Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Analysis of the financial condition and improvement of the
economic efficiency of industrial enterprises
Nodira Mamatkulova
1
Tashkent institute of architecture and civil engineering
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 October 2021
Accepted 15 November 2021
Available online
25 December 2021
In this article, possible methods of increasing labor productivity
are considered. To date, it is impossible to increase labor
productivity without a systematic analysis of the financial and
economic condition of industrial enterprises. Because a rapidly
developing market economy does not forgive mistakes and
omissions. Real economic indicators, as well as how accounting and
marketing are conducted, can clearly show the possible economic
future of the enterprise. Creating marketing at every industrial
enterprise is the very first step towards increasing efficiency. In the
informatized time, the market economy, like all industries, needs
the necessary information and news. Therefore, it is necessary to
ensure the regular flow of information.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
financial condition,
economic attractiveness,
accounting,
balance sheet,
profit,
marketing,
information resources,
cost,
market economy,
export-import
Sanoat korxonalarining moliyaviy holatini tahlil qilish va
iqtisodiy samaradorligini oshirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
moliyaviy holat,
iqtisodiy samadorlik,
buxgalteriya,
balans,
foyda,
marketing,
axborot resurslari,
tannarx,
bozor iqtisodiyoti,
eksport-import.
Bugungi kunda sanoat korxonalarining moliyaviy holatini muntazam
tahlil qilishlarsiz samaradorlikni oshirib bo‘lmaydi. Chunki shiddat bilan
rivojlanayotgan bozor iqtisodiyoti xato va kamchiliklarni kechirmaydi.
Natijalar va buxgalteriya ishlarining qanday olib borilishi korxona
kelajagini yaqqol ko‘rsatib beradi.
Har bir sanoat korxonalarida
marketingni yo‘lga qo‘yish bu samaradorlikni oshirish uchun eng birinchi
qadam hisoblanadi. Axborotlashgan zamonda barcha soha kabi bozor
iqtisodiyoti ham kerakli axborot va yangiliklarga muhtoj. Shuning uchun
ham muntazam axborot kelishini ta’minlash zarur.
1
a.a. professor, department of construction management, Tashkent institute of architecture and civil engineering,
Tashkent, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
27
Анализ финансового состояния и повышение экономической
эффективности промышленных предприятий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
финансовое состояние,
экономическая
привлекательность,
Бухгалтерский учет,
баланс,
прибыль,
маркетинг,
информационные
ресурсы,
себестоимость,
рыночная экономика,
экспорт
-
импорт
.
В данной статье, рассматривается возможные методы
повышения производительности труда. На сегодняшний
день, невозможно повысить производительность труда без
систематического анализа финансового состояния и
экономического состояния промышленных предприятий.
Потому, что быстро развивающаяся рыночная экономика не
прощает ошибок и упущений. Реальные экономические
показатели, а также, как ведется бухгалтерская работа и
маркетинг
могут
наглядно
показать
возможное
экономическое будущее предприятия. Создание маркетинга
на каждом промышленном предприятии –
это самый
первый
шаг
к
повышению
эффективности.
В
информатизированное время рыночная экономика, как и
все отрасли, нуждается в необходимой информации и
новостях. Поэтому необходимо обеспечить регулярное
поступление информации.
Makroiqtisodiyotda sanoat - bu chambarchas bo
g‘
liq b
o‘
lgan xomashyo, tovarlar
yoki xizmatlar majmuasini ishlab chiqaradigan iqtisodiyotning bir b
o‘
lagi. Masalan, kimdir
yog‘och sanoati yoki sug‘urta sohasiga murojaat qilishi mumkin.
Bitta guruh yoki
kompaniya uchun uning dominant daromad manbai, odatda, ma
’
lum bir tarmoq ichida
tasniflash uchun ishlatiladi. Shu bilan birga, bitta biznes bir sohaga tegishli b
o‘
lishi shart
emas, masalan, yirik biznes alohida tarmoqlar b
o‘
yicha diversifikatsiya qilinganida
(k
o‘
pincha, konglomerat deb ataladi).
Sanoat tarmoqlari ma
’
lum mahsulotlar, jarayonlar va iste
’
mol bozorlari bilan
bo
g‘
langanligi sababli ular vaqt
o‘
tishi bilan rivojlanishi mumkin. Bitta alohida sanoat
(masalan, bochkachilik) mayda-mayda bozor bilan cheklanib qolishi va, asosan, yangi
texnika yordamida boshqa sohaga singib ketishi mumkin. Shu bilan birga, sezilarli bozor
paydo b
o‘
lgandan keyin (yarim
o‘
tkazgichlar sanoati kengroq elektronika sanoatida
rivojlanganligi sababli) butunlay yangi sanoat tarmoqlari eski tarmoqlardan ajralib
chiqishi mumkin.
Iqtisodiy tahlil uchun sanoat tasnifi qimmatlidir, chunki u oddiy munosabatlar bilan,
asosan, alohida toifalarga olib keladi. Ammo shunga
o‘
xshash mahsulotlarni keltirib
chiqaradigan turli xil jarayonlar kabi murakkabroq holatlar standartlashtirish elementini
talab qiladi va har qanday sxemani barcha mumkin b
o‘
lgan maqsadlarga mos kelishiga y
o‘
l
q
o‘
ymaydi. Iqtisodiy nazariyalar tarmoqlarni iqtisodiy tarmoqlarga birlashtiradi.
Iqtisodiy faoliyatni turlicha tasniflash mumkin. Yuqori darajada ular, k
o‘
pincha, uch
sektor nazariyasiga k
o‘
ra tarmoqlarga b
o‘
linadi: birlamchi (qazib olish va qishloq
x
o‘
jaligi), ikkilamchi (ishlab chiqarish) va uchinchi darajali (xizmatlar). Ba
’
zi mualliflar
t
o‘
rtinchi (bilim) va hatto, kvinariya (madaniyat va tadqiqot) sohalarini q
o‘
shadilar. Vaqt
o‘
tishi bilan har bir sektor doirasidagi jamiyat faoliyatining ulushi
o‘
zgarib boradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
28
Iqtisodiy tarmoqlar ostida batafsilroq tasniflar mavjud. Ular, odatda, iqtisodiy
faoliyatni
o‘
xshash funksiyalari va bozorlariga k
o‘
ra tarmoqlarga ajratadilar va tegishli
mahsulot ishlab chiqaradigan korxonalarni aniqlaydilar.
Qurilish sanoati, kimyo sanoati, neft sanoati, avtomobilsozlik, elektron sanoat,
elektrotexnika va energiya ishlab chiqarish (gaz yoki shamol turbinalari kabi), g
o‘
sht
mahsulotlarini qadoqlash, mehmond
o‘
stlik sanoati, oziq-ovqat sanoati, baliq mahsulotlari
sanoati, dasturiy ta
’
minot sanoati, qo
g‘
oz sanoati, k
o‘
ngilochar sanoat, yarim
o‘
tkazgichlar
sanoati, madaniyat sanoati va qashshoqlik sanoati.
Global sanoat tasniflash standarti (GICS), sanoat tasnifi k
o‘
rsatkichi (ICB) va
Refinitiv biznes tasnifi (TRBC) kabi bozorga asoslangan tasniflash tizimlari moliya va
bozor tadqiqotlarida q
o‘
llaniladi.
Sanoatning rivojlanishi kapitalistik jamiyatlarning asosiy iqtisodiy ziddiyatlarini
ta
’
kidlaydi. Ish joyidagi texnologiya va ishchi kuchi miqdoriy bozor qiymatiga ega, ammo
ishlab chiqarishning
o‘
zi faqat ularning sifatli foydalanish qiymatlariga bo
g‘
liq. Boshqacha
qilib aytganda, sarmoyadorlar va iqtisodiy rejalashtiruvchilar ishlab chiqarishga
sarflangan resurslar va bozorda taqsimlangan mahsulotlarning almashinuv qiymatlariga
amal qilishadi, ammo tijorat muvaffaqiyati ish joyidagi aniq resurslar va xodimlardan
foydalanishning alohida momentiga bo
g‘
liq. Kapitalistik jamiyatlar moliya va menejment
tizimlari ish joyida texnologiyani faqat qisqa muddatli moddiy nuqtayi nazardan yangilash
zarurligiga qanchalik e
’
tibor berishlari va samaradorlikni oshirish uchun texnik harakat
sarmoyalarni
o‘
z-
o‘
zidan boshqarishi bilan farq qiladi.XIX asrning oxirlarida Germaniya
kabi noan
’
anaviy sanoat kengayishlarini boshdan kechirgan milliy iqtisodiyotlar, ba
’
zan
oqilona moliyaviy mantiqni tasdiqlashidan k
o‘
ra, ba
’
zan tadqiqot va texnologiyalarga
k
o‘
proq mabla
g‘
sarfladilar. Masalan,
o‘
n t
o‘
qqizinchi asrdagi nemis paxta
t
o‘
qimachiligining muvaffaqiyatli rivojlanishining klassik misolida, daromadlar kamayib
borayotgan va noaniq b
o‘
lgan paytlarda, ammo uskunalarni yangilashga va ishchi
kuchidan foydalanishga qiziqish kuchli b
o‘
lgan paytlarda sarmoyalar
o‘
sdi. Yigirmanchi
asrning s
o‘
nggi
o‘
n yilligidagi Yaponiyaning sekin
o‘
sishi misoli shuni k
o‘
rsatadiki, ba
’
zi
sharoitlarda tadqiqotlarga yoki kapital talab qiladigan texnologiyalarga ortiqcha mabla
g‘
sarflash mumkin. Ishlab chiqaruvchilar yangi sanoat usullariga mabla
g‘
kiritganlarida,
kapitalistik iqtisodiyot haqidagi madaniy tasavvurlarini noaniq suvlarda harakat qilish
uchun chaqirishadi. Xususan, ularning foyda olishga y
o‘
naltirilganligi ish joyidagi mavhum,
miqdoriy manba sifatida mashhur mehnat tushunchalari bilan birlashadi. XIX asr ishlab
chiqaruvchilari Buyuk Britaniyada ishchilarga ajratilgan mehnatning miqdoriy
o‘
sishi
ishchilarning mahsulotida mujassam b
o‘
lganday yetkazib berilishiga ishongan ish
beruvchilarning klassik namunasini
o‘
z ichiga oladi.
Britaniyalik ishlab chiqaruvchilar, shunga k
o‘
ra, daromadni ishchi kuchi mahsulot-
larini va boshqa moddiy buyumlarni arzon narxlarda sotib olish va ularni yuqori narxlarda
sotishdan kelib chiqadigan daromad deb bildilar. Masalan, ingliz paxta savdosida ishlab
chiqaruvchilar arzon xomashyoni burchakka aylantirishga e
’
tibor berishdi, hatto, past
darajadagi kirish manbalari mehnat unumdorligini yaxshilagan b
o‘
lsa ham.
Ayriboshlash sohasidan olinadigan foyda y
o‘
naltirilganligini inobatga olgan holda,
ingliz ishlab chiqaruvchilari XIX asrda hozirgi sharoitda savdo-sotiqda nisbatan tezroq
t
o‘
lovlarni oldindan bilsalar, innovatsion uskunalarni sotib olishdi. Germaniyadagi
ularning zamondoshlari ish beruvchilar Arbeitskraft, ya
’
ni "ishchi kuchi" shaklida ishchi
kuchini
o‘
zlashtirgan deb tasavvur qilishgan. Nemis ishlab chiqaruvchilari, shunga k
o‘
ra,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
29
daromadni ushbu mehnat qobiliyatini ishlab chiqarish nuqtasida ishlab chiqarishga
samarali aylantirish natijasida k
o‘
rib chiqdilar. Germaniyadagi sanoat ish beruvchilari
Britaniyadagi
o‘
xshash iqtisodiy sharoitlarda
o‘
zlarining hamkasblariga qaraganda, yangi
texnologiyalarga va ishlarni qayta tashkil etishga k
o‘
proq sarmoya kiritdilar. Firmalar
o‘
rtasidagi ishonch munosabatlarini q
o‘
llab-quvvatlash amaliyoti sanoatni rivojlantirishda
afzalliklarni qisqa muddatli foyda olishga zid b
o‘
lgan taqdirda ham taqdim etdi. Masalan,
Yaponiyada yigirmanchi asrning oxirlarida korporatsiyalar yi
g‘
ma qismlarni yetkazib
beruvchilardan uzoq muddatli munosabatlar orqali sotib olishgan. Odatiy yetkazib
beruvchi
o‘
z ish faoliyatini kuchaytirishga intilayotgan ekan, korporatsiyalar uning
tarkibiy qismlarini yangi paydo b
o‘
layotgan raqib taklif qilayotgan narxdan yoki sifatdan
pastga tushganda ham sotib olishdi.
Shaxsiy jihatdan oqilona iqtisodiy xulq-atvor modellari korporatsiyalar eng qisqa
vaqt ichida eng yaxshi yoki eng arzon provayderga
o‘
tishini kutishadi. Shunga qaramay,
uzoq muddatli sotib olish majburiyati paradoksal ravishda sanoatdagi texnologik
takomillashtirishni kuchaytirishi mumkin, chunki yangi investitsiyalar hisobiga chiqari-
ladigan mahsulotlar xavfsiz xaridorlarni topishiga ishonchni oshiradi. Yaponiyaning
odatdagidek sotib olish tizimi tadqiqot va loyihalash ishlarini bajarish uchun tegishli vaqt
ufqini ta
’
minlash, yetkazib beruvchilarga
o‘
z natijalarini oshirish uchun q
o‘
shimcha, ammo
o‘
limga olib kelmaydigan bosim
o‘
tkazish orqali va, eng avvalo, sifat va xizmatni q
o‘
llab-
quvvatlash b
o‘
yicha tarqoq majburiyatlarni ishlab chiqarish orqali sanoat innovatsiyalari
uchun samarali tashkilot yaratdi. rasmiy shartnoma xatidan tashqari.
Investitsiyalarni jalb qilish - bu mahalliy iqtisodiyotning
o‘
sishiga k
o‘
maklashish:
mavjud mahalliy korxonalarni kengaytirish va qayta investitsiyalashni ra
g‘
batlantirish va.
yangi korxonalardan yangi investitsiya kapitali oqimini yaratish. Investitsiyalarni jalb
qilish barqaror iqtisodiy rivojlanishning muhim qismidir.
Investitsiyalarni ilgari surish agentliklarini (IPA) tashkil etishga
o‘
z hissangizni
q
o‘
shing. Muvaffaqiyatli IPA tegishli xorijiy investorlarni maqsad qilib q
o‘
yishi va
keyinchalik ular bilan ichki iqtisodiyot
o‘
rtasidagi aloqaga aylanishi mumkin. Bir
tomondan, ushbu investorlar mezbon mamlakatdan talab qiladigan talablarga muvofiq
bitta oyna xizmatini k
o‘
rsatishi kerak.
Yuqori tariflar, valyuta bozoridagi buzilishlar va foiz stavkalarini tartibga solish,
kredit bozori va mehnat bozorlari kabi omillar chet ellik investorlar tomonidan qabul
qilinadigan mamlakatlardagi investitsiyalar t
o‘g‘
risida qaror qabul qilishlari uchun muhim
ta
’
sir k
o‘
rsatishi mumkin.
Xalqaro aloqa texnologiyalari inqilobi uzoq masofalardagi murakkab faoliyatni
muvofiqlashtirish narxini pasaytirdi va ta
’
minot zanjirlarining geografik tarqalishini
maqsadga muvofiq va foydali qildi. 19-asr va 20-asr oxirlarida tovarlar savdosiga turtki
b
o‘
lgan transport xarajatlarining pasayishidan farqli
o‘
laroq, ushbu ikkinchi birlashma
rivojlanayotgan bozorlarda sanoatni texnologiya va boshqaruv amaliyotini bir po
g‘
ona
ichida olib chiqadigan k
o‘
p millatli investorlarni
o‘
z ichiga oladi. Bu rivojlanayotgan bozor
ma
’
murlari uchun rivojlanish strategiyasini soddalashtiradi - ular ta
’
minot zanjirlarini
o‘
zlari qurishlari shart emas; aksincha, ular
o‘
zlarining ishtirokini kutayotgan ta
’
minot
zanjirlariga q
o‘
shilishlari mumkin. Darhaqiqat, k
o‘
p millatli ishlab chiqarish sarmoyasi
ta
’
minot zanjirini rivojlantirish uchun juda k
o‘
p maqsadlarga boy imkoniyatlarni taklif
etadi, ayniqsa,
o‘
rta va yuqori malakali tarmoqlarda ta
’
minot zanjirlari - bu taxmin
qilinganidan k
o‘
ra k
o‘
proq.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
30
An
’
anaviy donolik,k
o‘
pincha, ishlab chiqarish va yi
g‘
ish uchun t
o‘g‘
ridan t
o‘g‘
ri
xorijiy investitsiyalarni past malakali ishlab chiqarish uchun eng kam ish haqi
maydonlarini qidirish sifatida tavsiflaydi. Bugungi dunyoda haqiqat umuman boshqacha:
UNCTAD FDI ma
’
lumotlar bazasi (2014) ma
’
lumotlar mavjud b
o‘
lgan s
o‘
nggi davrda
(2009-2001 yy.).
Xorijiy investitsiyalarni ishlab chiqarishning transport vositalari, sanoat mashi-
nalari, elektronika va elektrotexnika mahsulotlari, ilmiy uskunalar kabi
o‘
rta malakali
faoliyatga
o‘
tishini k
o‘
rsatmoqda. asboblar, tibbiy asboblar, kimyoviy vositalar, rezina va
plastmassa buyumlari kiyim-kechak, poyabzal va
o‘
yinchoqlar kabi past malakali, k
o‘
p
mehnat talab qiladigan operatsiyalar oqimidan deyarli 10 baravar katta va bu oqim vaqt
o‘
tishi bilan tezlashib bormoqda.
O‘
zbekistonda 2025-yilgacha investitsiya strategiyasi loyihasi ishlab chiqildi.
“O‘
zbekiston Respublikasining 2025-
yilgacha investitsiya siyosati strategiyasi”
O‘
zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi tomonidan xalqaro tajriba,
respublika iqtisodiyoti, uning tarmoqlari va hududlari investitsiya jarayonlari
rivojlanishidagi tendensiyalar va muammolar tahlili asosida tayyorlangan.
2025-yilgacha investitsiya siyosatining maqsadi iqtisodiyotning raqobatbardoshligi
va muvozanatini oshirish, ishlab chiqarish va eksport salohiyatini rivojlantirish,
hududlarni rivojlantirish va aholi farovonligini oshirish hisoblanadi.
Strategiyaning asosiy vazifalari uchta asosiy y
o‘
nalish b
o‘
yicha: investitsiya
muhitini yaxshilash, ichki investitsiya manbalarini kengaytirish va investitsiya manbalari-
ning samaradorligini oshirish, samarali chora-tadbirlarni amalga oshirish va xorijiy
investitsiyalarni jalb qilishning yangi yondashuvlarini ishlab chiqish aniqlangan.
2025-yilgacha investitsiyalarning asosiy manbalari t
o‘g‘
ridan t
o‘g‘
ri investitsiyalar,
shu jumladan, davlat-xususiy sheriklik, davlat investitsiyalari va korporativ qimmatli
qo
g‘
ozlar sarmoyalari b
o‘
ladi. 2019-2025-yillarda amalga oshirilayotgan hamda istiqbolli
yangi investitsiya loyihalari doirasida 1002,5 milliard s
o‘
mdan ortiq markazlashtirilmagan
investitsiyalarni
o‘
zlashtirishi k
o‘
zda tutimoqda. Shuningdek, yaqin 30 foizi korxona-
larning
o‘
z mabla
g‘
lari hisobidan moliyalashtiriladi.
Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2018-yil-
dagi 30,5 foizdan 2025-yilda 37,5 foizga
o‘
sishi kutilmoqda. Shuningdek, 2025-yilda jalb
qilingan t
o‘g‘
ridan t
o‘g‘
ri xorijiy investitsiyalar va kreditlar miqdori 11 milliard AQSh
dollarga yetkaziladi, bu k
o‘
rsatkich 2018-yilda 1,6 milliard AQSh dollarni tashkil qilgan.
Investitsion siyosat strategiyasining amalga oshirilishining natijasi respublikaning
hududiy va sanoat rivojlanishini har tomonlama ta
’
minlash, shuningdek, mahsulotlarning
xomashyodan tayyor mahsulotgacha b
o‘
lgan qiymat zanjirlarini shakllantirish,
mavjudlarini mustahkamlash va yangi hududlararo va tarmoqlararo aloqalarni shakl-
lantirish, sohalar, hududlar, davlat organlari va xususiy biznes
o‘
rtasidagi hamkorlikni
rivojlantirish b
o‘
ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
31
Korxona moliyaviy holatini tahlil qilishning asosiy vazifasi quyidagilarni baholash
hisoblanadi:
–
buxgalt
е
riya balansi va mulkiy holat k
o‘
rsatkichlari tuzilmasi;
–
asosiy vositalar ahvoli, ta
’
minlanganlik va foydalanish samaradorligi;
–
aylanma mabla
g‘
lar ahvoli, ta
’
minlanganlik va foydalanish samaradorligi;
–
moliyaviy barqarorlik;
–
likvidlilik va t
o‘
lov qobiliyati;
–
ishga doir faollik.
Korxona moliyaviy holatini buxgalt
е
riya balansi asosida dastlabki baholash hisobot
yili oxiriga b
o‘
lgan balans moddalarini yil boshiga b
o‘
lgan ma
’
lumotlar bilan taqqoslash
y
o‘
li orqali amalga oshiriladi. Balansni tahlil qilishda uning tuzilmasi aniqlanadi va
korxona mabla
g‘
lari hamda ularning manbalari tarkibida sodir b
o‘
lgan
o‘
zgarishlar
o‘
rganiladi, mabla
g‘
larni qanchalik t
o‘g‘
ri joylashtirilganligi aniqlanadi va korxona
moliyaviy holatiga dastlabki baho b
е
riladi. Xususan, balans tuzilmasini tahlil qilishda uzoq
muddatli va joriy aktivlar,
o‘
z mabla
g‘
lari va jalb qilingan mabla
g‘
lari
o‘
rtasidagi nisbat,
d
е
bitorlik va kr
е
ditorlik qarzlarining
o‘
zgarishini, uzoq muddatli va qisqa muddatli
kr
е
ditlar va qarzlardan qanchalik t
o‘g‘
ri foydalanilayotganligi kabilar
o‘
rganiladi, bu
o‘
zgarishlarga dastlabki baho b
е
riladi. Masalan, korxonaning moliyaviy holati barqaror
b
o‘
lishi uchun uning
o‘
z mabla
g‘
larining hajmi qarzga olingan mabla
g‘
lar hajmidan k
o‘
p
b
o‘
lishi k
е
rak. Korxona moliyaviy holatini tahlil qilish jarayonida, ayniqsa, uning likvidligi
va t
o‘
lovga layoqatliligini tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Korxona balansining
likvidligi d
е
ganda, balansdagi likvid mabla
g‘
larning balansida k
o‘
rsatilgan majburiyatlarni
qoplash darajasi tushuniladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
32
Aktivlarning likvidligi balans likvidligining aksi b
o‘
lib, vaqt b
o‘
yicha aktivlarning pul
mabla
g‘
lariga aylanishi tushuniladi. Ushbu k
o‘
rsatkichlar korxonaning bankrotlik holatiga
tushish va sinish xavfidan saqlanish maqsadida q
o‘
llaniladi.
Korxonaning t
o‘
lov qobiliyati eng muhim k
o‘
rsatkich hisoblanib, u korxona
moliyaviy holatining barqarorligini ifodalaydi. T
o‘
lov qobiliyati korxonaning
o‘
z aylanma
mabla
g‘
larining saqlanuvchanligi, t
е
z pulga aylanadigan (likvid) aylanma aktivlarning
holatiga, ulardan samarali foydalanishiga bo
g‘
liq.
Bularga quyidagilar kiradi:
1. Joriy (umumiy) likvidlik koeffitsi
е
nti. U aylanma aktivlarga q
o‘
yilgan moliyaviy
r
е
surslarning n
е
cha s
o‘
mi joriy majburiyatlar bir s
o‘
miga t
o‘g‘
ri k
е
lishini ifodalaydi. Joriy
likvidlik koeffitsi
е
nti joriy aktivlar summasini (balans aktivi 2-b
o‘
limi yakuni) joriy
majburiyatlarga b
o‘
lish (balans passivi 2-b
o‘
limi yakuni) undan uzoq muddatli
majburiyatlarni ayirish orqali hisoblaniladi. Ushbu koeffitsi
е
ntining ahamiyati 2dan kam
va 3dan yuqori b
o‘
lmasligi k
е
rak.
2. Oraliq (muddatli) likvidlilik koeffitsi
е
nti. U joriy majburiyatlardagi pul
mabla
g‘
lari, hisob-kitoblar va boshqa aktivlar ulushini tavsiflaydi va quyidagi formula
b
o‘
yicha pul mabla
g‘
lari, sof d
е
bitorlik qarzlari summasini joriy majburiyatlariga b
o‘
lish
y
o‘
li bilan hisoblanadi. Ushbu koeffitsi
е
ntning ahamiyati 0,7 kam va 2 k
o‘
p b
o‘
lishi k
е
rak
emas. Bu k
o‘
rsatkich kr
е
dit b
е
rishda banklarni qiziqtiradi.
3. Mutlaq likvidlik koeffitsi
е
nti. Bu k
o‘
rsatkich pul mabla
g‘
larining qisqa muddatli
majburiyatlardagi ulushini tavsiflaydi va pul mabla
g‘
larining joriy majburiyatlarga nisbati
sifatida aniqlanadi. Bu k
o‘
rsatkichning ahamiyati 0,2 dan kam va 0,7 dan k
o‘
p b
o‘
lmasligi
k
е
rak.
Moliyaviy barqaror korxona d
е
ganda, korxona aktivlariga (asosiy fondlar,
nomoddiy aktivlar, aylanma mabla
g‘
lar) q
o‘
yilgan mabla
g‘
larni
o‘
z mabla
g‘
lari hisobiga
qoplaydigan, muddati
o‘
tgan d
е
bitorlik va kr
е
ditorlik qarzlariga y
o‘
l q
o‘
ymaydigan hamda
o‘
z majburiyatlarini
o‘
z vaqtida bajaradigan korxona tushuniladi. Moliyaviy barqarorlik
koeffitsi
е
ntlarining ahamiyati, asosan, kr
е
ditorlar uchun muhim ahamiyat kasb etadi, z
е
ro,
ular orqali korxonaning ch
е
t el sarmoyalariga qaramlik darajasini, moliyaviy holati
barqarorligini, bankrot bo
‘
lish ehtimolini hamda inv
е
stitsiya siyosatini yurgizish
vaziyatlarini aniqlash mumkin.
Moliyaviy barqarorlik
o‘
z va qarz mabla
g‘
lari nisbati bilan aniqlanib, qator
k
o‘
rsatkichlar yordamida hisoblanadi. Ularga mustaqillik, moliyaviy qaramlik va moliyaviy
barqarorlik k
o‘
rsatkichlari kiradi.
Mustaqillik koeffitsi
е
nti. Ushbu k
o‘
rsatkich korxona mabla
g‘
larining qarz mabla
g‘
-
lariga qaram emasligini tavsiflaydi. U
o‘
z mabla
g‘
larining x
o‘
jalik mabla
g‘
lari umumiy sum-
masiga nisbati tariqasiga aniqlanadi. Ushbu k
o‘
rsatkichning ahamiyati 0,5 dan kam
b
o‘
lmasligi k
е
rak. Binobarin, mazkur k
o‘
rsatkichning
o‘
sishi moliyaviy mustaqillikning
ortishi va moliyaviy qiyinchiliklar xavfining kamayishini k
o‘
rsatadi. Moliyaviy qaramlik
koeffitsi
е
nti. Ushbu k
o‘
rsatkich korxonani
o‘
z mabla
g‘
larining bir s
o‘
miga qancha x
o‘
jalik
mabla
g‘
lari t
o‘g‘
ri k
е
lishini k
o‘
rsatadi va x
o‘
jalik mabla
g‘
larining
o‘
z sarmoyasiga nisbati
sifatida aniqlanadi. Ushbu koeffitsi
е
ntni ahamiyati 2 dan kam b
o‘
lmasligi k
е
rak.
Moliyaviy barqarorlik koeffitsi
е
nti. U
o‘
z mabla
g‘
larining qarz mabla
g‘
lariga nisbati
sifatida aniqlanadi. Bu k
o‘
rsatikchning ahamiyati birdan kam b
o‘
lmasligi k
е
rak.
O‘
z mabla
g‘
larining qarz mabla
g‘
laridan ortiqligi korxona moliyaviy barqarorlikning
y
е
tarlicha zaxirasiga ega ekanligini hamda tashqi moliyaviy manbalaridan nisbatan xoli
ekanligini k
o‘
rsatadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
33
Korxonaning moliyaviy holatini baholashda uning ishchanlik faolligi bilan bo
g‘
liq
k
o‘
rsatkichlarni tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Bular qatoriga aylanma
mabla
g‘
larni aylanish, d
е
bitorlik va kr
е
ditorlik qarzlarining aylanish k
o‘
rsatkichlari kiradi.
Ma
’
lumki, aylanma mabla
g‘
lar ishlab chiqarishda muhim ahamiyatga ega b
o‘
lib, u ishlab
chiqarish jarayonini uzluksiz ta
’
minlaydi. Ular k
е
tma-k
е
t ishlab chiqarish va muomala
bosqichlarini
o‘
tab,
o‘
z shaklini
o‘
zgartirib boradi. Pul shakli ishlab chiqarish shakli bilan,
ishlab chiqarish tovar shakli bilan va tovar shakli pul shakliga aylanadi. Ana bu aylanma
mabla
g‘
larning uzluksiz harakati aylanma mabla
g‘
larning doiraviy aylanishi d
е
b ataladi.
Aylanma mabla
g‘
larning ishlab chiqarish davri qancha qisqa b
o‘
lsa, ularning aylanish
t
е
zligi shuncha t
е
z b
o‘
ladi. Masalan, ishlab chiqarishga 100 mln. s
o‘
m aylanma mabla
g‘
lar
jalb etilgan b
o‘
lsin. Agar ular bir yilda 3 marta aylansa, mahsulot ishlab chiqarish 300 mln.
s
o‘
mni tashkil etadi. Endi ishlab chiqarish davrini jadallashtirish tufayli bu aylanma
mabla
g‘
lar 4 marta aylansa, u holda mahsulot ishlab chiqarish 400 mln. s
o‘
mni tashkil
etadi. Aylanma mabla
g‘
larning aylanish k
o‘
rsatkichlari bir qancha. Ularning eng asosiylari
quyidagilar:
1. Jami aktivlarning aylanish koeffitsi
е
nti. U sof tushumni korxona x
o‘
jalik mabla
g‘
-
larining umumiy summasiga nisbati sifatida aniqlanadi. Ushbu koeffitsi
е
nt hisobot davrida
aktivlar n
е
cha marta aylanganligini yoki bir s
o‘
mlik aktivlarga n
е
cha s
o‘
mlik sotilgan
mahsulot t
o‘g‘
ri k
е
lishini k
o‘
rsatadi. Uni yuqori darajada ishlab turishi k
е
rak, z
е
ro, uning
kamayishi foyda k
o‘
rsatkichiga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatadi.
2. Aylanma mabla
g‘
larning aylanish kuni. Ushbu k
o‘
rsatkichlarni aniqlash uchun
aylanma mabla
g‘
larning
o‘
rtacha yillik qiymatini 360ga k
o‘
paytirib, mahsulot sotilishidan
tushgan sof tushumga b
o‘
lish k
е
rak. Agar aylanma mabla
g‘
larning aylanish kuni s
е
kin-
lashsa, aylanmaga q
o‘
shimcha tarzda mabla
g‘
jalb etish k
е
rak b
o‘
ladi. Agarda t
е
zlashsa, u
holda aylanmadagi mabla
g‘
lar b
o‘
shatiladi. B
o‘
shatilgan yoki aylanmaga q
o‘
shimcha jalb
etiladigan mabla
g‘
larning summasini aniqlash uchun avval bir kunlik aylanma hajmini
aniqlash k
е
rak. U quyidagi formula orqali aniqlanadi:
Bir kunlik sotish hajmi = sof tushum : 360 = 7030 : 360 = 19,5 ming s
o‘
m. Shundan
s
o‘
ng uni aylanma mabla
g‘
lar aylanish kunining s
е
kinlashgan yoki t
е
zlashgan miqdoriga
k
o‘
paytirish k
е
rak. Masalan, aylanma mabla
g‘
larni aylanish kuni 5 kunga s
е
kinlashgan,
d
е
ylik. Ana shu farqni bir kunlik sotish hajmiga k
o‘
paytiriladi (5*19,5) = 97,5 ming s
o‘
m.
D
е
mak, aylanmaga q
o‘
shimcha tarzda 97,5 ming s
o‘
mlik mabla
g‘
jalb etish k
е
rak.
3 .Qarz mabla
g‘
larining aylanish kuni. U quyidagi formula b
o‘
yicha hisoblaniladi:
+MAK = +MS*K:ST;
bunda:
QMS - qarz mabla
g‘
larining yillik
o‘
rtacha summasi;
K - davrdagi kunlar soni (qoidaga k
o‘
ra 1 yilda - 360 kun);
ST - mahsulotni sotishdan tushgan sof tushum.
Korxonalarning moliyaviy holatining tahlili jarayonida d
е
bitor va kr
е
ditor qarzlarni
tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi, z
е
ro, muddati
o‘
tgan ushbu qarzlarning
mavjudligi,
o‘
z navbatida, moliya r
е
surslarini qayta taqsimlashga, x
o‘
jalik hisobi tamoyil-
larini buzishga olib k
е
ladi.
K
o‘
pgina korxonalar moliyaviy holatining yomonlashuvi omillaridan biri
–
katta
summadagi muddati
o‘
tgan d
е
bitorlik va kr
е
ditorlik qarzlarining hosil b
o‘
lishidir.
Shu bois hukumatda d
е
bitorlik va kr
е
ditorlik qarzlarining paydo b
o‘
lishi ustidan
qat
’
iy nazorat o
‘
rnatishlishi zarur.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
34
Moliyaviy masalar
o‘
z yechimini topgan, ya
’
ni moliyaviy barqarorlikka erishgan
sanoat korxonalarida iqtisodiy samaradorlikni oshirish ancha oson. Lekin k
o‘
pchilik
sanoat korxonalar moliyaviy barqaror b
o‘
lishiga qaramasdan, qisqa muddat ichida
bankrot b
o‘
lgani ham kuzatilgan. Bunga k
o‘
p xatoliklar paydo b
o‘
lishi va ular yechimsiz
qolib ketishi sabab b
o‘
ladi. Bularga katta miqdorda mahsulot ishlab chiqarilishi bilan birga
unga mos soliqlarni paydo b
o‘
lishi va ulardan qochishga urinishlar, xodimlar bilan qanday
ishlashga befarqlik, naqd pul oqimi nazoratining buzilishi va boshqalar sabab b
o‘
ladi.
K
o‘
pchilik ekspertlar iqtisodiy samaradorlikni oshirishning yagona y
o‘
li bu tannarxni
qisqartirish, ishchilar sonini qisqartirish va majburiyatlarga naqd pullarni jalb qilish orqali
soliqlarni kamaytirish kerak, deb
o‘
ylashadi. Bu esa xato y
o‘
l. Chunki buning oqibatida
naqd pul oqimi nazorati q
o‘
ldan chiqadi. Natijada, korxonaning buxgalteriya balansi t
o‘g‘
ri
kelmaydi. Xodimlarning qisqarishi mahsulot sifatiga katta ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Va xaridorgir
mahsulot endi avvalgi narxda sotilmaydi. Qilingan xarajatlar esa avvalgi sotilgan narxga
qarab belgilangan b
o‘
lib chiqadi. Axborotlashgan zamon talablari esa bu hodisalarni
statistik baholash orqali korxona qachon bankrotlikni e
’
lon qilishini yaqqol k
o‘
rsatib
beradi.
Tannarxning oshishi hech qachon korxona zarariga ishlamaydi. Shu bilan birga,
soliqlarning kattalashishi ham bundan mustasno emas. Barchasini xaridor t
o‘
laydi.
Moliyaviy ahvolni muntazam monitoring qilish, mutaxassis xodimlarni ishga jalb qilish,
muntazam marketingni rivojlantirish orqali mahsulot sifatini kundan kunga yaxshilab
borishga erishish mumkin. Bozor talablariga munosib mahsulot ishlab chiqarish eng oliy
maqsad b
o‘
lishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Jukovskaya I.V. Korxonaning investitsion tavakkalchiliklarini boshqarish
–
tadqiqotning mezon darajasi // Mikroiqtisodiyot
2.
Isroilov J.A. Iqtisodiyot va menejment.
3.
Sergeyev I.B. Korxonaning innovatsion
faoliyati uchun resurslarni qo‘llab
-
quvvatlashni optimallashtirish.
“
Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish
–
ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish asosi
”
Xalqaro ilmiy-amaliy konferentsiyasining ilmiy ishlari
to‘plami.
4.
Tahiro S.B Sotishni boshqarish sanoat korxonasini boshqarish mexanizmi
sifatida.
5.
Nevmyanov P.A., Jukovskaya I.V. Sanoatni rivojlantirishning innovatsion usuli
umuman iqtisodiyotni rivojlantirishning ustuvor vazifasi sifatida.
“
Mintaqaviy iqtisodiyot-
ning holati va rivojlanish istiqbollari
”
xalqaro ilmiy-amaliy konferentsiyasi materiallari.
