Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Moral upbring is as a basis of psychological upbringing
Barno NORBEKOVA
1
Jizzakh Branch of the National University of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
The article examines how spirituality and strong moral
experiences of a person are actually solved within the family.
Which then becomes socially significant, subsequently it is
concluded that spirituality is the solid root of all education.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
family,
spirituality,
spiritual and moral
appearance,
social significance of the
family,
education and upbringing,
education of intelligence,
labor education,
physical education.
Ma’naviy tarbiya –
psixologik tarbiya asosi sifatida
ANNOTATSIYA
Калит сўзлар:
oila, ma’naviyat,
ma’naviy
-axloqiy qiyofa,
oilaning ijtimoiy vazifasi,
ta’lim va tarbiya,
aql tarbiyasi,
mehnat tarbiyasi,
jismoniy tarbiya.
Maqolada insonning ma’naviyati ham, buyuk tajribalari ham,
aslida, oilada qaror topishi, s
o‘
ngra u ijtimoiy ahamiyat kasb etib
borishi yoritilgan b
o‘lib, ma’naviyat –
barcha tarbiyalarning
mustahkam ildizi ekanligi t
o‘g‘
risida mulohazalar yuritiladi.
1
Senior lecturer of the Department of
“Psychology”
, Jizzakh Branch of the National University of Uzbekistan. Jizzakh,
Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
106
Духовное воспитание –
как основа психологического
воспитания
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
семья,
духовность,
духовно
-
нравственный
облик,
социальное значение
семьи,
образование и воспитание,
воспитание интеллекта,
трудовое воспитание,
физическое воспитание.
В статье рассматривается, то как духовность и сильные
моральные переживания человека на самом деле решаются
внутри семьи. Которые, затем становятся социально
значимыми, впоследствии делается вывод о том, что
духовность является прочным корнем всего воспитания.
Oilaning ma
’
naviy-axloqiy qiyofasi asrlar mobaynida ajdodlarimizning bilim va
tajribalari, madaniy qadriyatlari asosida, shuningdek, zamondoshlarimizning erishgan va
erishayotgan yutuqlari negizida barpo bo
‘
ldi va takomillashib bormoqda. Oilaning
mavjudligi uning ana shu vazifalarini bajarishi bilan uzviy bo
g‘
liqdir.
Dono xalqimizda
“Oilalari mustahkam bo‘
lgan, ravnaq topgan mamlakat qudratli va
farovon b
o‘ladi”, –
degan hikmat bor.
O‘
zbek oilasi
o‘
zining bolajonligi, ota-ona va
farzandlar
o‘
rtasidagi munosabatlarning samimiyligi, or-nomusning kuchliligi, yoshlarga
izzat, keksalarga hurmat kabi fazilatlari bilan alohida ajralib turadi.
Sharqda ota oilaning
boshli
g‘i, uning ta’minotchisi va posboni bo‘
lsa, ona esa uning k
o‘
rki, orastaligi va fayzidir.
Farzandlar esa oila gulshanining
g‘
unchalari hisoblanadi.
Farzand oila muhitida ul
g‘
ayar
ekan, uning barcha xulq-atvorida atrof-muhit va oilaga b
o‘
lgan munosabat, kelajakda
o‘
zining oila qurishi, farzandlar tarbiyalashi haqidagi fikrlari ham shakllanib boradi.
Agarda oilaning ijtimoiy vazifasi ijobiy
bajarilsa, ya’ni bolada oilaga, ota
-onaga,
kattalarga hurmat,
o‘
zaro yordam kabi xislatlar shakllansa, kelajakda oila qurgach, uning
o‘
zi ham farzandlarini xuddi shunday tarbiyalashga intiladi. Demak, yangi oila, yangi
avlodning shakllanishida oiladagi ijtimoiy, iqtisodiy muhit, demografik vazifalarning
bajarilishi asosiy omillardan b
o‘
lib hisoblanadi. Oila
–
har birimizning ichki imkoniyat-
larimizni namoyon etuvchi aziz g
o‘sha. Insonning ma’naviyati ham, buyuk tajribalari ham
,aslida, oilada qaror topadi, s
o‘
ngra u ijtimoiy ahamiyat kasb etadi.
O‘
zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining alohida bir bobi (14-bob) oila
munosabatlariga ba
g‘
ishlangan b
o‘
lib, uning 63-
moddasida shunday ta’kidlanadi:
“Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘
inidir hamda jamiyat va davlat muhofazasida b
o‘
lish
huquqiga ega. Nikoh tomonlarning ixtiyoriy roziligi va teng huquqliligiga asoslanadi”.
Ota-onalarning
o‘
z farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqishi va tarbiyalashi hamda
voyaga yetgan, mehnatga layoqatli farzandlar
o‘
z ota-onalariga
g‘
amx
o‘
rlik qilishi
majburiyligi kabi umuminsoniy qadriyatlar Konstitutsiyamizda
o‘
zining munosib ifodasini
topgan.
Oila faqat kishi shaxsini hurmat qilish yoki b
o‘
lmasa, er-
xotinga ma’lum bir
mas’uliyat yuklash vositasigina bo‘lmay, balki ma’naviyat tarqatish, an’analarga rioya
qilish manbai, jamiyatning ma’naviy poydevoridir. Oila ma’naviyati xalqimizning bir necha
ming yillarga tutash milliy qadriyatlarini mustahkamlash bilan bo
g‘
liq.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
107
Ma’lumki, ta’lim va tarbiya shaxsni kamol toptirishning as
osiy usullari b
o‘
lib, u turli
ijtimoiy institutlar, muassasa va tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladigan, muayyan
maqsadga qaratilgan ijtimoiy faoliyat va tadbirlar tizimi b
o‘lib hisoblanadi. Ta’lim
- tarbiya
kishilar, avvalo, yoshlar ongi va ruhiyatiga
ta’sir etish orqali inson shaxsini shakllan
-
tirishdan iborat yaxlit ijtimoiy jarayondir.
Ta’lim deganda, asosan, bilim berish nazarda tutiladi. Bilim kishilarning tafakkur
doirasini kengaytiradi, ongi-
shuuriga ta’sir etadi, ularning
dunyoqarashini shakllantiradi
va rivojlantiradi. Ta’lim ,oxir
-oqibatda, insonga ijtimoiy hayotning turli sohalarida
o‘
z
o‘rnini topishiga yordam beradi. Ta’lim o‘
z
o‘
rnida tarbiyani taqozo etadi. Tarbiya -
kishilarga ta’sir etishning muayyan shakli. Tarbiy
a tufayli inson jamiyatda yashash,
faoliyat k
o‘
rsatish maromlarini
o‘
zlashtiradi. Tarbiya
–
ajdodlarni avlodlarga, bugunni
kelajakka bo
g‘
lovchi vosita. Tarbiya - insonning shaxs b
o‘
lib kamol topishining muhim
omili. Tarbiya tufayli odam voqelikka, boshqa odamlarga, jamiyatga, ijtimoiy tuzumga
ongli munosabatda b
o‘
lishni
o‘
rganadi. Jamiyatda ishlab chiqilgan axloqiy, huquqiy, estetik
me’yor va qoidalarni o‘zlashtirish orqali odam jamiyatning faol a’zosiga aylanadi.
Mamlakatimiz istiqboli, xalqimizning ertangi kuni k
o‘
p jihatdan farzandlarning
qanday ta’lim va tarbiya olishiga bog‘
liq.
“Ta’limni tarbiyadan, tarbiyani ta’limdan ajratib
b
o‘
lmaydi
–
bu sharqona qarash, sharqona hayot falsafasi”, –
deya alohida ta’kidlaganlar
Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov.
“
Biz xalqimizning dunyoda hech kimdan kam b
o‘
lmasligi, farzandlarimizning bizdan
k
o‘
ra kuchli, bilimli, dono va ,albatta, baxtli b
o‘
lib yashashi uchun bor kuch va
imkoniyatlarimizni safarbar etayotgan e
kanmiz, bu borada ma’naviy tarbiya masala
si,
hech shubhasiz, beqiyos ahamiyat kasb etadi. Agar bu masalada hushyorlik va sezgir-
ligimizni, qat’iyat va mas’uliyatimizni yo‘
qotsak, bu
o‘
ta muhim ishni
o‘
zi b
o‘
larchilikka
tashlab q
o‘
yadigan b
o‘
lsak, muqaddas qadriyatlarimizga y
o‘g‘
rilgan va ulardan oziqlangan
ma’naviyatimizdan, tarixiy xotiramizdan ayrilib, oxir
-oqibatda,
o‘
zimiz intilgan
umumbashariy taraqqiyot y
o‘lidan chetga chiqib qolishimiz mumkin”.
Sharqning taniqli faylasuflaridan biri, shoir Mirzo Abdulqodir Bedil ta’kidlaganidek,
“Av
val
g‘
ishtni qiyshiq q
o‘yarkan me’mor, yulduzga yetsa ham qiyshiqdir devor”.
Darhaqiqat, insonning ma’naviy qiyofasini ham ulkan binoga qiyos qilish mumkin. Agar
odamga yoshlikdan t
o‘g‘
ri tarbiya berilmas ekan, ul
g‘
aygach, uni t
o‘g‘
ri y
o‘
lga solishning
imkoniyati b
o‘
lmaydi. Shu bois mamlakatimizda ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlash
bilan birgalikda, yuksak ma’naviyatli barkamol avlod tarbiyasiga alohida e’tibor
qaratilmoqda.
Inson va uning ma’naviy kamoloti uchun shart
- sharoitlar yaratish bugungi kunda
amalga oshirilayotgan islohotlarimizning asosiy maqsadini tashkil etadi. Xalqimizning boy
ma’naviy
-intellektual merosi, umumbashariy qadriyatlar, iqtisodiyot, fan, madaniyat va
zamonaviy texnologiyalarning yutuqlari asosida kadrlar tayyorlashning mukammal
tizimini shakllantirish mamlakatimiz taraqqiyotining muhim sharti hisoblanadi.
“Ma’naviyat –
barcha tarbiyalarning mustahkam ildizidir”, –
deb bejiz aytilmagan
xalqimizda. Zero, odob-
axloq va ta’lim
-
tarbiya asli ma’naviyatdan boshlanadi. Ma’naviyat
insonning ichki dunyosi, qalbi va ongi bilan bo
g‘
liq b
o‘
lib, uning butun vujudi, faoliyati,
xatti-harakatlarini belgilovchi falsafiy, huquqiy, ilmiy, badiiy, diniy va shu kabi tasavvurlari
majmuidir. Tarbiya
–
har bir insonning hayotda yashash jarayonida orttirgan saboqlari va
intellektual salohiyatining ijobiy k
o‘
nikmasini
o‘
zgalarga berish yoki
o‘
zgalardan olish
jarayoni.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
108
Inson
–
tabiatning eng buyuk ne’mati. Unga aql
-idrok, ong-farosat kabi buyuk
fazilatlar ato etilganki, tarbiya y
o‘
li bilan inson bu fazilatlarga sayqal beradi va
rivojlantiradi. Tarbiyaning k
o‘
pgina turlari mavjud b
o‘
lib, ular fikr tarbiyasi, aql tarbiyasi,
mehnat tarbiyasi, jismoniy tarbiya va boshqalardan iborat.
Fikr tarbiyasi
–
inson faoliyati, uning
o‘
zligi va kuch-qudratini tashkil qiluvchi
ma’naviy sifat. Insonning erki va ozodligi uning fikr erkinligi va mustaqilligi bilan bog‘
liq.
Insonning qolgan barcha mavjudotlardan farqli jihati
–
bu uning fikrlash qobiliyatidir.
Shuningdek, insonlar bir-biridan
o‘
ziga xos
o‘
y-xayollari, mushohadalari, ongli faoliyat
yuritishi, mustaqil fikrlash va tafakkur qilish qobiliyati bilan ajralib turadi.
Tafakkur esa arabcha “mutafakkir” so‘
zidan olingan b
o‘
lib,
ma’noli, chuqur fikrlash
qobiliyati
degan ma’nolarni anglatadi. Inson hay
otining dastlabki davrlarida tafakkur
tabiat hodisalarini anglash, ulardan yashash uchun foydalanish yoki
o‘
zini muhofaza qilish
shaklida b
o‘
lgan. Asta-sekin inson tafakkuri rivojlanib, yashash va mehnat qilishning
moddiy hamda ma’naviy shakllari vujudga k
ela boshlagan. Shu asosda insonlar orasidagi
mahsulot ayriboshlash munosabatlari ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni keltirib
chiqargan. S
o‘
z mulkining sultoni, buyuk mutafakkir alloma Alisher Navoiy bu haqda
shunday yozadi:
Ki har ishni qilmish odamizot,
Tafakkur birla yetmish odamizot.
Odam biror ishni qilarkan, albatta tafakkur qilishi kerak. Ya’ni fikr chig‘
iri
g‘
idan
o‘
tkazib,
o‘
ylab k
o‘
rib, s
o‘
ngra bajarishi lozim. Aksincha, atroflicha
o‘
ylamasdan, chuqur
fikrlamasdan qilingan ish odamning boshiga kulfatlar keltirishi mumkinligi yuqoridagi
satrlarda
o‘zining she’riy ifodasini topgan. Ayni paytda, tafakkurning inson hayoti va
faoliyati uchun qanchalik muhim ahamiyat kasb etishi uqtirilgan.
O‘
zbek pedagogikasining rivojiga katta hissa q
o‘shgan, ma’rifatpa
rvar yozuvchi
Abdulla Avloniy
o‘zining “Turkiy guliston yoxud axloq” nomli asarida fikr tarbiyasi haqida
t
o‘xtalib, quyidagilarni ta’kidlaydi:
“Fikr tarbiyasi eng kerakli, ko‘
p zamonlardan beri taqdir qilinib kelgan, Muallim-
larning diqqatlariga suyangan, vijdonlariga yuklangan muqaddas bir vazifadir. Fikr
insonning sharofatli,
g‘
ayratli b
o‘
lishiga sabab b
o‘
ladir. Bu tarbiya muallimlarning
yordamiga s
o‘
ng darajada muhtojdirki, fikrning quvvati, ziynati, kengligi muallimning
tarbiyasiga bo
g‘
liqdir. Dars ila tarbiya orasida biroz farq bor b
o‘
lsa ham, ikkisi bir- biridan
ayrilmaydurgan, birining vujudi biriga bo
g‘langan jon ila tan kabidir”.
Ma’rifatparvar bobokalonimiz fikr tarbiyasining asoslari haqida to‘
xtalar ekan,
uning
o‘
qituvchi-murabbiylarimizga bo
g‘
liq, muallimlarning yordamiga muhtoj va
vijdoniga havola etilgan muqaddas vazifa ekanini alohida qayd etgan. Demak, yosh
avlodning tafakkur tarbiyasi masalasi pedagoglar hamda
o‘
qituvchi-murabbiylar zimma-
siga jiddiy va mas’uliyatli va
zifalarni yuklaydi. Har bir
o‘
qituvchi-murabbiy, qolaversa, har
bir inson ushbu mas’uliyatni yuksak darajada anglab yetishi, o‘
zining tafakkur dunyosini
muntazam ravishda boyitib borishi va ularni
o‘
sib kelayotgan yosh avlod bilan baham
k
o‘
rishi bugungi kunda har qachongidan ham muhimroq ahamiyat kasb etmoqda.
Aql tarbiyasi inson uchun baxt eshiklarini ochuvchi va y
o‘
l k
o‘
rsatguvchidir. Insonni
ulu
g‘
lash, uning qadriga yetish,
o‘
sib kelayotgan yosh avlodni aql-idrokli, odobli va axloqli
qilib tarbiyalash, ularni har tomonlama kamolotga yetkazish bugungi kunda, ayniqsa,
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Aql kishining
o‘
z irodasi, qalbi va fikri asosida dunyoviy,
hayotiy haqiqatlarni anglash va ularga
o‘
z faoliyatida insoniy nuqtayi nazardan amal
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
109
qilishdir. Inson aqli tufayli oqni qoradan, yaxshini yomondan ajratib oladi. Odamning aql-
idroki b
o‘lmasa, uning odobi yuzaki va sun’iy bo‘
ladi. Bundaylarning odamligini bilib
turasiz, biroq odamiyligi y
o‘
qligidan nafratlanasiz.
Mehnat tarbiyasi har tomonlama yetuk, barkamol avlodni tarbiyalashda alohida
o‘
rin tutadi. Insonning kundalik turmush tarzi uning mehnat faoliyati bilan bo
g‘
liq. Mehnat
inson hayotining zaruriy shartidir. U inson uchun faqat moddiy yoki ijtimoiy zarurat emas,
balki ma’naviy
-ruhiy ehtiyoj hamdir. Mehnat tarbiyasi oilada yanada keng k
o‘
lamda
amalga oshiriladi. Oila boshliqlari va farzandlarning birgalikda mehnatni tashkil qilishi
inson hayotida nihoyatda katta imkoniyatlar yaratadi. Kasbga b
o‘
lgan mehr,
mutaxassislikka doir bilim va k
o‘
nikmalar mehnat tarbiyasi asosida shakllanadi.
Jismoniy tarbiya
inson a’zolarining sog‘
lom
o‘sishini ta’minlashi bilan birgalikda
ularni aqliy va ma’naviy kamolotga yetaklaydi.
“Sog‘
tanda
–
so
g‘lom aql”,
deb bejiz
aytilmagan. Jismoniy tarbiya kishilarning tana salomatligini mustahkamlab, ishlash
qobiliyatini oshiradi, uzoq umr k
o‘
rishga k
o‘
maklashadi. Jismoniy tarbiya, sport har
qanday yoshda insonning qaddi-qomatini g
o‘
zal qilish, kuch-quvvatini oshirish vositasi
hisoblanadi. Barkamol avlodni jismoniy tarbiyasiz tasavvur qilib b
o‘
lmaydi, bu tarbiyaning
bosh maqsadi jismonan chiniqqan, mard va chidamli, qat’iyatli vatanparvar farzandlarni
kamol toptirishdir.
Biz yuqorida tarbiyaning ayrim muhim turlari xususida t
o‘
xtalib
o‘
tdik, xolos.
Tarbiyaning bundan boshqa bir qancha turlari b
o‘
lsa-da, barchasi oxir-
oqibat ma’naviyat
tushunchasidan oziq oladi. K
o‘rinadiki, ma’naviyat ana shu barcha tarbiya vositalari va
turlariga mustahkam zamin yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
I.A. Karimov. Yuksak
ma’naviyat –
yengilmas kuch.
–
T.: “Ma’naviyat” –
2008.
–
B. 62.
2.
Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoki axloq.
–
T.: “O‘qituvchi”, 1967. –
B. 28.
3.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. –
T.: “O‘zbekiston”, 2010. –
B. 12.
4.
M.J. Boltaeva, O.Kh. Ortikov. (2020).Views of eastern thinkers on the
development of intellectual abilities in the scientific heritage. Academicia An International
Multidisciplinary Research Journal Vol. 11 Issue 1, January 2021.
–
PP. 211
–
214.
5.
K.V. Murotmusaev,
М
.Z. Dzhelyalov,
М
.J. Boltaeva. Psychological Aspects of
Human Health And The Power Of Love. The American Journal of Applied sciences.
February 25, 2021
–
PP. 73
–
77.
6.
B.U. Nasirov, M.J.
Boltaeva. “Genesis And Transformation Of The Public Catering
System In Uzbekistan Dur
ing The Soviet Period”
Turkish Online Journal of Qualitative
Inquiry (TOJQI) Volume 12, Issue 7, July 2021.
–
PP 5834
–
5841.
7.
M.J. Boltaeva, O.Kh. Ortikov. Features of the scientific heritage of eastern thinkers
about the attitude of parents to the child. Society and innovations. Special Issue
–
2 (2021)
PP. 469
–
474.
