Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Analysis of legislation on the plant world: on the example
of the experience of the Republic of Uzbekistan and the
Federal Republic of Germany
Durbek MAKHKAMOV
1
Tashkent state university of law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
This article describes the essence of the legislation on the
flora, the legal system formed on the basis of concepts,
achievements and existing problems. A comparative legal
analysis of legal acts regulating the flora of the Republic of
Uzbekistan and the Federal Republic of Germany was carried
out. At the same time, important aspects of the legislation of
both countries were discussed, as well as possible
achievements. The international experience and its influence on
national legislation are listed. Theoretical views on the issues of
responsibility for causing harm to objects of the plant world,
various scientific views have been studied.
As a result of the article, issues of improving existing legal
mechanisms, determining directions based on current trends
were discussed.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp556-56
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
flora,
forest,
legal protection of plants in
Germany,
criminal liability,
administrative liability.
O‘simlik dunyosiga oid qonunchilik tahlili: O‘zbekiston va
Germaniya tajribasi misolida
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
flora,
o`simlik dunyosi,
o‘rmon,
Germaniyada o
‘
simliklarning
huquqiy muhofazasi,
jinoiy javobgarlik,
ma
’
muriy javobgarlik.
Mazkur maqolada o‘simlik dunyosiga oid qonun
hujjatlarining
mazmun-mohiyati,
konsepsiyalar
asosida
shakllangan huquqiy tizim, erishilgan yutuqlar va mavjud
muammolar to‘g‘risida fikrlar bayon qilingan. O‘zbekiston
Respublikasi va Germaniya Federativ Respub
likasining o‘simlik
dunyosi ob'ektlarini tartibga soluvchi normativ-huquqiy
hujjatlarning qiyosiy-huquqiy tahlili amalga oshirildi. Bunda har
1
Ph.D. Assistant professor, Tashkent state university of law. E-mail: durbek404@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
557
ikkala davlat qonunchiligining muhim jihatlari, tadbiq qilish
mumkin bo‘lgan yutuqlari to‘g‘risida mulohaza yuriti
ldi. Xalqaro
tajriba va uning milliy qonunchilikka ta'siri sanab o‘tildi.
O‘simlik dunyosi ob'ektlariga zarar yetkazganlik uchun yuzaga
keladigan javobgarlik masalalari bo‘yicha nazariy fikrlar, turli
ilmiy qarashlar o‘rganildi.
Maqola natijasi sifatida mavjud
huquqiy
mexaniz-mlarni
takomillashtirish,
zamonaviy
tendensiyalar asosida yo‘nalishlarni belgilash masalalariga
to‘xtalib o‘tildi.
Анализ законодательства о растительном мире: на
примере
опыта
Республики
Узбекистан
и
Федеративной Республики Германии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
флора,
растительный мир,
лес,
правовая охрана растений
в Германии,
уголовная
ответственность,
административная
ответственность.
В данной статье описаны сущность законодательства о
растительном мире, правовая система, сформированная на
основе понятий, достижения и существующие проблемы.
Проведен сравнительно
-
правовой анализ нормативно
-
правовых актов, регламентирующих растительный мир
Республики Узбекистан и Федеративной Республики
Германии. При этом обсуждались
важные аспекты
законодательства обеих стран, а также возможные
достижения. Перечислен международный опыт и его
влияние на национальное законодательство. Изучены
теоретические взгляды на вопросы ответственности за
причинение вреда объектам растительного мира,
различные научные взгляды.
В результате статьи были обсуждены вопросы
совершенствования действующих правовых механизмов,
определения направлений на основе современных
тенденций.
Dunyo bo‘yicha har soatda o‘simliklarning bir turi yo‘qolib bormoqda.
Kishilar
tabiatdan foydalanib, uning asrlar davomida tashkil topgan tabiiy manzarasini
o‘zgartirib, unga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Natijada o‘simlik turlarining kamayib ketish
xavfi tu
g‘ilmoqda. Har qanday turning yo‘qolishi esa uni tiklab bo‘lmaydigan oqibatlarga
olib keladi.
Shu sababli ham mamlakatimiz Prezidenti rahbarligida 2018-yil 2-fevral kuni
ekologik holatni yaxshilash va atrof-
muhitni muhofaza qilish masalalariga bag‘ishlang
an
yig‘ilish o‘tkazildi. Mazkur yig‘ilishda o‘tgan yili (2017) hayvonot va o‘simlik dunyosi
bo‘yicha 3 ming 782 ta huquqbuzarlik va brakonerlik holatlari aniqlangan. 8 ta davlat
qo‘riqxonasidan 6 tasi O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasida, 2 tasi Geologiya v
a Ekologiya
qo‘mitalari tasarrufida bo‘lib, ularni boshqarishda yagona tizim mavjud emas. Shu bois,
qo‘riqxonalarni yagona davlat organiga biriktirish masalasini o‘rganib, asosli takliflar
ishlab chiqish zarurligi ta’kidlandi [1].
Modomiki shunday ekan, us
hbu tabiat ob’ektini muhofaza qilishda davlat
boshqaruv organlarining o‘rni nihoyatda muhimligi va o‘z zimmasiga yuklatilgan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
558
vazifalarga nisbatan ulkan mas’uliyat bilan yondashish lozimligini ko‘rsatadi. Aynan
ekologiya sohasida davlat boshqaruvi davlat ekologik funksiyasining tarkibiy qismini
tashkil etadi [2].
Sh.X.Fayziev har qanday davlatning ekologik siyosati atrof tabiiy muhit sohasidagi
davlat boshqaruvi va nazorati bilan chambarchas bog‘liqligini hamda ekologik siyosat
ekologiya sohasidagi davlat boshqaruvi va nazoratining tizimli ifodasi ekanligini
ta’kidlaydi [3].
O‘simlik dunyosi ob’ektlarini muhofaza qilish sohasida davlat boshqaruvi deganda,
vakolatli davlat boshqaruv organlarining normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilangan
o‘simlik dunyosi ob’ektlarini saqlab qolish va ulardan oqilona foydalanishni ta’minlashga
qaratilgan faoliyatini tushunamiz.
O‘zbekiston Respublikasining “O‘simlik dunyosini muhofaza qilish va undan
foydalanish to‘g‘risida”gi qonun 2016
-yilda yangi tahriri qabul qilindi. Mazkur qonun
avvalgi tahrirdagi bir nechta jihatlari, yangicha yondashuvlar bilan farq qiladi.
Ayniqsa, davlat boshqaruvi, o‘simlik dunyosiga nisbatan mulkchilik, foydalanish
tartibi, muhofaza qilish choralari kabi munosabatlar o‘ziga xos tarzda bayon qilin
gan.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksida ham biologik hilmaxillikning bir turi
sifatida o‘simlik dunyosi muhofazasi belgilangan.
Aytish mumkiki, “O‘simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish
to‘g‘risida”gi qonundagi aksariat normalar
romano-german huquq tizimiga mansub
bo‘lgan davlatlarning qonunlaridagi ayrim normalar mazmuniga o‘xshash. Biroq
javobgarlik nazarda tutilgan normalarda hali hanuz takomillashtrish lozim bo‘lgan
jihatlar mavjud bo‘lib, ilg‘or xorijiy tajribadan foydalanis
hni taqozo etadi.
Jumladan, Germaniya davlatining o‘simlik dunyosiga oid qonunchilik hujjatlari
bilan tanishgan holda ayrim tahlilllarni amalga oshirish imkoni mavjud.
Germaniya [4] va boshqa qator yevropa davlatlari jinoyat kodekslarida [5] mavjud
jinoiy-
huquqiy ta’qiqlar tahlili milliy qonunchilikning o‘simlik dunyosi (flora)ni muhofaza
qilish masalasiga jinoyat to‘g‘risidagi qonunlar vositalari yordamida ko‘proq e’tibor
qaratayotganini ko‘rsatdi. O‘tgan asrning oxirida ko‘pgina davlatlarda jinoiy
-ekologik
qonunchilik islohoti o‘tkazildi yoki atrof
-
muxitga qarshi jinoyatlar to‘g‘risida maxsus
boblar shakllantirildi, moddalar ta’rifi chuqur o‘zgartirildi yoki sanksiyalar kuchaytirildi.
Islohotlarning asosiy natijalari (ayrim istisnolarni nazarda tutmagand
a) o‘simlik
dunyosini sun’iylashtrishdan saqlash, xavfli moddalar va chiqindilar bilan muomala qilish
tartibini buzish, atrof-muxitni ifloslantirish kabi zamonaviy sharoitlarda katta ijtimoiy
xavf sanaladigan holatlar uchun jinoiy javobgarlikni belgilash va kuchaytirishda namoyon
bo‘ldi [6].
E’tiborlisi, Yevropa davlatlarida o‘simlik tushunchasi o‘rmon tushunasi bilan
hamohang. Shu sababli ham o‘rmon tajovuz ob’ekti sifatida Germaniya, Latviya va boshqa
mamlakatlar jinoyat kodeksida qayd qilingan. Masalan, Germaniya JK 329-moddasining
5-
qismida alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlardagi o‘rmonlarda ildiz, to‘nka
kavlash uchun javobgarlik belgilangan. Latviya JKda ham bir qator ta’qiqlar nazarda
tutilgan. Ular orasidan ayrimlarini misol keltiramiz. “Yer
, uning boyliklari, suv va
o‘rmonlarni boshqarish va ulardan foydalanish qoidalarini buzish” moddasiga ko‘ra, yer,
uning boyliklari, suv va o‘rmonlarni boshqarish va ulardan foydalanish qoidalarini buzish
jinoiy javobgarlikka tortish uchun sabab bo‘ladi, a
gar bu harakatlar orqali tabiiy muxit,
odamlar salomatligi, mulkiy va xo‘jalik manfaatlariga katta zarar yetkazilsa, uch yilgacha
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
559
muddatga ozodlikdan mahrum qilish yoki majburiy ishlarga jalb qilish yoki eng kam oylik
ish haqining oltmish baravari miqdorid
a jarima jazosi qo‘llaniladi. Kodeksning “Yer,
o‘rmonlar va suvni ifloslantirish” nomli 102
-moddasi 1-
qismiga ko‘ra, yer, o‘rmonlar yoki
ichki (yer usti va yer osti) suvlarni ifloslantirish yoki ularga boshqa har qanday usulda
zarar yetkazish, bir yil mobaynida takroran sodir etilsa, ikki yilgacha muddatga
ozodlikdan mahrum qilish yoki qamoq yoki majburiy ishlatish yoki eng kam oylik ish
haqining qirq baravarigacha miqdorda jarima jazosi qo‘llaniladi; moddaning 2
-qismiga
ko‘ra, yer, o‘rmonlar yoki ichki (ye
r usti va yer osti) suvlarni ifloslantirish yoki ularga
boshqa har qanday usulda zarar yetkazish tabiiy muxit, odamlar salomatligi, mulk va
xo‘jalik manfaatlariga jiddiy zarar keltirsa, to‘rt yilgacha muddatga ozodlikdan mahrum
qilish yoki eng kam oylik ish haqining sakson baravarigacha miqdorida jarima tayinlash
bilan jazolanadi. 107-
moddada qasddan o‘rmonga o‘t qo‘yish uchun besh yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish jazosi nazarda tutilgan, xuddi shu harakatlar jiddiy zararga
yoki aybdorning ehtiyotsizligi o
rqasidan odam o‘limiga sabab bo‘lsa yoki boshqa og‘ir
oqibatlarni keltirib chiqarsa, 15 yilgacha muddatga ozodlikdan mahrum qilinadi, lekin
ehtiyotsizlik orqasidan, olovdan noto‘g‘ri foydalanish yoki boshqa natijasida o‘rmon
uchastkasini nobud qilish yoki
unga zarar yetkazish uchun to‘rt yilgacha muddatga
ozodlikdan mahrum qilish yoki eng kam oylik ish haqining sakson baravarigacha
miqdorida jarima tayinlanadi, vaholanki, 2-
qismda xuddi shu harakatlar odam o‘limiga
sabab bo‘lsa yoki boshqa og‘ir asoratlarga
olib kelsa, olti yilgacha muddatga ozodlikdan
mahrum qilish yoki eng kam oylik ish haqining bir yuz yigirma baravarigacha miqdorda
jarima belgilash nazarda tutilgan.
Masalan, Germaniya Jinoyat kodeksining 326-moddasida (Xavfli chiqindilar bilan
ruxsatsiz
muomala qilish [7]) turi, xususiyati va miqdoriga ko‘ra yoki ekspluatatsiyaning
belgilangan yoki ruxsat berilgan jarayonlaridan sezilarli darajada chetlashish natijasida,
shu chiqindilar uchun mo‘ljallangan uskuna chegarasidan tashqaridagi hayvonlar va
o‘simliklarning miqdoriy ko‘rsatkichiga xavf tug‘diradigan chiqindilarni qayta ishlash,
joylashtirish, saqlash, tashish bilan shug‘ullanadigan shaxslarning javobgarlikka
tortiladigan noqonuniy harakatlarini tavsiflaydi. Bu ta’qiqlarning buzilishi besh yilgach
a
muddatga ozodlikdan mahrum qilish yoki jarima bilan jazolanadi. E’tiborlisi, 329
-modda
(“Muhofazaga muhtoj hududga tahdid”)si juda murakkab tuzilmaga ega bo‘lib, uning
3-xatboshisi 5,7-
kichik bandlarida shunday ko‘rsatilgan:
(3) Kim qo‘riqxona, qo‘riqxo
na sifatida muhofaza qilinadigan hududlar yoki milliy
bog‘ muhofazasi uchun shakllantirilgan huquqiy qoidalarni yoki rioya qilish shart bo‘lgan
ta’qiqlarni:
(5) o‘rmondagi ildizlar va to‘nkalarni qo‘porish;
(7)
tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi Federal Qonunga ko‘ra, alohida
qo‘riqlanadigan o‘simlik turlariga zarar yetkazish yoki nobud qilish orqali buzsa, besh
yilgacha muddatga ozodlikdan mahrum qilish yoki pul jarimasi bilan jazonalanadi.
Misol sifatida ham jinoiy, ham ma’muriy javobgarlik choralarin
i nazarda tutgan
Germaniyaning o‘simliklarni muhofaza qilish to‘g‘risidagi qonunini keltirish mumkin.
Ushbu Qonunning 39-
moddasida shunday deyiladi: “Zararli organizmlarni
tarqatish orqali, tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida nazarda tutilgan alohida muho
faza
qilinadigan o‘simliklar, muxim ahamiyatga ega begona o‘simliklar yoki tabiatdan
foydalanishda yoki landshaft uchun alohida qiymatga ega o‘simliklar uchun xavf
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
560
tug‘dirgan shaxs 5 yilgacha muddatga ozodlik mahrum qilish yoki pul jarimasi bilan
jazolanadi.
Tajovuz jazosiz qolmaydi”.
Ta’kidlash joizki, Germaniya qonunchiligida “Tabiat va landshaftda dam olish”
normasi mavdjud bo‘lib, agar qonunchilikda boshqa tartib belgilanmagan bo‘lsa (ya’ni,
istisno), fuqarolar istagan joyiga kirib borish huquqiga egali
gi ko‘rsatilgan [8].
O‘zbekiston Respublikasida mavjud alohida qonun sifatida belgilangan hujjat
Germaniyada ham O‘simliklarni muhofaza qilishga oid Fedaeral qonun qabul qilingan.
Mazkur qonun 46 moddani birlashtirgan 10 bobdan iborat. Ushbu qonunda pestitsidlar
va agrokimyo vositalaridan foydalanish masalalarini ham tartibga soladi. Bizning
davlatimizda esa bu munosabatlar alohida “O‘simliklar karantini to‘g‘risida”gi qonun
bilan tartibga solinganligi bilan farqlanadi.
Qonunning umumiy qoidalarda bir qanc
ha tushunchalarga ta’rif beradi.
Jumladan,
o‘simliklarni muhofaza qilish bobi mavjud bo‘lib, o‘simliklarni himoya qilish, jumladan,
zararli organizmlarni olib kirishga qarshi choralar shakllantirilgan. E’tibor berish
kerakki, favqulotda vaziyatlar, ya’ni xavf tug‘ilganda, zudlik bilan harakat qilish shart
holatlarda tegishli organlarning roziligini olmasdan va boshqa idoralar bilan
kelishmasdan muxim va alohida qarorlar qabul qilish huquqiga ega ekani qayd etilgan.
O‘simliklarni himoya qilish vositalarini qo‘llashda o‘simliklarni himoya qilish
vositalarini ro‘yxatdan o‘tkazish va tajribalarda ulardan foydalanish masalalarini tartibga
solish, ruxsat olish zarurligi, shuningdek, tajribalar (sinovlar)ni amalga oshirish, ruxsat
berish bosqichlari, tijorat sirini saqlash, mahsulot belgilari (markirovka) muammolari,
olib chiqish va boshqa masalalarni tartibga soladi.
O‘simliklarni himoya qilish uskunalari bobi orqali amaliyotga kiritish, xavfsizlikni
tekshirish, uskunadan foydalanish bo‘yicha tegishli yo‘riqnoma ilovasining bo‘lishi
zarurligi va boshqa masalalar muvofiqlashtiriladi. O‘simliklar o‘sishini stimulyatsiya
qilish vositalari bobida o‘simliklarni muomalaga kiritish, xavfsizlikni tekshirish,
qo‘shimcha moddalardan foydalanish, shuningdek, zarar
ni qoplash va talab huquqining
o‘tishi masalalariga oydinlik kiritadi. Organlar va nazorat bobida qishloq va o‘rmon
xo‘jaligi bo‘yicha Federal biologik xizmati va mahalliy sub’ekt organlarining vakolatlari,
doiraviy kelishuvlar, bojxona xizmati ko‘magi bel
gilangan. Qonunining 9-bobi
ma’lumotlar yetkazish, ma’muriy va jinoiy me’yorlarga bag‘ishlangan.
Germaniya qonunchiligining bunday tarzda shakllanishiga bir nechta omillar ta’sir
ko‘rsatgan. Jumladan, huquqshunos olima D.Shibulka “Ekologik taraqqiyot sari yo‘l:
Germaniyaning ekologik maqsadlari va harakat manzillari” asarida (Bonn, 1996 y.) [9]
Qizil kitobga kiritilgan o‘simlik turlari tasnifini keltiradi va vaziyat doimo ham shunday
bo‘lmaganini, Sharqiy Germaniyadagi 500 dan ortiq o‘simlik guruhlari xavf
ostida ekani,
antropogen o‘simliklar jamoalarining ulushi sanoatlashtirish davridan oldin ham katta
bo‘lganini ta’kidlaydi. Bu esa bioxilma
-
xillikning yo‘qolib borishiga faqatgina qishloq
xo‘jaligi aybdor emasligini anglatadi. Qishloq xo‘jaligi faoliyatini
ng ikki turini farqlash
kerak: birinchisi
–
an’anaviy qishloq xo‘jaligi faoliyati –
haydash (shudgorlash), ekish;
ikkinchisi
–
zamonaviy qishloq xo‘jaligi bo‘lib, uni tom (ana’aviy) ma’noda qishloq
xo‘jaligi faoliyati deb ham bo‘lmaydi, chunki aksariyat ho
latlarda uning tuproqqa
umuman aloqadorligi yo‘q, zero, yangi texnologiyalar bo‘yicha ko‘plab mahsulotlar sun’iy
muhitda, tabiatdan ajratilgan holda yetishtiriladi. Shundan kelib chiqib, ikkinchi turini
sanoat faoliyati deb atash to‘g‘risida o‘ylab ko‘rsa bo‘ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
561
O‘simlik dunyosidan foydalanishda uning muhofaza qilinishi tamoyiliga amla qilinishi
muhimdir. Bunda ruxsat berish tartibi juda katta ahamiyatga ega. Masalan, Germaniyada
“Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonunga ko‘ra, mahalliy o‘simlik va
hayvonot
dunyosi uchun xavf tug‘ilishi yoki har
-xil turlar populyatsiyasiga zarar yetishi ehtimoli bor
holatlarda ruxsatnoma berilmaydi. Bu tartib shu jihati bilan bioxilma-
xillik to‘g‘risidagi
Konvensiyadan ilgarilab ketgan. U uch turdagi bioxilma-xillik darajasini qamrab oladi va
profilaktika tamoyillarini amalga oshirish namunasi bo‘lib xizmat qiladi: 1) ekotizimlar va
yashash sharoitlari; 2) turlar va hamjamiyatlar; 3) genomlar va genlar [10].
Germaniya qonunchiligining aksariyat me’yorlari kabi bu huj
jat ham biologik
xilma-
xillik to‘g‘risidagi Konvensiyadan avval qabul qilinganligini inobatga oladigan
bo‘lsak, amaliyotga joriy etilganlik holati ham uning natijadorligini ko‘rsatadi.
Tahlil etilgan o‘simlik dunyosiga oid munosabatlarni tartibga
solishga qaratilgan
Germaniya qonunchiligidan ko‘rishimiz mumkinki, amalda bo‘lgan O‘zbekiston
Respublikasidagi o‘simlik dunyosiga bevosita va bilvosita daxldor bo‘lgan normativ
-
huquqiy hujjatlarni, jumladan, “O‘simlik dunyosini muhofaza qilish va undan fo
ydalanish
to‘g‘risida”gi, “O‘simliklar karantini to‘g‘risida”gi, “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar
to‘g‘risida”gi, “O‘rmon to‘g‘risida”gi, “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi qonunlardagi
moddalarni huquqiy inventarizatsiya qilish va optimallashtirishni taqozo etadi. Zero
Germaniya qonunchiligida o‘simlik dunyosi oid munosabatlar bitta Federal qonun orqali
yagona ob’ekt sifatida tizimli ravishda tartibga solingan. Shu jihatlarni inobatga olib
muhofaza qilinadigan ob’ektlar ro‘yxatini kengaytirish, o‘simliklarni muhofaza qilish
to‘g‘risidagi Xalqaro konvensiyalar qoidalarini modernizatsiya qilish, o‘simlik dunyosi
ob’ektlariga tajovuz qilganlik uchun belgilangan jinoiy
-
huquqiy va ma’muriy
-huquqiy
ta’qiqlar va sanksiyalarni takomillashtirish maqsadga m
uvofiqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
https://president.uz/uz/lists/view/1472.
2.
Халмуминов
Ж.Т., Файзиев
М.М., Безбородов
Ю.Г. Экологическая функция
государства // Научный мир Казахстана. –
Алматы, 2006. –
№2. –
С. 90–
98.
3.
Файзиев
Ш.Х.
Теоретические
проблемы
правового
обеспечения
экологической политики Республики Узбекистан. Монография / Под ред.
М.Х.
Рустамбаева, М.Б.
Усманова. –
Ташкент: ТГЮИ, 2004. –
С. 45.
4.
STGB. 42 Aufl., MUnchen: Beck, 2007.
5.
Rus tilida nashr qilingan xorijiy davlatlarning jinoy
at kodekslari ro‘yxatiga
qarang.: Уголовное право. Библиография (1985
-
2006 годы) / Под ред.
А.Э.
Жалинского. М.: Городец, 2007. –
С. 560–
564.
6.
Xorijiy mamlakatlarning jinoyat to‘g‘risidagi qonunchiligida o‘tkazilgan
islohotlar yo‘nalishlari to‘g‘risida batafsil ma’mulot olish uchun qarang: Дубовик
О.Л.
Уголовно
-
правовая охрана окружающей среды в ФРГ // Экологическое право и
рынок / Под ред. М.М.
Бринчука, О.Л.
Дубовик. M.: ИНИОН –
ИГЛ РАН, 1994. –
С. 229–236; Она же. Реформа законодательства об ответственности за
экологические преступления в России и за рубежом И в кн.:Экологическое право
России. Сборник материалов научно
-
практических конференций. Юбилейный
выпуск 1995
-
2004 гг / Под ред. А.К.
Голиченкова. М.:
ТИССО, 2004. В 3 томах. T.2. –
С. 195–198; Карху
О.С. Анализ уголовного законодательства в сфере экологической
информации в зарубежных странах И Там же.С. 310
-
315; Кузнецова
О.Н. Уголовная
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
562
ответственность за загрязнение атмосферы по законодательству зарубежных
государств // Там же. С.329
-331;
Радчик О_Л. Уголовная ответственность за
преступления в области обращения с опасными веществами и отходами по
законодательству зарубежных государств и там же. С.349
-
351; Радецкий В.
Развитие уголовно
-
экологического права в Польше с учетом требований
Европейской конвенции об охране окружающей среды уголовным правом //
Государство и право. 2002. № 10. С.48
-
56; Шунеманн Б. Уголовное законодательство
в постмодернистском обществе, принципы, касающиеся экологического права
(примере ФРГ и США) // Экологическое право. 2003.
–
№ 2.
–
С.
48
–
54.
7.
Доронин
Г.Г. Состав экологического преступления по германскому праву и
современное экологическое право в России и за рубежом. –
С. 146–
152.
8.
Federatsiya va sub’ektlar o‘rtasidagi huquqiy vakolatlarning taqsimlanishi
to‘g‘risida
o‘qing: Жалинский
А.А., Рёрихт
А.А. Введение в немецкое право. М.: Спарк,
2002
–
2006-
yilda Germaniyada federalizm islohoti o‘tkazildi va YI tomonidan qo‘yilgan
va yerlarning (Sub’ektlarning) atrof
-muxitni muhofaza qilish sohasidagi qonunchilik
vakolatlarin
i qisqartirishga qaratilgan talablariga ko‘ra, vakolatlarni qayta taqsimlash
masalalariga ham daxldor bo‘ldi.
9.
Czybulka D. Erhaltung der Biodiversitat bei der landwirtschaftlihen Nutzung //
10 Jahren Ubereinkommen Uber die biologische Vielfalt S. 154. Doyle U. 1st die rechtliche
Regulierung gebitsfremgen Organismen in Deutschland ausreichend? // Neobiota. Berlin.
Band 1. 2002. S. 284.
10.
Yevropa ekologik qonunchiligida katta ahamiyat beriladigan profilaktika
tamoyili to‘g‘risida qarang: Дубовик
О
.
Л
.,
Кремер
Л
.,
Люббе
-
Вольфф
Г
.
Экологическое
право
.
М.: ЭКСМО, 2005; Кремер
Л., Винтер
Г. Экологическое право Европейского
Союза. М.: Городец, 2007; Степаненко
В.С. Правовые основы экологической
политики Европейского Союза: цели, принципы, действия. М.: Изд
-
во НИФ
-
Природа, РЭФИА, 2004 ва б.
