Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Modern trends in regulation of environmental and legal
relations: digitalization and artificial intelligence
Durbek MAKHKAMOV
1
Tashkent state university of law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2021
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2022
Available online
25 February 2022
In this article, the current state of the order of use of natural
resources of Uzbekistan is analyzed. The authors consider that
the normative legal acts regulating these relations are not fully
legal, reflecting current trends, as well as the possibilities of
modern approaches and technologies. Foreign models in this
field, the influence of theoretical concepts on legislation are
evaluated. In addition, the authors predicted the use of artificial
intelligence in the use of natural resources. Among the global
trends in the development of environmental law, the processes
of globalization and the stages of penetration of information
and communication technologies are highlighted. The issues of
further improvement of the mechanisms for the use of some
natural resources that are part of public services and increasing
the interest of public authorities in this area are also
considered. Possible proposals have been made on the
development of new regulatory legal acts or on amendments
and additions to them.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss1-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
e-government,
green economy,
automation,
natural resource,
environmental safety,
electronic digital signature.
Ekologik-huquqiy munosabatlarni tartibga solishning
zamonaviy tendensiyalari: raqamlashtirish va sun’iy
intellekt
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
elektron hukumat,
yashil iqtisodiyot,
avtomatlashtirish,
tabiiy resurs,
ekologik xavfsizlik,
elektron raqamli imzo.
Tabiiy resurslardan foydalanish tartibining hozirgi holati
tahlil qilindi. Mazkur munosabatlarni tartibga soluvchi
normativ-huquqiy hujjatlarda zamonaviy yondashuv va texno-
logiyalar imkoniyatlari t
o‘
liq aks etmaganligi aniqlandi. Ushbu
sohaga oid xorijiy modellar, nazariy konsepsiyalarning
qonunchilikka ta’siri baholandi. Bundan tashqa
ri, tabiiy resurs-
1
Ph.D. assistant professor, Tashkent state university of law. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: durbek404@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
79
lardan foydalananishda sun’iy intellektni qo‘
llash masalalari
prognoz qilindi. Ekologiya huquqi rivojining global miqyosdagi
tendensiyalari sirasiga globallashuv jarayonlari va axborot
kommunikatsiya vositalarining kirib kelish bosqichlari
o‘
rganildi. Amalda k
o‘
rsatilayotgan davlat xizmatlari sirasiga
kiruvchi ayrim tabiiy resurslardan foydalanish mexanizmlarini
yanada takomillashtirish, davlat organlarining mazkur tenden-
siyadan manfaatdorligini oshirish masalalariga t
o‘
xtalib
o‘
tildi.
Ishlab chiqilishi zarur b
o‘
lgan yangi normativ-huquqiy hujjatlar
yoki tegishli
o‘
zgartirish va q
o‘
shimchalar kiritish yuzasidan
takliflar ilgari surildi va ular xususiyatiga k
o‘
ra tasniflandi.
Современные тенденции регулирования эколого
-
правовых отношений: цифровизация и искусственный
интеллект
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
электронное
правительство,
зеленая экономика,
автоматизация,
природный ресурс,
экологическая
безопасность,
электронная цифровая
подпись.
В данной статье, проанализировано современное
состояние порядка использования природных ресурсов
Узбекистана. Авторами, рассмотрено, что нормативные
правовые акты, регулирующие данные отношения, не в
полной юридической мере, отражающие современные
тенденции, а также, возможности современных подходов и
технологий. Оценены, зарубежные модели в этой сфере,
влияние теоретических концепций на законодательство.
Кроме того, авторами, прогнозировалось использование
искусственного интеллекта при использовании природных
ресурсов.
Среди,
мировых
тенденций
развития
экологического права, выделяются процессы глобализации и
этапы проникновения информационно
-
коммуникационных
технологий. Рассмотренны, также, вопросы дальнейшего
совершенствования механизмов использования некоторых
природных ресурсов, входящих в состав государственных
услуг, и повышения интереса государственных органов к
данному направлению. Внесены, возможные предложения о
разработке новых нормативных правовых актов или о
внесении в них изменений и дополнений.
Pandemiya butun dunyoda yangi munosabatlarning r
o‘yobga kelishini ta’minlab
beruvchi hodisa sifatida ilmiy qarashlarga ham
o‘z ta’sirini ko‘
rsatdi. Ayniqsa, raqamli
iqtisodiyot, elektronlashtirish, IT-texnologiya kabi tushunchalar har bir sohani
o‘
z
ta’
siriga olmoqda. Mazkur
o‘
zgarishlarning u yoki bu munosabatlarni huquqiy tartibga
solishda obyektiv ehtiyoji va zarurati tobora ortib bormoqda.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining misli k
o‘
rilmagan rivoji davlat
boshqaruvi sohasiga ham jadal kirib
bormoqda. Ijtimoiy hayotda “elektron davlat”,
“elektron hukumat”, “elektron sud” va “aqlli tartibga solish” “Smart law” “Virtual huquqiy
makon” kabi atamalar bilan ifodalanadigan aniq tizimlar davlat boshqaruvida tobora
o‘
zining munosib
o‘
rnini egallamoqda. Global aloqa va muloqot vositasi b
o‘
lgan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
80
internetning jamiyat, davlat va shaxs hayotiga ta’siri shu qadar muhimki, bu jarayon
nafaqat k
o‘
plab sohalarda tegishli chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borishni talab etibgina
qolmay, balki davlatlar va xalqaro hamjamiyat tomonidan tegishli tashkiliy chora-
tadbirlar k
o‘
rishni ham taqozo etmoqda. Ijtimoiy munosabatlarning tezkor, ayrim
hollarda prognoz qilish qiyin b
o‘
lgan holdagi rivoji hozirgi zamon huquqi oldiga juda
murakkab vazifalarni q
o‘
yishi shubhasiz. Shu munosabat bilan hozirgi zamon huquqi
rivoji qanday tendensiyalarga ega, degan savol tug‘ilishi tabiiy.
Ilmiy manbalarda
ko‘rsatilganidek, bugungi kunda huquq rivojining global miqyosdagi tendensiyalari
sirasiga globallashuv jarayonlari va axborot-kommunikatsiya vositalarining misli
ko‘rilmagan rivoji davlatlar va xalqlar o‘zaro hamkorlik munosabatlarining rivojlanishiga
kuchli turtki bo‘lmoqda [1].
Masalan, hozirgi kunda davlat organlari hamda ularning mansabdor shaxslariga
ta’sir ko‘
rsatishning eng maqbul vositasi rolini turli elektron resurslar va ijtimoiy
tarmoqlar egalladi. Shu jihatdan, jamiyat hayotining barcha jabhalariga shiddat bilan
kirib kelayotgan raqamli texnologiyalar, ularning jamoatchilik nazoratini amalga oshirish
jarayoniga ham keng tatbiq et
ilishi “elektron jamoatchilik nazorati”ning shakllanishi va
rivojlanishiga sharoit yaratmoqda [2].
Bugungi kun sharoitida yurisprudensiyaning hech bir sohasi, xususan, ekologik-
huquqiy munosabatlar zamonaviy texnologiyalarning ta’siridan, faoliyatni kompyu
-
terlashtirishdan chetda qolmaydi.
O‘
z navbatida, tabiiy resursdan foydalanuvchi va tabiiy
obyektni muhofaza qiluvchi kundalik faoliyatlarida mazkur holatlarni hisobga olishlari
lozim b
o‘
ladi.
Ta’kidlash joizki, O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi
PF
–
6079-
son Farmoniga asosan, biologik xavfsizlikni ta’minlash sohasida davlat axborot
tizimini joriy etish, mansabdor shaxslar, shuningdek, aholining xabardorligini oshirish
maqsadida biologik jihatdan xavfli obyektlarning tur
g‘
un ishlash sharoitlarida va ularda
favqulodda holatlar vujudga kelishida xavflarni boshqarishning innovatsion telekom-
munikatsiya tuzilmasini rivojlantirish, biologik xavfsizlikni ta’minlash sohasida
ma’lumotlarni himoya qilish vositalari, usullari va mexanizmlari
ni ishlab chiqish va joriy
etish kabi masalalarga e’tibor qaratilgan. Bundan tashqari, xavfli biologik omillar
ta’siridan aholini himoya qilish va atrof
-muhitni muhofaza qilishning zamonaviy usullari,
vositalari va texnologiyalarini ishlab chiqish va joriy etish nazarda tutilgan.
Shu jihatdan olib qaralganda, tabiiy resurlardan foydalanishning tegishli tartibi
ham bosqichma-bosqich elektron muomalaga
o‘
tmoqda.
Bunda eng asosiy masalalardan biri atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida
quyidagi davlat xizmatlarini elektron shaklda taqdim etish maqsadida axborot tizimini
joriy etishdir:
–
ozonni buzuvchi moddalar va tarkibida ular b
o‘
lgan mahsulotlarga ruxsat-
nomalar berish;
–
davlat ekologik sertifikatlashtirish;
–
o‘
simlik va hayvonot dunyosi obyektlaridan foydalanish sohasida ruxsatnomalar berish;
–
suvdan maxsus foydalanish yoki suvni maxsus iste’mol qilishga ruxsatnomalarni berish.
Bundan tashqari, kadastr sohasida ham muhim islohotlar aynan raqamlashtirish
bilan bog‘liqdir.
Jumladan, 2020
–
2022-yillarda Milliy geoaxborot tizimida davlat kadastr-
lari obyektlariga oid ochiq ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini yaratish belgilandi.
Jumladan, davlat kadastrlarining har bir qatlami b
o‘yicha mavjud ma’lumotlarni ochiq
geoportalga joylashtirish:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
81
–
yer, bino va inshootlar kadastri obyektlariga oid ma’lumotlardan;
–
avtomobil y
o‘
llari kadastri;
–
temir y
o‘
llari davlat kadastri;
–
yetkazib berish quvurlari davlat kadastri;
–
elektr liniyalari davlat kadastri;
–
davlat
o‘
rmon kadastri;
–
suv kadastri;
–
o‘
simliklar, hayvonot dunyosi davlat kadastrlari;
–
konlar, foydali qazilmalar va texnogen hosilalarni yuzaga chiqarish davlat
kadastri;
–
muhofaza etiladigan tabiiy hududlar davlat kadastri;
–
chiqindilarni k
o‘
mish va utilizatsiya qilish davlat kadastri;
–
gidrotexnika inshootlari davlat kadastri;
–
madaniy meros obyektlari davlat kadastri;
–
aloqa obyektlari davlat kadastri;
–
texnogen hamda tabiiy xavfi yuqori b
o‘
lgan davlat kadastrlarining har biri
b
o‘
yicha vakolatli organlarda tematik qatlamlarni yaratish va foydalanish imkoniyatini
kengaytirish [3].
E’tibor berish lozimki, raqamlashtirish tendensiyasi nafaqat amaliy ahamiyat kasb
etuvchi tashkiliy-huquqiy masalalarda, balki ilmiy-nazariy qarashlarda ham
o‘
z aksini
topmoqda.
Masalan, G.
Uzakovaning fikricha, “Shaharlar uchun dolzarb muammolarni hal
qilish shaharlar ifloslanish darajasiga asoslangan ijtimoiy munosabatlarga ta’sir qilish
-
ning zamonaviy usullarini hisobga olgan holda hal qilinishi kerak. Shu ma’noda, har yili
Ekologiya va atrof-
muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi tomonidan jamoatchilik
vakillarini keng jalb qilgan holda shaharlarning “ekologik reytingi”ni yuritish tartibini
joriy etish maqsadga muvofiq” [4].
Bu borada O.Narzullaev: “Sivilizatsiya tarixida samarali texn
ologiyalarni joriy etish
alohida ahamiyatga ega. Xalqaro miqyosda aholining o‘sishi tabiiy resurslar va qishloq
xo‘jalik mahsulotlariga bo‘lgan talabini qondirish, tabiiy resurslardan oqilona foyda
-
lanishni ta’minlash, barqaror rivojlanish sharoitida ilm
-fan yutuqlarining innovatsion
texnologiyalarni joriy etgan holda normativ-huquqiy bazasini shakllantirish orqali
taraqqiyotga erishish talab etiladi”, deb ta’kidlaydi [5].
Bugungi kunda ekologik huquqiy munosabatlarning raqamlashtirishga oid islohot-
lari, asosan, avtomatlashtirish bilan cheklanib qolmoqda. Xorijiy davlatlar tajribasidan
kelib chiqqan holda keyingi bosqich, ya’ni sohani sun’iy intellekt orqali tartibga solish
konsepsiyasi asosida tashkil etish muhimdir.
Shu ma’noda, raqamlashtirish va sun’iy
intellekt tushunchalari o‘rtasida katta farq bor. Masalan, tegishli davlat organlari o‘z
vakolati doirasida ekologik nazorat jarayonida foydalaniladigan yagona tizimga
integratsiyalash, tabiiy resurslardan foydalanish va ularga zarar yetishi mumkin bo‘lgan
holatlarni aniqlash tizimini yaratish, sun’iy intellekt yordamida butun jarayonni nazorat
qilish va boshqarish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Shu sababli atrof
-muhitni muhofaza
qilish, tabiiy resurlardan oqilona foydanish va aholining ekologik xavfsizligini ta
’minlash
sohasiga sun’iy intellektni joriy qilish, uning nazariy
-
huquqiy tomonlarini o‘rganish,
fundamental konsepsiya ishlab chiqish, ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirish fursati keldi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
82
Bizning kundalik hayotimizga kirib kelayotgan sun’iy intellektning hu
quqiy sohaga
qanday ta’siri bor? Aytish joizki, sun’iy intellekt tadqiqotlar sohasi hisoblanib, bunda
an’anaviy holdagi intellektual modellar va masalani yechish usullari ishlab chiqiladi va,
eng muhimi, formallashtirishga va avtomatizatsiyalashga tayanilm
aydi, ya’ni bunda
tizimlar o‘rganiladi, kirayotgan noformal tashqi ma’lumotlar aniq algoritm orqali
yechiladigan tizim ishlab chiqiladi. Bunda belgili dasturlash texnologiyalaridan
foydalaniladi va maxsus arxitekturadagi hisoblash texnikasi vositasi qo‘lla
niladi. Intellekt
tushunchasi (lot. intellectus) aql, mantiqiy o‘ylash qobiliyati, ratsional anglash va o‘ylash
qobiliyatini anglatadi. Eng qiziqarli jihati bunday tizim o‘zini sozlash, yangi xavf
profillarini aniqlash va qo‘llay olish imkoniyatiga ega bo‘
ladi [6].
Shu va boshqa ko‘plab dolzarb masalalarni hayotga tatbiq etish maqsadida
2021-yil 17-
fevralda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sun’iy intellekt texno
-
logiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi
Qarori qabul qilindi. Hujjatda sun’iy intellekt sohasida mahalliy ekotizim yaratish va
ishlab chiquvchilar uchun zarur shart-sharoitlar, sohani huquqiy tartibga solish va
boshqalar ko‘zda tutilgan [7].
Shuni ta'kidlash kerakki, sun’iy
intellekt texnologiyalarining jamiyatning barcha
jabhalarida tobora kengayib borishi tadqiqot va ishlanmalar bilan shug‘ullanuvchi
mutaxassislar uchun yangi muammolarni keltirib chiqarmoqda. Mazkur muammolarni
hisobga olib, O‘zbekistonda sun’iy intellektni
rivojlantirish bilan shug‘ullanuvchi olimlar
va muhandislar uchun barcha imkoniyatlarni yaratish zarurati bor. Mamlakatga ushbu
sohadagi bilimlar chegarasini kengaytirish uchun yangi g‘oyalarni ishlab chiqa oladigan,
texnologiyani chuqur tushunadigan, yangi va tashabbuskor kadrlar kerak [8].
Darhaqiqat, mazkur innovatsion ishlanmalarni har bir tabiiy obyekt kesimida olib
qaralganda, o‘ziga xos xususiyatlari namoyon bo‘ladi. Masalan, suvdan foydalanishda suv
resurslarini boshqarish tizimini takomillashtiri
sh, suvdan foydalanish va suv iste’moli
hisobini yuritishda
“
Smart Water
”
(
“
Aqlli suv
”
) va shu kabi raqamli texnologiyalarni joriy
qilish; qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirishda suv tejovchi sug‘orish texnologiyalarining
joriy qilinishini yanada kenga
ytirish va davlat tomonidan rag‘batlantirib borish, ushbu
sohaga xorijiy investitsiyalar va grantlarni jalb qilish; suv xo‘jaligida davlat
-xususiy
sheriklik va autsorsingni joriy etish, yirik suv xo‘jaligi obyektlarini boshqarishni raqamli
texnologiyalar asosida avtomatlashtirish, elektr energiyasi va boshqa resurslarni
tejaydigan zamonaviy texnologiyalarni keng joriy qilish maqsadga muvofiq.
Mazkur mavzu ekologik huquqiga yangi kirib kelayotgan va yetarli darajada
tadqiqot obyekti bo‘lmagan soha bo‘lganlig
ini inobatga olgan holda dastlabki fikr va
yondashuvlarni bildirish mumkin.
1.
Raqamli iqtisodiyot doirasida zamonaviy va ilg‘or axborot
-kommunikatsiya
texnologiyalarini atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan foydalanish
sohasiga joriy etish orqali vakolatli davlat organlari va tashkilotlarining faoliyati shaf-
fofligini muntazam ravishda oshirib borish imkoniyati paydo bo‘ladi.
2. Raqamlashtirish islohotini, birinchi navbatda, sifatli va yuqori samaradorlikka
erishish maqsadida inson omilini imkon qadar kamaytirish uchun eng zamonaviy usul va
vositalarni davlat ekologik nazorati jarayoniga tatbiq etishdan boshlash lozim.
Ekologik sug‘urtada xavf
-
xatarlarni aniqlash va prognozlashda sun’iy intellekt
imkoniyatlaridan foydalanish muhimdir. Jahon
tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, ekologik
sug‘urtalash bo‘yicha har bir davlat o‘zining milliy ekologik sug‘urta tizimini yaratishga
[9] va tabiiy ofatlarni oldindan aniqlash bo‘yicha sun’iy intellektdan foydalanish va tabiiy
ofatlar bilan bog‘liq ma’lumotl
arni himoyalashga katta ahamiyat bermoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
83
Ekologik huquqi sohasidagi tadqiqotlarni amalga oshirishda, albatta, ijtimoiy
munosabat doirasiga sun’iy intellekt kirib kelish tendensiyasi mavjudligini prognoz
qilgan holda ilmiy-
nazariy g‘oyalarni shakllantrish maqsadga muvofiq. Masalan, so‘nggi
3-
4 yilda ko‘p bora muhokama bo‘layotgan va qabul qilinishi rejalashtirilayotgan
Ekologik Kodeks loyihasining, albatta, u yoki bu ekologik huquqiy munosabatga sun’iy
intellekt ta’sirini baholagan holda takomillashtirish
nazarda tutilishi kerak. Zero, ilmiy-
nazariy g‘oyalar qonun ijodkorligi jarayoniga nisbatan oldinroq, tezroq va keng miqyosda
shakllanishi talab etiladi. Mazkur holat yetakchi xorijiy davlatlarning ilmiy-nazariy
konsepsiyalarida asosiy ustuvor masala sifatida qaralayotganligi fikrimiz dalilidir [10].
Bizga ma’lumki, olimlar tomonidan jamiyat va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro munosabat
-
larga nisbatan qarashlar tizimi, konsepsiyalar ilgari surilgan [11]. Yuqoridagi fikrlardan
va davlatlarning ekologik siyosatidan kelib chiqqan holda shuni aytish mumkinki,
ekologik huquqiy nazariyalarning yangicha toifasi vujudga keldi. Mazkur konsepsiyani
shartli ravishda “Ekologik boshqaruvni raqamlashtirish konsepsiyasi” deb ifodalash taklif
etiladi. Mazkur konsepsiyaning tuzilm
asi murakkabligi va uni to‘laqonli ishlab chiqish
uzoq muddat talab etilishi bilan boshqa qarashlardan farq qiladi.
Umuman olganda, tabiiy resurslardan foydalanishga oid munosabatlarni tartibga
soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarning shakl va mazmuni zamonaviy yondashuv va
texnologiyalar ta’sirida o‘zgarishi tabiiy. Bu o‘zgarish ijobiy ekanligi, pirovard natijada,
tabiatni muhofaza qilish uchun xizmat qilishiga xorijiy tajriba va ilmiy asoslarimiz dalil
bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
M. Axmedshaeva. Hozirgi zamonda huquq rivojining asosiy tendensiyalari //
Yuridik fanlar axborotnomasi.
–
2018. 2-son.
2.
Sh. Yakubov. Elektron jamoatchilik nazorati: mohiyati, ahamiyati, zarurati va
istiqbollari // Yuridik fanlar axborotnomasi.
–
2020. 3-son.
3.
Q
onun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 06.10.2020 y., 06/20/6079/1349
-
son; 02.04.2021 y., 06/21/6198/0269-son.
4.
G.Uzakova. Aholi punktlarida tabiiy resurslardan foydalanish va ularni muhofaza
qilishning huquqiy tartibi. yuridik fan. doktori... dis. 2021.
5.
O.Narzullaev. O‘zbekistonda biologik resurslarni muhofaza qilish va ulardan
foydalanishni huquqiy tartibga solishni takomillashtirish. Monografiya.
–
Toshkent:
TDYuU, 2020.
–
B. 232.
6.
U.Ibragimov. Bojxona nazorati jarayonida sun’iy intellektni qo‘llash m
asalalari
// O‘zbekiston bojxona axborotnomasi.
–
2020. 2-son.
7.
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 18.02.2021 y., 07/21/4996/0127
-
son; Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 29.07.2021 y., 07/21/5199/0721
-son.
8.
https://yuz.uz/ru/news/iskusstvenny-intellekt---sovremennoe-trebovanie-v-
razvitii-obestva-i-gosudarstva?.
9.
Tooth, R., and G. Barker. 2007. The Non-Insured: Who, Why and Trends, Report
prepared for the Insurance Council of Australia. Accessed November 17, 2017.
http://www.insurancecouncil.com.au/; Turkish Catastrophe Insurance Pool (TCIP). 2017.
Accessed November 17, 2017. http://www.tcip.gov.tr/; Linnerooth-Bayer J., A. Vari, and
R.
Mechler. 2005. “Designing a Disaster Insurance Pool: Participatory and Expert Approaches
in Hungary and Turkey,”
In Catastrophic Risks and Insurance. OECD: Paris.
10.
www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2021/662906/IPOL_STU(20
21)662906_EN.pdf.
11.
Ekologiya huquqi. Mualliflar jamoasi. Darslik.
–
2001.
