
zgartiruvchi, yaratuvchi imkoniyatligi kabilar.
Talant ham qobiliyatlarga
o‘
xshash ijodiyotda yuksak mahoratga, muvaffaqiyatga
erishish imkoniyati hisoblanib, ijodiy kutilmasi (yutuq) insonlarning ijtimoiy-tarixiy
turmush shart-sharoitlariga bo
g‘
liqdir. Jamiyatda talantli shaxslarga nisbatan muhtojlik
sezilsa, bunday insonlarning kamol topishi uchun zarur obyektiv va subuektiv shart-
sharoitlar yaratilsa, bunday vaziyatda barkamol odamlarning shakllanishiga imkoniyat
tu
g‘
iladi.
Shuning uchun jahon sivilizatsiyasi, fan va texnikasi, san
’
at va adabiyot, moddiy va
ma
’
naviy madaniyatini yaratishning (ichki ruhiy) imkoniyati hisoblanmish talant prog-
resssning harakatlantiruvchi omilidir. Insoniyatning ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot
bosqichlarida ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarning yetishmasligi tufayli k
o‘
pchilik talant
sohiblari
o‘
z imkoniyatlarini r
o‘
yobga chiqarish imkoniyatlaridan mahrum b
o‘
lgandir.
Mamlakatimizning yaqin
o‘
tmishida chorizm mustamlakachilik siyosatida, qata
g‘
on
yillarida qanchalab talantli davlat va jamoat arboblari, betakror fan, madaniyat, adabiyot
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
282
namoyandalari
o‘
z imkoniyatlarini r
o‘
yobga chiqarishga erisha olmay dunyodan k
o‘
z
yumdilar. Bu bizning moziyimiz, achchiq haqiqatimiz, turmush voqeligimiz, dinamik
xususiyatli k
o‘
ngil armonimiz, borliqqa aql-zakovat bilan munosabatda b
o‘
lishning ilmiy-
psixologik mezonidir. Talantlarning uy
g‘
onishi (tu
g‘
ilish) ijtimoiy shart-sharoitlarga
bo
g‘
liq b
o‘
lganligi tufayli mustaqil mamlakatimizda talantli yoshlarga nisbatan yuksak
ehtiyoj sezmoqda, bu narsa yaqqol k
o‘
rinib turibdiki, shunday mezonga loyiq shaxslar
mavjud va ular kelajagi buyuk davlatimiz poydevori hisoblanadi.
Talant qobiliyatlar yi
g‘
indisi yoki ularning majmuasidan iborat b
o‘
lishiga qaramay,
alohida olingan yakka qobiliyatni, hatto u taraqqiyotning yuksak bosqichiga erishgan,
yorqin ifodalansa ham, u bilan tenglashtirish mumkin emas. Bu omilga asos b
o‘
lib,
XX-asrning 20-30-yillarida moskvalik psixologlar tomonidan olib borilgan fenomenal
g‘
oyat
o‘
tkir, noyob (nodir) xotiraga ega b
o‘
lgan insonlarni tekshirish natijalari
hisoblanadi. Esda olib qolish qobiliyati (estrada sahna artisti) hech kimda shubha
tu
g‘
dirmagan b
o‘
lsa-da, lekin xotira ijodiyotning muvaffaqiyati, mahsuldorligi omillaridan
biri ekanligi t
o‘g‘
risida xulosa chiqarishga olib kelgan. Ma
’
lumki, shaxsning yaratuvchanlik
faoliyatida aqlning epchilligi, boy fantaziya, kuchli iroda, barqaror xarakter, tur
g‘
un
qiziqishlar, sermahsul bilish jarayonlari, motivatsiya, yuksak his-tuy
g‘
ular va boshqa
psixologik sifatlar ustuvor ahamiyat kasb etadi. Shuni unutmasligimiz
o‘
rinliki, noyob
xotiraga ega b
o‘
lgan ajoyib yozuvchilar, rassomlar, kompozitorlar, yuristlar, jamoat
arboblarining nomlari mashhurdir.
Psixologik ma
’
lumotlarni umumlashtirilgan holda ikki xil xususiyatli fikrni alohida
ta
’
kidlab
o‘
tish talant tuzilishini yengilroq tushunish imkoniyatini yaratadi.
Talant
–
bu shaxs psixik xislatlarning shunday murakkab birikmasidirki, uni:
a) alohida, yagona maxsus qobiliyat bilan; b) xotiraning yuksak mahsuldorligi orqali;
v) hatto noyob (kamyob, nodir) sifat tariqasida
o‘
lchab b
o‘
lmaydi.
Shaxsda u yoki bu qobiliyatning mavjud emasligi hamda yetarli darajada taraqqiy
etmaganligi talantning murakkab tarkibiga kiruvchi boshqa qobiliyatlarning jadal
takomillashuvi orqali ularning
o‘
rnini bosib yuborishi (kompensatsiya qilishi) mumkin.
Insoniyat tarixiy taraqqiyot davomida
o‘
z turmush tarzini, jumladan, ish qurollarini,
yashash joylarini, kiyimlarini, maishiy asbob-anjomlarni takomillashtirib kelmoqda. Bu
takomillashtirishda texnik ijodkorlik qobiliyatlari muhim rol
o‘
ynaydi. Shuning uchun ham
O‘
zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach,
o‘
quvchi yoshlar va
o‘
smirlar orasida
texnik ijodkorlikni rivojlantirishga katta e
’
tibor bermoqda.
1996-yilda
o‘
quvchi yoshlar va
o‘
smirlar orasida texnik ijodiyotni rivojlantirish
konsepsiyasi va dasturi qabul qilindi. Konsepsiyada quyidagilar bayon qilingan:
O‘
zbekiston Respublikasi
o‘
zining rivojlanishida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni
keng rivojlantirish va chuqurlashtirish y
o‘
lidan ilgarilab bormoqda. Respublikamiz
taraqqiyoti borasida sobitqadam, ustuvor ekanligi, istiqlol y
o‘
lidan o
g‘
ishmay borayot-
ganligi mamlakatimizning iqtisodiy siyosatini madaniy hayotida r
o‘
y berayotgan
o‘
zga-
rishlarda yaqqol namoyon b
o‘
lmoqda.
O‘
zbekiston kelajagi bugungi avlodning har tomonlama kamol topishida, ularning
kelgusida davlatni boshqara oladigan, uni har tomonlama rivojlantirishda hissa
q
o‘
shadigan, uning kelajagi haqida qay
g‘
urib yashovchi, taraqqiyoti uchun bor bilim, kuch-
qudratini sarflovchi inson qilib tarbiyalashga shakllanishiga k
o‘
p jihatdan bo
g‘
liq. Bu
borada yoshlarni turli kasblarga tayyorlash, ularga maktab dasturidan farqli ularni
o‘
z
qiziqishlari, qobiliyatlari, xohish va imkoniyatlariga qarab bilim olishlari va kasb-hunar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
283
egallashlariga imkon beruvchi maktabdan tashqari muassasalarning faoliyati muhim
ahamiyat kasb etadi. Maktabdan tashqari muassasalarning asosiy y
o‘
nalishlardan biri
davlatimiz ravnaqi, taraqqiyotini yuksaltirish y
o‘
lida hissa q
o‘
sha oladigan texnik
ijodkorlikdir.
O‘
quvchilarni mehnatga muhabbat va yaratuvchanlik faoliyati jarayonida
o‘
z
bilim va malakalarini ijodiy q
o‘
llash k
o‘
nikmalarini shakllantirish, texnik ijodiyotni
rivojlantirishning asosiy omillari hisoblanadi.
O‘
sib kelayotgan yosh avlod texnik ijodkorlik qobiliyatini, texnika sirlarini anglashi
va shu y
o‘
nalishda ta
’
lim berilsa, respublikamizda erishilgan fan va texnika yutuqlariga
tayanib ish k
o‘
rilsa, uning ildizini yanada chuqurroq tushunib kelajakda kuchli texnik
mutaxassislar, fan va texnika yutuqlariga
o‘
z hissasini q
o‘
sha oladigan pirovardida esa shu
yoshlar chet el mahsulotlari va asbob-uskunalaridan kuchliroq mashinalar yaratish
qobiliyatiga ega b
o‘
lgan, shu y
o‘
lda xizmat qila oladigan b
o‘
lishi lozim.
O‘
zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligiga erishuvi ta
’
lim va tarbiya milliy
shakllarini yanada rivoj topishida ham katta imkoniyatlar ochib berdi. Yosh avlodni
an
’
analarimiz ruhida tarbiyalab hunar
o‘
rgatilsa, ijodkorlikka y
o‘
naltirilsa, xalqimizning
urf-odatlari, madaniyatimiz va tilimizga munosabatlar ildizi chuqurligi yanada
oydinlashadi.
Texnik ijodiyotni rivojlantirishda umuminsoniy qadriyatlar doimo diqqat
markazida b
o‘
lish, uni amalga oshirish uchun shaxs erkinligi va demokratiyani himoyalash
har bir kishining vazifasidir.
Texnik ijodkorlikning rivoj topishida
o‘
quvchilarning tabiatga,
o‘
z vataniga
mas
’
uliyatli b
o‘
lish munosabatlarini tarkib toptirish muhimdir.
Texnik ijodkorlik katta tarbiyaviy potentsialni
o‘
z ichiga oladi. Texnik ijodiyot
o‘
quvchilarni ona Vatan, mehnatga b
o‘
lgan muhabbatini
o‘
stirib, ularni erkin fikrlashga,
mustaqillikka undaydi. Texnik ijodkorlikni rivojlantirishda
o‘
quvchi yoshlarning
o‘
zlari
qiziqib, sevib
o‘
rganadigan turli y
o‘
nalishlarni mumkin qadar Vatanga foyda keltirishni his
qilsinlar.
Texnik ijodiyotga
o‘
quvchilarni y
o‘
naltirishda, birinchi navbatda, milliy xalq
hunarmandchiligiga, an
’
analarning milliy estetik manbaiga hamda boy sharq miniatyura
san
’
ati, haykaltaroshlik, kulolchilik, yo
g‘
och
o‘
ymakorligi va hunarmandchilikning boshqa
turlariga alohida e
’
tibor berish lozim.
Davlatimizning mustaqillikka erishuvi,
o‘
z navbatida, har qanday taraqqiyparvar
jamiyatga iste
’
dodli shaxslar zarurligi nuqtayi nazaridan iste
’
dodli bolalarni aniqlash,
tarbiyalash va
o‘
qitish respublikaning b
o‘
lajak aql-zakovatli va ijobiy fikrlovchi kuchlarini
tayyorlashning muhim omilidir. Iste
’
dodlarni namoyon qilish va ularning sonini oshirish
uchun sharoit yaratish maqsadida avvalgi yutuq, tajribalarni ommaviylashtirish, ularning
ijobiy qiziqishlarini rivojlantirib, turli tadbirlar, k
o‘
rik-tanlovlar
o‘
quvchilar texnik
ijodiyoti k
o‘
rgazmalari uchrashuvlariga jalb etish muhimdir. Iste
’
dodli bolalarni aniqlash,
tarbiyalash va
o‘
qitishni ta
’
minlash b
o‘
lajak respublikamizning iqtidorli kuch-qudratini
tayyorlashning istiqboli bilan bo
g‘
liqdir.
Ijodkorlik jarayonida mantiq va intuitsiyaning har xil ahamiyatga ega b
o‘
lishini
fransuz olimi A. Puankare ko
‘
rsatib
o‘
tgan edi. Xususan, u:
“
Fanning
o‘
zida intuitsiya, agar
bir qancha ustunliklarga ega b
o‘
lganligi hisobga olinmasa, analiz doimo isbotning yakka-
yu yagona qonuniy quroli b
o‘
lishiga intilib borayotgan bir davrda ham u ixtiro qilishda
asosiy qurol bo
‘
lib qolaveradi
”
,
–
deb yozadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
284
Ijodkorlik siklining ma
’
lum zvenolari haqida boshqa olimlar ham bir necha bor
o‘
z
fikrlarini aytdilar. Xususan, bu haqida mashhur fizik M.Born quyidagilarni yozadi:
“…men
fandagi analitik holda oldindan aytilgan fikrlarni kundalik ishlarimizdan keskin farq
qilishini k
o‘
rmayapman. Ayrim kriteriyalar b
o‘
yicha k
o‘
rsatilgan obraz t
o‘
liq hisoblanib,
unga xarakterli b
o‘
lgan barcha xususiyatlarga egaligini biz kundalik hayotimizda hisobga
olib boramiz. Biroq sintetik jihatdan oldindan aytish qisman ma
’
lum b
o‘
lgan hodisaning
real obrazi
o‘
zining haqiqiyligidan farq qiladi, degan gipotetik taxminga asoslanadi. Agar u
tajribada tasdiqlansa, uning asosida qonuniy hisoblangan gipoteza yotgan b
o‘
lsa-da,
oldindan aytish yangi bilim beradi. Lekin uning muvaffaqiyati intuitsiyaga juda
bo
g‘liqdir…”
. M. Born
o‘
z fikrini ikki tipdagi ixtiroga oid tarixiy misollar bilan: ulardan biri
mavjud nazariyani mantiqiy analiz qilish bilan amalga oshirildi, boshqasi esa shu kunga
qadar aloqasiz b
o‘
lgan tajribalarning
o‘
zaro bo
g‘
liqligi mavjud ekanligi haqidagi
muammolarni yangi nazariya yaratish bilan tushuntiradi.
Birinchisiga, Adams va unga aloqasiz holda Lever
’
elarning boshqa planetalar
harakatida yuz bergan biroz
o‘
zgarishlar asosida aytilgan nazariyasiga muvofiq, Galiley
tomonidan Neptun planetasining ochilishi kiradi. M. Bornning aytishicha, bu yerda
nazariya rivojlanmadi:
“
Bu matematika san
’
ati va toqatining ulkan siljishi, shuningdek,
natijalarga b
o‘
lgan ishonch edi. Biroq ularni e
’
tirof etmaganda ham bu hol nazariyaning
dunyoqarashini kengaytirgani y
o‘
q; bu ma
’
lum b
o‘
lgan Nyuton mexanikasining
q
o‘
llanilishini analitik jihatdan oldindan aytish edi
”
.
Ikkinchi tip ixtiroga A. Eynshteyn tomonidan aytilgan Quyosh yaqinida yoru
g‘
-
likning chetlanishi kiradi. Bu, inert va gravitatsion massaning proporsionalligi haqidagi
muhim faktni sezish va M.Bornning ta
’
biricha,
“
tajriba natijalarining uzun zanjiridagi
gigant sintez
”
, deb atalgan yangi nazariyaning yaratilishini talab qiladi.
Dalil va raqamlardan kelib chiqib, ilmiy farazlar qurishga yoki topishga
o‘
tishda,
shuningdek, nazariy xulosalardan amaliy sinov ishlariga
o‘
tishda ilmiy intuitsiya hal
qiluvchi ahamiyatga ega b
o‘
ladi. Intuitsiya, uning mantiq bilan bo
g‘
liqligi, ixtirochilik
g‘
oyalarining kelib chiqishida tutgan
o‘
rnini belgilashdagi muammolar murakkab b
o‘
lib,
uni hozirgacha t
o‘la hal qilinmagan deyish mumkin. “Qisqacha psixologik lug‘at”da
intuitsiya
–
“paydo bo‘
lish y
o‘
llari va shartlari anglanmagan holda hosil b
o‘
luvchi bilimlar
sifatida yuzaga keladi, shunga k
o‘ra, subyekt unga “bevosita”
yuzaga kelgan natija sifatida
ega b
o‘ladi”, deb ta’
riflanadi. Ushbu va boshqa adabiyotlarda keltirilgan ta
’
riflar intuitsiya
tabiatini, uning hosil b
o‘
luvchi asosini
o‘
zida aks ettirmaydi va shu sababli uni t
o‘
liq deb
b
o‘
lmaydi. Bizning fikrimizga k
o‘
ra, intuitsiya
–
bu subyekt tomonidan
o‘
ziga fikran
q
o‘
yiladigan savol va muammolarga anglanmagan holatda yuzaga keluvchi javoblar b
o‘
lib,
u t
o‘
plangan tajriba va bilimlar asosida amalga oshadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
N. Muslimov, M.
Usmonboeva “Pedagogik kompetentlik va kreativlik asoslari” –
Toshkent
–
2015.
2.
Sayidahmedov
N. “Yangi pedagogik texnologiyalar” –
Toshkent: “Moliya”
–
2003.
3.
J
o‘
raev H.O, Qulieva Sh.H, T
o‘
rabekov F.S, Karmova M.N.
“
Texnik ijodkorlik va
dizayn” –
Toshkent: Turon zamin ziyo, 2015.
–
B. 240.
4.
Uzokov O.Kh. D.A. Sayfullayeva Methods for assessing the knowledge of students
when learning special subjects Problem
ы
sovremennoy nauki i obrazovaniya,
–
PP. 36
–
39.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
285
5.
Uzokov O.Kh. The emergence of chaos International Journal of Advanced
Academic Studies.18-03-2020
–
PP. 221
–
223.
6.
Uzokov O.Kh. CHAOS as the Basis of Order. Entropy as Measures of CHAOS.
International Journal of Advansed Research in science, engineering and technology. Vol.7,
Issue 12, December 2020.
–
PP. 16149
–
16154.
7.
Khamroevich U.O. (2021). Innovative technologies and methods training in
education. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(1).
–
PP. 1304
–
1308.
8.
O.Kh. Uzokov. The role of physical education and sport in the spiritual formation
of students.
Uchenыy XXI veka № 1 (48), yanvar 2019 g. str. 37–
38
9.
Khamroevich U.O., & Nurilloyevna M.O. (2021). Factor determining the efficiency
of innovative activities of a teacher. International journal of discourse on innovation,
integration and education, 2(1), 81
–
84.
10.
Uzokov O.Kh. Innovative technologies and methods training in education.
ACADEMICIA: AN INTERNATIONAL MULTIDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL Vol. 11,
Issue 1, February, 2021.
–
PP. 1304
–
1308
11.
O.Kh. Uzokov. The role of physical education and sport in the spiritual formation
of students.
Uchenыy XXI veka № 1 (48), yanvar 2019 g. str. 37
-38
12.
Uzokov O.Kh., Muhidova O.N. Factor determining the efficiency of innovative
activities of a teacher // INTERNATIONAL JOURNAL OF DISCOURSE ON INNOVATION,
INTEGRATION AND EDUCATION. Vol. 2 No. 1 (2021), 81
–
84.
13.
Muhidova O.N. Methods and tools used in the teaching of technology to children
// ISJ Theoretical & Applied Science, 04 (84), (2020), 957
–
960.
14.
Halimovna K.S.,
Nurilloevna M.O.,
Radzhabovna K.D.,
Shavkatovna R.G.,
Hamidovna The role of modern pedagogical technologies in the formation of students
’
communicative competence. // Religación.
Revista De Ciencias Sociales Y Humanidades 4
No. 15 (2019): Special Issue May 261
–
265.
15.
Muhidova Olima Nurilloyevna. FORMING TECHNOLOGICAL COMPETENCE
USING VISUAL TOOLS IN TECHNOLOGY LESSONS // ACADEMICIA: An International
Multidisciplinary Research Journal. Vol. 11 Issue 1, January 2021, 852
–
855.
16.
Кулиева
Ш.Х. Методологические основы системного подхода при
подготовке учителей // The Way of Science. № 5 (39) ,2017. –
С.
66
–
67.
17.
Кулиева
Ш.Х. Подготовка учителей профессионального образования на
основе системного подхода // Science and world. № 5 (45), 2017. –
С.
70
–
72.
18.
Кулиева
Ш.Х. Содержание эффективности и качества подготовки будущих
учителей трудового образования // Наука без границ. №
7 (12)/ 2017.
–
С. 95–
98.
19.
Ш.Х
.
Кулиева, М.Н
.
Каримова, М.Х
.
Давлаткулова. Организация теоретических
и практических занятий в процессе подготовки учителей профессионального
образования на основе системного подхода. Молодой ученый, 804
-807.
