Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Pedagogical bases of selection of gifted students and ways of
organizing their educational activities
Sayyora NISHONOVA
1
, Mashrabkhon TAJIMAMATOVA
2
Tashkent State Pedagogical University named after Nizami
20th secondary school
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 November 2021
Accepted 20 December 2021
Available online
15 January 2022
This article describes the pedagogical conditions that ensure
the effective functioning of the identification of gifted students.
Selection of gifted students, competent organization of
educational activities for gifted students. And also, the education
and development of gifted students, the development of various
talents and characteristics of students.
2181-
1415/©
2021 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
reader,
talent,
student,
intellect,
ability.
Iqtidorli
o‘
quvchilarni tanlash va ularning
o‘
quv-biluv
faoliyatini tashkil etishning pedagogik asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
o‘
quvchi,
iqtidor,
talaba,
intellekt,
qobiliyat.
Ushbu maqolada iqtidorli
o‘
quvchilarni aniqlash va tanlash,
ularning
o‘
quv-biluv faoliyatini tashkil etish, iqtidorli
o‘
quvchi-
larni tarbiyalash va rivojlantirish,
iste’dod,
o‘
quvchilar iqtidorini
rivojlantirishning samarali ishlashini
ta’minlovchi
pedagogik
shart-sharoitlar bayon etilgan.
1
Teacher of Tashkent State Pedagogical University named after Nizami. Tashkent, Uzbekistan.
2
Teacher of the 20th secondary school of Margilan city. Fergana region, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
65
Педагогические
основы
отбора
одаренных
студентов
и
способы
организации
их
учебной
деятельности
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
чтец,
талант,
студент,
интеллект,
способности.
В
данной
статье,
описаны
педагогические
условия,
обеспечивающие
эффективное
функционирование
выявления
одаренных
учащихся.
Отбор
одаренных
учащихся,
грамотная
организация
образовательной
деятельности
для
одаренных
учащихся.
А
также,
воспитание
и
развитие
одаренных
учащихся,
развитие
различных
талантов
и
особенностей
учащихся.
Jahon miqyosida
o‘
quvchilarning iqtidori, qobiliyati, qiziqishlari va akademik
o‘
zlashtirish darajalarini hisobga olgan holda chuqurlashtirilgan va ixtisoslashtirilgan
ta’lim
jarayonini tashkil etish tizimini takomillashtirish,
o‘
quvchilarda mustaqillik, ijodiy
tashabbuskorlik va ijtimoiy
mas’uliyatni
rivojlantirishning pedagogik asoslarini yaratish,
ijodiy salohiyatni rivojlantirishning
o‘
quvchi shaxsiga y
o‘
naltirilgan tarbiya texnologiya-
larini ishlab chiqish,
o‘
quvchilarning iqtidorini tashxis etish va
ma’naviy
-ruhiy q
o‘
llab-
quvvatlash muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Shuningdek, pedagogik faoliyatning ustuvor y
o‘
nalishi sifatida iqtidorli
o‘
quvchi-
larni tanlash va ularning
o‘
quv-biluv faoliyatini tashkil etish, iqtidorli
o‘
quvchilarni tarbi-
yalash va rivojlantirish bugungi kundagi dolzarb masalalardan biridir. Bu haqida
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining
“Iqtidorli
yoshlarni aniqlash va yuqori malakali
kadrlar tayyorlashning uzluksiz tizimini tashkil etish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi
2019-yil 3-maydagi PQ
–
4306-son Qarori misol b
o‘
la oladi.
Jumladan,
“Mamlakatimizda
istiqbolli yoshlarni q
o‘
llab-quvvatlash, ularning
iqtidorini r
o‘
yobga chiqarish, ilmiy-tadqiqot va innovatsion faoliyatini samarali y
o‘
lga
q
o‘
yish uchun q
o‘
shimcha shart-sharoitlar yaratish borasida izchil chora-tadbirlar amalga
oshirib kelinmoqda. Shu bilan birga, ul
g‘
ayib kelayotgan yosh avlodning ilm egallashga
b
o‘
lgan ishtiyoqi va intellektual salohiyatini oshirish, shuningdek, xalqaro maydonda
mamlakatimizning nufuzini yanada yuksaltirish uchun iqtidorli yoshlarni aniqlash va
yuqori malakali kadrlar tayyorlashning uzluksiz tizimini takomillashtirish zarurati
mavjud”
[1].
“Iqtidor”
arabcha
“qodir
b
o‘lmoq”,
“qila
olmoq”,
shaxsning ijodiy xususiyati va aqliy
faoliyatini anglatadigan tushuncha[2], shuningdek, iqtidorli yoshlar maqsadga intilish,
qat’iyatl
ilik va mehnatsevarlik kabi fazilatlari hamda ijodiy faoliyat bilan shu
g‘
ullanish
istagining kuchliligi bilan ajralib turadilar. Iqtidorli
o‘
quvchilarni izlash, aniqlash va
tarbiyalashning asosiy maqsadi respublikaning ilmiy va ijodiy salohiyatini rivojlantiruvchi
intellektual salohiyati bor yoshlarni tayyorlashdan iboratdir.
Psixologik lu
g‘
atlarda
“iqtidor”
tushunchasi quyidagicha
ta’riflanadi:
1) iqtidor bu faoliyatning muvaffaqiyatli amalga oshirilishini
ta’minlaydigan
qobiliyatlarning
o‘
ziga xos uy
g‘
unlashuvidir;
2) iqtidor bu
–
insonning imkoniyatlari doirasi, faoliyatlari darajasi va
o‘
ziga xosli-
gini belgilaydigan umumiy qobiliyatlar;
3) iqtidor bu
–
aqliy potensial,
ta’lim
olish qobiliyati va bilish imkoniyatlarining bir
butun individual tavsifi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
66
4) iqtidor bu
–
tabiat tomonidan
in’om
etilgan qobiliyatlar, ularning tabiiy asoslari-
ning
o‘
ziga xosligi va namoyon b
o‘
lishi darajalari;
5) iqtidor bu
–
iste’dodlilik,
faoliyatda yuqori natijalarga erishish uchun ichki
imkoniyat va sharoitlarning mavjudligi [3].
Ushbu tavsiflardan kelib chiqqan holda, shuni
ta’kidlash
mumkinki, iqtidor asosida
umumiy intellektual va insonning bilish imkoniyatlarini belgilaydigan, tabiat tomonidan
in’om
etilgan qobiliyatlar, biror-bir faoliyatda (masalan,
ta’lim,
ijodiy, kasbiy, ilmiy)
muvaffaqiyatga erishishni
ta’minlaydigan
maxsus qobiliyatlar yotadi.
Iqtidorli bola
–
bu u yoki bu faoliyat turida yorqin, ravshan,
ba’zan
ajoyib yutuqlar
bilan ajralib turadigan (yoki bunday yutuqlarning ichki shart-sharoitlariga ega) bola.
Umumiy qobiliyat egalari yuqori intellektual imkoniyatlarga ega b
o‘
lib, muam-
moning yoki biron-bir masalaning yechimini tezda topishi, faoliyatiga ijodiy yondashishi
bilan ajralib turadi.
Maxsus qobiliyat egalari esa biron-bir aniq (masalan, matematika, musiqa, rasm
chizish, shaxmat
o‘
ynash, sport) faoliyat turiga qobiliyati b
o‘
lgan va mana shu faoliyat bilan
shu
g‘
ullanishni afzal k
o‘
radilar.Iqtidorli bolalar bu umumiy va maxsus qobiliyatlarni
o‘
zida
mujassam etgan bolalardir. Ular boshqa bolalardan quyidagi belgilari bilan ajralib
turadilar:
–
qiziquvchanligi;
–
doimo turli savollarga javob axtarishligi;
–
nutqi, tafakkuri, xotirasining tez rivojlanishi;
–
erta yoshdanoq musiqa, rasm chizish, kitob
o‘
qish, kompyuter va kompyuter
o‘
yinlariga, matematikaga qiziqishi;
–
yuqori darajadagi bilish faolligi va
o‘
quv faoliyati;
–
zamonaviy kompyuter texnologiyasida maqsadga intiluvchanlik va originallik;
–
tafakkurning unumdorligi.
Pedagogik nuqtayi nazardan umumiy va maxsus qobiliyat yosh davrlarini inobatga
olgan holda muhim jihatlarga bo
g‘
liq. Erta yosh davrlar
–
maktabgacha va kichik maktab
yoshida iqtidor umumiy hamda universal qobiliyat sifatida k
o‘
rilishi va rivojlanishi
mumkin. Vaqt
o‘
tishi bilan bu umumiy qobiliyat
o‘
ziga xos xususiyatlarga ega b
o‘
lib,
ma’lum
bir y
o‘
nalishni belgilaydi. Ayni vaqtda bu iqtidor bola tomonidan qay darajada
namoyon b
o‘
layotganligiga
e’tibor
qaratish kerak b
o‘
ladi. Aniq namoyon b
o‘
lgan,
ya’ni
psixolog, pedagog, ota-onalar tomonidan
e’tibor
berilgan qobiliyat
–
aktual, atrofdagilar
payqamaydigan qobiliyat
–
potensial qobiliyat deyiladi.
K
o‘
pgina mashhur olimlar, bastakorlar, rassom va yozuvchilar (masalan, yosh
V.A. Motsart, F. Galton, I. Mechnikov, K. Gauss, N. Vinner, G. Leybnits, V. Gyugo) erta
yoshdayoq
o‘
zlarining qobiliyatlarini namoyon qilganlar. Va, aksincha, k
o‘
p hollarda
bolalikda hech qanday iqtidorga ega b
o‘
lmagan bolalar yetuklik davrda muvaffaqiyatlarga
erishishlari mumkin.
Bu aqliy potensialga, k
o‘
pincha, atrofdagilar
e’tibor
bermasliklari mumkin. Tabiiyki,
har bir holatda iqtidorni payqamaslikning sabablari turlidir. Potensial qobiliyat haqiqatan
ham
ma’lum
bir vaqtgacha namoyon b
o‘
lmagandir. Balki ota-onalar, pedagoglar va kattalar
tomonidan bola qalbining nozik harakatlaridagi
o‘
zgarishlarga yetarlicha ahamiyat beril-
magandir, intuitiv holda buni payqamagandirlar yoki bilimlari yetmagandir.
Yoki, aksincha, bu narsalarni tushunmaganliklari sababli boladagi buyuk potensial
imkoniyatlarni sezmaganlar va hattoki, bu ijodkorlikni, intellektual tashabbusni negativ
xususiyat sifatida qabul qilganlar. Boshqa xususiyatlarni esa qadrliroq deb hisoblaganlar,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
67
ya’ni
hammamizga shaxsiy tajribamizdan
ma’lumki,
tirishqoqlik, itoatkorlik, saranjom -
sarishtalik kabi xislatlarni fikrlar originalligi, dadillik, harakatlardagi va mulohaza
yuritishdagi mustaqillikdan ustun q
o‘
yadigan ota-onalar,
o‘
qituvchilar, oliy
o‘
quv yurtlari
professor-
o‘
qituvchilari, rahbarlar uchraydi.
Amerikalik olimlar tomonidan 400 ga yaqin taniqli odamlarning tarjimayi holi
o‘
rganib chiqilganda, ulardan 60 foizi maktab
ta’limi
davrida jiddiy muammolarga duch
kelganliklari aniqlandi. Aktual va potensial qobiliyatlar tushunchasining mavjudligi
rivojlanishni oldindan bashorat qilish muammosini muhim deb hisoblaydi. Shaxsning
qanday sifatlari va xarakter xususiyatlari,
fe’l
-atvoridagi va faoliyatidagi fazilatlari
kattalarga kelajakda bolaning buyuk olim, rassom yoki davlat arbobi b
o‘
lishi mumkinligini
aniqlashga yordam beradi.
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, uzluksiz
ta’lim
tizimining quyi bosqichlaridanoq
o‘
quvchilarning imkoniyatlari va qiziqishlarini aniqlash va
ta’lim
mazmunini shu asosda
tashkil etish maqsadga y
o‘
naltirilgan faoliyatning rivojlanishini
ta’minlovchi,
intellekt va
bilimlarni r
o‘
yobga chiqaruvchi asosiy omillardan biridir.
Ta’lim
-tarbiya tizimini tubdan
o‘
zgartirish, barkamol insonni shakllantirish kelajak taqdirimizni belgilab beruvchi
dolzarb masalalardan biriga aylandi.
Iqtidorli
o‘
quvchilar bilan ishlash tizimini takomillashtirish maqsadida
O‘
zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2018-yil 27-iyundagi
“Yoshlar
–
kelajagimiz Davlat dasturi
t
o‘g‘risida”gi
PF
–
5466-son Farmoni [4] hamda 2018-yil 14-avgustdagi
“Yoshlarni
ma’naviy
-axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga
ta’lim
-tarbiya
berish tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga k
o‘
tarish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi
PQ
–
3907-son Qarori [5] qabul qilindi.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining
“Yoshlarni
ma’naviy
-axloqiy va jismoniy
barkamol etib tarbiyalash, ularga
ta’lim
-tarbiya berish tizimini sifat jihatidan yangi
bosqichga k
o‘
tarish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi
Qarori bilan tasdiqlangan chora-
tadbirlar dasturida iqtidorli
o‘
quvchilar bilan ishlashga doir quyidagi vazifalar belgilab
berilgan:
–
umumiy
o‘
rta
ta’lim
muassasalarida haftaning bir kunini
–
o‘
zini
o‘
zi rivojlantirish
kuni deb
e’lon
qilish:
–
o‘
quvchilarning qiziqish va qobiliyatlaridan kelib chiqqan holda mash
g‘
ulotlarni
tashkil etish va
o‘
tkazish;
–
o‘
quvchilar tomonidan ishlab chiqilgan ishlanmalar va ijod namunalari,
k
o‘
rgazmalarini tashkil etish hamda ularni ra
g‘
batlantirish:
–
ommaviy axborot vositalari, kino, teatr va musiqa
san’atida
yoshlar
o‘
rtasida
xalqimiz
ma’naviyatini,
milliy istiqlol
g‘
oyasini tar
g‘
ib qilishga, bugungi islohotlarning
mohiyatini yoritishga qaratilgan tizimli ishlarni tashkil etish;
–
yoshlarga har tomonlama
o‘
rnak b
o‘
ladigan
“Zamonamiz
qahramoni”
obrazlarini
yaratish va tar
g‘
ib qilish;
–
“Men
nechun sevaman
O‘zbekistonni”
mavzusidagi ijodiy ishlar tanlovini (insho
yozish,
she’riyat,
rassomchilik va boshqalar b
o‘
yicha) har yili
o‘
tkazish;
–
ZiyoNET axborot tarmo
g‘
ining elektron va audio kitoblar bazasini milliy va
jahonning eng yaxshi badiiy adabiyotlari bilan boyitish va unga barcha umumiy
o‘
rta
ta’lim
muassasalarining ulanishini
ta’minlash;
–
ta’lim
muassasalarida yoshlar teatr studiyalarini tashkil etish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
68
–
yoshlarning ilmiy dunyoqarashini kengaytirish, tabiiy va texnik fanlarga b
o‘
lgan
qiziqishini q
o‘
llab-quvvatlash, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari b
o‘
yicha bilimini
oshirishga qaratilgan ilmiy-ommabop
–
“Intellektual
taraqqiyot”
televizion k
o‘
rsatuvini
tashkil etish;
–
umumiy
o‘
rta
ta’lim
muassasalarida fanlarni namunali
o‘
zlashtirayotgan, ijobiy
xulq-atvorini namoyon etgan yoshlarni ra
g‘
batlantirish tizimini joriy etish, ularning
yutuqlarini ommaviy axborot vositalarida boshqalarga
o‘
rnak sifatida tar
g‘
ib qilish;
–
yoshlar
o‘
rtasida milliy
g‘
oyani tar
g‘
ib qilish, ularda davlat ramzlari va milliy
qadriyatlarga hurmat hissini uy
g‘
otish, amalga oshirilayotgan islohotlarning mazmun-
mohiyatini yoshlarga yetkazish [6].
Shuningdek,
o‘
quvchilar iqtidorini aniqlashda
iste’dod
muhim
o‘
rin tutadi.
Iste’dodli
bolalar ilk yoshlardanoq sabab-oqibat munosabatlarini kuzatish hamda shunga mos
xulosalar chiqarish layoqatlari bilan ajralib turishadi. Odatda, nutq va abstrakt tafakkurni
erta
o‘
zlashtirishlariga asoslangan
a’lo
darajadagi xotiraga ega b
o‘
ladilar. Ularning axborot
va tajribani klassifikatsiyalash layoqati, t
o‘
plangan bilimlardan keng foydalanish malakasi
ajratib turadi.
Iste’dodli
bolalarga ularning murakkab sintaktik konstruksiyali ulkan lu
g‘
at
boyligi, shuningdek, savol berish malakasi eng k
o‘
p diqqat ajratishga olib keladi.
K
o‘
plab
iste’dodli
bolalar lu
g‘
at va ensiklopediyalarni qiziqish bilan
o‘
qishadi, yangi
s
o‘
zlarni
o‘
ylab topishadi, aqliy qobiliyatlarni faollashtirishni talab qiluvchi
o‘
yinlarni afzal
k
o‘
rishadi.
Iste’dodlar
va ular bilan ishlashning barcha muammolari ikki bosqichga b
o‘
linadi:
bunday bolalarni qidirib topish va saralash; ularga
ta’lim
berish va tarbiyalash. Shuning
uchun olimlar
iste’dodlarni
qidirib topishga kirishishdan oldin, eng avvalo, ularning
xususiyatlarini tadqiq qiladilar.
Iqtidorli va
iste’dodli
bolalarning diqqatni nimagadir yuqori darajada jamlay olishi,
unga qiziqarli b
o‘
lgan sohada natijaga erishishga qunt bilan intilishi ajratib turadi. Shu
bilan birga, ularning k
o‘
pchiligiga xos b
o‘
lgan turli - tuman qiziqishlari
ba’zan
shunga olib
keladiki, ular bir nechta ishni bir vaqtda boshlashadi, shuningdek, nihoyatda murakkab
vazifalarni
o‘
z zimmalariga oladilar. Ularda, shuningdek, aniq sxema va klassifikatsiyalarga
qiziqish b
o‘
ladi. Masalan, ular turli xil jadvallar tuzish, tarixiy faktlar, sanalarni
sistemalashtirishni yaxshi k
o‘
rishadi.
Umuman olganda,
iste’dodli
bolalarni diagnostikalash mumkin, agar ular ulkan
fikrlash mustaqilligi bilan ajralib turishsa, nozik yumor tuy
g‘
usi, ishni tashkil qilish va
tartibga
e’tibor
bermaslik ularga xosdir. Ularning asosiy ustunliklaridan biri shundan
iboratki, ular umumqabul qilingan tushunchalarga
jur’at
bilan shubha bildiradilar, ular
hamma narsaga istehzo bilan qarashadi hamda avtoritetlarni ham hurmat qilishadi. Ularni,
odatda, atrofdagilarning mavqei va qarashlarini idrok qilish hayajonga solmaydi, ular
umumqabul qilingan nuqtayi nazarlarni ajratmaydilar [8].
Shuning uchun ular bolaligida
–
o‘
qituvchilariga, ul
g‘
ayganlarida
–
boshliqlariga
k
o‘
plab tashvish keltirishadi... Ammo aynan ular t
o‘g‘
risida mashhur pedagog va psixolog
Sh.Amonashvili mehr bilan
o‘
rinli gap aytgan:
“Shumtakalar
–
taraqqiyot
dvigatelidir”...
Bolalikdagi iqtidorni potensial sifatida k
o‘
rish mumkin. Bu bolalikdagi iqtidorning
o
‘
ziga xos xususiyatlarini hisobga olish kerak (kattalarning iqtidoridan farqli
o‘
laroq).
Bolalarning iqtidorliligi, k
o‘
pincha, yosh rivojlanish qonuniyatlarining namoyon b
o‘
lishi
sifatida namoyon b
o‘
ladi. Har bir bolaning yoshi qobiliyatlarni rivojlantirish uchun
o‘
ziga
xos shartlarga ega [6].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
69
Masalan, maktabgacha yoshdagi bolalar tillarni
o‘
zlashtirishga moyilligi, qiziqish-
ning yuqori darajasi, fantaziyaning nihoyatda yorqinligi bilan ajralib turadi; katta yoshdagi
o‘
spirin uchun
she’riyat
va adabiy ijodning turli xil turlari va boshqalar xarakterlidir.
Iqtidor belgilaridagi yosh omilining yuqori nisbiy o
g‘
irligi
ba’zida
iqtidorning k
o‘
rinishini
(ya’ni
oddiy bola b
o‘
lgan
iste’dodning
“
maskasi
”
),
ma’lum
aqliy funksiyalarning jadal
rivojlanishi, ixtisoslashuvi shaklida yaratadi.
Yosh
o‘
zgarishi
ta’sirida
ta’lim,
madaniy xulq-atvor normalarini
o‘
zlashtira olmaslik,
noso
g‘
lam oilaviy muhit va boshqalar
ta’sirida
bolalarning iqtidorliligi belgilari "pasayishi"
mumkin. Natijada,
ma’lum
bir vaqt davomida
ma’lum
bir bola k
o‘
rsatgan iqtidorning
barqarorlik darajasini baholash juda qiyin. Bundan tashqari, iqtidorli bolani iqtidorli
kattalarga aylantirish prognozi bilan bo
g‘
liq qiyinchiliklar yuzaga keladi.
Bolalar iqtidorining namoyon b
o‘
lishini, k
o‘
pincha,
o‘
qishdan ajratish qiyin (yoki
kengroq, ijtimoiylashuv darajasi), bu yanada qulay yashash sharoitlari natijasidir. Teng
qobiliyatli b
o‘
lgan holda, yuqori ijtimoiy-iqtisodiy maqomga ega b
o‘
lgan oilaning bolasi
(oila uni rivojlantirishga harakat qilgan hollarda)
ba’zi
bir faoliyat turlarida shunga
o‘
xshash sharoitlar yaratilmagan bolaga nisbatan yuqori yutuqlarni k
o‘
rsatishi aniq.
Muayyan bolani iqtidorli deb baholash, asosan, shartli hisoblanadi. Bolaning eng
ajoyib qobiliyatlari uning kelajakdagi yutuqlarining bevosita va yetarli k
o‘
rsatkichi emas.
Bolalikda namoyon b
o‘
lgan iqtidorlilik alomatlari, hatto, eng qulay k
o‘
rinadigan
sharoitlarda ham asta-sekin yoki juda tez y
o‘
q b
o‘
lib ketishi mumkin. Ushbu holatni
hisobga olish iqtidorli bolalar bilan amaliy ishlarni tashkil etishda, ayniqsa, muhimdir [10].
O‘
qituvchi tomonidan iqtidorli bolalarni aniqlashda
o‘
quvchilar orasidagi iqtidor-
ning rivojlanishi darajasini, iqtidorning turli faoliyat doirasida amalga oshirish
xususiyatlarini, bola rivojlanishining potensial imkoniyatlarini differensiatsiya (tabaqa-
lashtirish) qilish talab etiladi.
Agar
o‘
quvchi barcha berilgan topshiriqlarni osonlik bilan bajarsa, unda mantiqiy
tafakkur, kuzatuvchanlik, mustahkam xotira, barcha vazifalarga qiziquvchanlik,
o‘
z fikrini
tushuntira olish, dasturiy amallarni bajara olishi, dunyoqarashining kengligi
–
bularning
barchasi unda bilish jarayonlarining yuqori darajada rivojlanganligi va
o‘
qituvchi
tomonidan yetarli darajada
e’tibor
berish kerakligini talab etadi.
Iqtidorli bola quyidagi xususiyatlarni ham
o‘
zida mujassam etadi: ijodiy, original
fikrga ega; biror dasturni mukammal bilishga nisbatan cheksiz intilish va qiziquvchanlik;
k
o‘
p hollarda
o‘
z tengdoshlaridan mustaqilligi bilan ajralib turadi,
o‘
qituvchi bilan
muloqotga intiladi.
O‘
qituvchilarni
ba’zida
ayrim
o‘
quvchilarning
o‘
z tengdoshlariga
o‘
xshamasligi,
o‘
quvchida
o‘
ta qiziquvchanlik, bilishga katta ishtiyoq xavotirga soladi.
O‘
quvchining xatti-
harakatlari
qat’iy
va
noan’anaviy
b
o‘
lsa, masalan, -Nimaga?, -Nima uchun? kabi savollarni
k
o‘
p bersa,
ba’zida
o‘
qituvchi bu savollarga javob berishga qiynalsalar,
o‘
quvchilarga
tanbeh berishlari va hattoki, uni jazolashlari mumkin. Bunday holatlarda
o‘
qituvchilar
o‘
quvchidagi ijodiy imkoniyatlarni rivojlantirish
o‘
rniga uni s
o‘
ndiradilar.
O‘
quvchilarning iqtidorini rivojlantirishning samarali ishlashini
ta’minlovchi
peda-
gogik shart-sharoitlari
e’tiborga
quyidagicha olinsa, maqsadga muvofiq b
o‘
ladi:
–
o‘
quvchilarni ijodiy-amaliy topshiriqlar tuzish va yechish k
o‘
nikmalarining hosil
b
o‘
lishini
ta’minlovchi
ijodiy faoliyatga jalb etish;
–
o‘
quvchilar ijodiy iqtidorining monitoringini olib borish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
70
–
pedagoglar va iqtidorli
o‘
quvchilarning ijodiy potensialini integratsiyalashni
ta’minlash
(1- rasm)
1-rasm.
O‘
quvchilar ijodiy faoliyatini integratsiyalash
Iqtidorli
o‘
quvchilarning ota-onalari bilan suhbatlashganda, ular farzandlarining
barcha sohalarda birinchi b
o‘
lish kabi xohishlarini
ta’kidlaydilar.
Masalan, ona mening
farzandim qobiliyatli b
o‘
lsa-yu, nima uchun
o‘
qishni xohlamaydi, degan savolni berishi
mumkin.
Ba’zida
shunday holatlar b
o‘
ladiki, ota - onalar bolani haddan tashqari biror-bir
mash
g‘
ulot bilan shu
g‘
ullanishga majbur qilishlari, bolada ana shu faoliyatga nisbatan
nafratni uy
g‘
otishi mumkin, chunki ayni vaqtda bola boshqa mash
g‘
ulotlarga qiziqayotgan
b
o‘
lishi mumkin. Biror muddat vaqt
o‘
tsa, bolaning
o‘
zi ixtiyoriy ravishda bu mash
g‘
ulotga
qiziqib qoladi [7].
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, iqtidor asosida umumiy intellektual va
insonning bilish imkoniyatlarini belgilaydigan, tabiat tomonidan
in’om
etilgan qobiliyatlar,
ijodiy, ilmiy faoliyatda muvaffaqiyatga erishishni
ta’minlaydigan
maxsus qobiliyatlar
majmui aks etadi. Shuningdek, iqtidorli
o‘
quvchilarni aniqlash davomiy jarayon b
o‘
lib,
shaxsning rivojlanishini chuqur tahlil qilish bilan bo
g‘
liq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining
“Iqtidorli
yoshlarni aniqlash va yuqori
malakali kadrlar tayyorlashning uzluksiz tizimini tashkil etish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi
2019-yil 3-maydagi PQ
–
4306-son qarori. Qonun hujjatlari
ma’lumotlari
milliy bazasi,
04.05.2019 y., 07/19/4306/3078-son; 14.12.2019 y., 06/19/5894/4161-son).
2.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 27-iyundagi
“Yoshlar
–
kelajagimiz Davlat dasturi t
o‘g‘risida”gi
PF-5466-son Farmoni // Qonun hujjatlari
ma’lumotlari
milliy bazasi, 15.08.2018 y., 07/18/3907/1706-son.
3.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 14 avgustdagi
“Yoshlarni
ma’naviy
-axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga
ta’lim
-tarbiya berish
tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga k
o‘
tarish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida‖gi
PQ-3907-
son Qarori // Qonun hujjatlari
ma’lumotlari
milliy bazasi, 15.08.2018 y.,
07/18/3907/1706-son.
4.
O‘
zbek tilining izohli lu
g‘
ati. 2-jild.
–
T.:
«O‘
zbekiston milliy
entsiklopediyasi»
Davlat ilmiy nashriyoti, 2006.
–
B. 264.
5.
Психология:
Словар
/
Под
общ.
ред.
А.В.
Петровского,
М.Г.
Ярошевского.
–
М.,
1990.
–
С.
247. 7.
Войтенко
Т.
Обучение
через
саморазвитие
и
самовоспитание
//
Ж.
Директор
школы.
–
М.,
2000.
–
№3.
–
С.
76
–
86.
O‘qituvchilar
Ota-onalar
Iqtidorli
o‘quvchilar
Metodistlar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2022) / ISSN 2181-1415
71
6.
Umumiy psixologiya. P.I. Ivanov, M.Ye. Zufarova.
O‘
zbekiston faylasuflari milliy
jamiyat nashriyoti. Toshkent,
–
2008-yil.
7.
Методические
рекомендации
по
организации
работы
специалистов
сферы
общего
образования
по
выявлению
и
сопровождению
детей,
проявивших
выдающиеся
способности.
Авторысоставители:
Яковлева
Н.И.,
Иванова
Т.С.
и
др.
МОН
РФ
ГОУ
ВПО
Московский
государственный
областной
университет.
2017
г.
8.
Otajonovna K.M. Pedagogical bases of formation of innovative culture of the
educator of preschool educational institution // Academicia: An International
Multidisciplinary Research Journal.
–
2021.
–
T. 11.
–
№.
5.
–
S. 457
–
460.
9.
Otajonovna K.M., Bakhodirovna N.M., Kizi T.R.N. Pedagogical bases of the
organization of methodical work in professional colleges // ACADEMICIA: An
International Multidisciplinary Research Journal.
–
2021.
–
T. 11.
–
№.
4.
–
S. 1095
–
1098.
10.
Rahmatova F.
G‘
. Iqtidorli
o‘
quvchilar bilan ishlashning nazariy-texnologik
jihatlari. Uslubiy q
o‘
llanma. Samarqand-2019.
–
S. 46
–
48, 66
–
68.
