Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Improvement of the methodology for the development of
spatial imagination of students based on graphic
programs in teaching project drawing
Sanjar MARDOV
1
, Matluba HAMRAQULOVA
2
, Eliyor NURMATOV
3
Tashkent Institute of Architecture and Civil Engineering
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2021
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2022
Available online
25 February 2022
The course of project drawing, at the Tashkent Architectural
and Construction Institute, is aimed at the formation of the
graphic culture of students, as well as the creative potential of
the individual. A lot of effective work in this area, especially in
teaching design drawing, is achieved through the use of modern
graphic software. Among graphic programs, in particular in the
field of architecture, ArchiCAD is the best in the opinion of
professionals. This program, most effectively illustrates for
students, three-dimensional drawings for understanding
architectural projects. This is necessary for students to fully
understand the specifics of their profession.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss1-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
graphic education,
design drawing,
graphic applications,
graphics,
information and
communication,
spatial imagination,
architecture,
drawing, didactics,
engineering graphics.
Qurilish chizmachiligi fanini
o‘qitishda talabalar fazoviy
tasavvurini grafik dasturlar asosida rivojlantirish
metodikasini takomillashtirish
ANNOTATSIYA
Kalit so
‘
zlar:
grafik ta’lim,
qurilish chizmachiligi,
grafik dasturlar,
Oliy ta’lim maskanidagi qurilish chizmachilik kursi talabalar
-
ning grafik madaniyatini, shuningdek, shaxsning ijodiy salohi-
yatini
shakllantirishga qaratilgan. Bu jabhada ko‘plab samarali
1
Senior Lecturer of the Department of
“
Engineering Graphics and Computer Design
”
Tashkent Institute of
Architecture and Civil Engineering. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: sanjar.mardov@mail.ru.
2
Associate Professor of
“
Engineering Graphics and Computer Design
”
Tashkent Institute of Architecture and Civil
Engineering. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: mxaramkulova70@mail.ru.
3
Senior Lecturer of the Department of
“
Engineering Graphics and Computer Design
”
Tashkent Institute of
Architecture and Civil Engineering. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: progjet@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
181
grafika, axborot-
kommunikatsiya,
fazoviy tasavvur,
arxitektura,
chizma,
didaktika,
muhandislik grafikasi.
ishlar, xususan, qurilish chizmachiligi fanini o‘qitishda ham
zamonaviy grafik dasturladan foydalanib ta’lim samaradorligiga
erishilmoqda. Qurilish chizmachiligi fanining mavzularini yori-
tishda arxi
tektura sohasiga mo‘ljallangan grafik dasturlar
orasidan ArchiCAD dasturi, ayniqsa, ancha mukammal bo‘lib,
mavzu mohiyatini yoritishda talabalarning ko‘z o‘ngida chizma
-
larning uch o‘lchamli holatiga o‘tishi samarali usul hisoblanadi.
Shu sababli ushbu fan
ning to‘la mohiyatini yoritishda grafik
dasturlarning amali ahamiyativa ularning tavsiflari alohida o‘rin
oladi.
Совершенствование
методологии
развития
пространственного воображения учащихся на основе
графических программ в обучении проектному
чертежу
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
графическое образование,
проектный чертеж,
графические приложения,
графика,
информация и
коммуникация,
пространственное
воображение,
архитектура,
рисунок,
дидактика,
инженерная графика.
Курс проектного чертежа, в Ташкентском Архитектурно
-
Строительном Институте, направлен на формирование
графической культуры учащихся, а также творческого
потенциала личности. Большая эффективная работа в этой
области, особенно в обучении проектному чертежу,
достигается за счет, использования современного
графического
программного
обеспечения.
Среди
графических программ, в частности, области архитектуры,
ArchiСAD, является лучшей на взгляд профессионалов. Эта
программа, наиболее эффективно иллюстрирует для
студентов,
трехмерные
чертежи
для
понимания
архитектурных проектов. Это необходимо, для полного
понимания специфики своей профессии студентами.
O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha
Harakatlar strategiyasida
“uzluksiz ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, sifatli ta’lim
xizmatlari imkoniyatlarini oshirish, mehnat bozorining zamonaviy ehtiyojlariga mos
yuqori malakali kadrlar tayyorlash siyosatini davom ettirish
”
ustuvor vazifasi belgi-
langan. Mazkur vazifani amalga oshirishda oliy ta
’
lim muassasalari talabalarining
loyihalash malakalarini rivojlantirishda ularning fazoviy tasavvuri, ijodiy faolligi, sohaga
oid amaliy masalalarni loyihalash ko
‘
nikmalari asosiy omil bo
‘
lib, bu sifatlar grafik ta
’
lim
samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Talabalarning kompyuterdan keng foydalana olishi jamiyatda fan-texnika taraq-
qiyotining jadallashishi va shu asosda ijtimoy-iqtisodiy rivojlanishiga erishish uchun
xizmat qiladi. O
‘
qitishning zamonaviy shakllari va metodlarini, kompyuter va axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini ta
’
lim jarayoniga joriy etish, oliy ta
’
lim muassasalarini
zamonaviy o
‘
quv-laboratoriya anjomlari va o
‘
quv-metodik adabiyotlar bilan ta
’
minlash,
ilmiy-tadqiqot va innovatsiya faoliyatini qo
‘
llab-quvvatlash va rag
‘
batlantirish, oliy ta
’
lim
muassasalarining zamonaviy ilmiy laboratoriyalarini tashkil etish va rivojlantirish
choralarini ko
‘
rish asosida raqobatbardosh kadrlar tayyorlash va ularning kasbiy
mobilligi va kreativligini namoyon eta olish kabi muhim vazifalarni amalga oshirish
lozimligini ifodalaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
182
Inson faoliyatining barcha sohalarini kompyuterlashtirish, ko
‘
p asrlik pedagogik
texnologiyalarning o
‘
zgarishiga olib keldi. O
‘
qitishning yangi vositalari pedagogika
fanining asosiy masalalarini qayta ko
‘
rib chiqishga majbur qildi: jamiyat taraqqiyotining
hozirgi bosqichida oliy ta
’
lim tizimida kimlar o
‘
qitilishi, ta
’
lim mazmuni qanday bo
‘
lishi,
oliy ta
’
lim mutaxassis tayyorlash uchun asos sifatida qanday shakl va usullardan
foydalanish kerak.
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, muhandislik kompyuter grafikasi fanining
mazmunini qayta ko
‘
rib chiqish, shu fanni o
‘
qitishdagi dolzarb muammolardan biri deb
hisoblaymiz. Muhandislik kompyuter grafikasi fanining mazmunini qayta tuzishda
bugungi kundagi ilm-fan va texnika sohalarining yutuqlarini inobatga olish maqsadga
muvofiqdir.
O
‘
qitish tamoyillari muammolariga qaratilgan tadqiqotlar analizi, barcha fanlar
uchun umumiy bo
‘
lgan didaktik tamoyillarni ajratib olish imkonini beradi. Barcha
tadqiqotchilar didaktik tamoyillarning nomenklaturasiga kelganda bir xil to‘xtamga
kelishadi. Ammo bu tamoyillarning mazmunini turlicha talqin qilishadi. Bunday tamoyil-
larga quyidagilar kiradi:
–
t
a’lim va tarbiya tamoyili;
–
nazariyani amaliyot bilan bo
g‘
liqlik tamoyili;
–
ilmiylik tamoyili;
–
tushunarlilik tamoyili;
–
muvofiqlik va izchillik tamoyili;
–
onglilik va ijodiy faoliyat tamoyili;
–
ko‘rgazmalilik tamoyili;
–
o‘quv
natijalarining mustahkamligi va bilish qobiliyatini rivojlantirish tamoyili;
–
bilim oluvchilarning individual xususiyatlarini inobatga olish va ta’limning
kollektivligi tamoyili;
–
ta’limning ijobiy hissiyligi tamoyili.
Agar ta’limning mazmun va protsessual taraflarini ikkiga ajratsak, unda an’anaviy
didaktik tamoyillarni shartli ravishda shu ikki guruhga ajratish mumkin. Didaktik
tamoyillarni bunday ko‘rinishda ajratishning shartliligi ularning o‘zaro aloqadorligi va
o‘zaro bog‘
liqligi bilan tasniflanadi.
Mi
sol sifatida ta’limning ta’lim, tarbiya va rivojlantirish jarayonlarini ajratishning
shartliligini keltiramiz.
Ta’limning mazmun tamoyillariga quyidagilar kiradi:
–
ilmiylik tamoyili;
–
tushunarlilik tamoyili;
–
izchillik tamoyili;
–
uzluksizlik tamoyili;
–
uzviylik tamoyili;
–
nazariyani amaliyot bilan bo
g‘
liqlik tamoyili;
–
davomiylik tamoyili. Mazmunni tanlash tamoyillari:
Ilmiylik tamoyili. M.D. Dammer ilmiylik tamoyilining mazmuni rivojlanishini
ko‘rsatib berdi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ushbu tamoyilning
mazmuni birinchi 1950
yilda M.N.
Skatkin tomonidan sakkiz talab shaklida ko‘rsatilgan:
1)
talabalarga y
еtkaziladigan ma’lumotlarning ilmiy ishonchliligi;
2)
tasvirlanayotgan hodisalarning mohiyatini ochish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
183
3)
hodisalarni ularning o‘zaro bog‘
liqligida
ko‘rsatish;
4)
hodisalarni rivojlanishda va bu rivojlanishning
keskin xususiyatini ko‘rsatish;
5)
bilim oluvchilarni hodisalarni to‘g‘
ri dialektik-materialistik tushuntirib beruvchi
eng muhim nazariyalar bilan tanishtirish;
6)
bilim oluvchilarda dunyoni bilish va i
nson aqlining kuchi haqida to‘g‘
ri tasav-
vurlarni yaratish;
7)
talabalarda mutlaq va nisbiy haqiqat haqidagi to‘g‘
ri fikrlarini yaratish;
8)
talabalarni ilmiy tadqiqot usullari bilan tanishtirish.
Biz Z.K. Meretukova va A.R. Chinazirovalarning fikriga
qo‘shilamiz. Ular “ta’limda
ilmiylik tamoyili ta’limning tarkibiy qismida “
ilmiy plyuralizm
”
borligi faktini inobatga
olishi kerak. Bitta ilmiy muammoga turlicha yondashuv talabalarning fikrlash doirasini
oshirishga, ularni haqiqatni qidirishga undaydi
”
,
–
deydilar.
G.M.
Chernobelskaning qarashlarini sitatasining oxirgi so‘zlaridan anglash
mumkin:
“
Mazmunning ilmiyligiga talabalarga faqat tayyor bilimlarni berish bilan emas,
balki ularni ilmiy izlanish metodlari bilan ham tanishtirish yo‘li bilan
erishiladi
”
.
Tushunarlilik tamoyili. O‘qitishning eng muhim tamoyili tushunarlilik tamoyilidir.
Yangi materialni o‘rganishda talabalar, birinchidan, axborot mazmuni, ikkinchidan, uni
taqdim etish uslubi bilan bo
g‘
liq qiyinchiliklarga duch keladilar. Birinchi turdagi
qiyinchiliklar talabaning tezaurusi bilan bo
g‘liq. Ya’ni talabaning olamni anglashi
namoyon bo‘ladigan o‘zaro aloqador tasavvurlar tizimi bilan bog‘
liq. Bu kabi qiyinchi-
liklar tezaurusli axborot baryeri nomini olgan. Barcha talabalarning tezauruslari turlicha
bo‘lib, bir talaba duch kelayotgan axborot baryeriga ikkinchi talaba ham duch keladi
degani emas.
Oliy ta’limda tushunarlilik tamoyili O.V.
Romanovaning ishlarida tadqiq etilgan.
Yangi axborot muhitining o‘quv jarayoniga ta’sirini tekshirar ekan, muallif ta’lim jarayoni
“
katta hajmdagi axborotni talabalar jahon axborot maydonidan va mustaqil qabul
qilishini hisobga olishi kerak. Tamoyilning an’anaviy tuzilishi kengayib bormoqda.
Talabalar oladigan va bilimga aylantiradigan m
a’lumotlar
,
shubhasiz, ilmiy bo‘lishi kerak,
shuning uchun talabalar haqiqiy ilmiy bilimlarni psevdo-ilmiy bilimlardan farqlay
olishlari kerak
”
, degan xulosaga keladi.
Nazariyani amaliyot bilan bo
g‘
liqlik tamoyili.
“
Ushbu tamoyil quyidagi qoidalarga
asosla
nadi: o‘qitish amaliyotida talabalarning o‘z ijtimoiy tajribasini hisobga olish kerak;
o‘quv jarayonini talabalar uchun (ijtimoiy, iqtisodiy, ekologik, siyosiy) muhim muam
-
molarni hal qilish uchun yo‘naltirish; milliy iqtisodiyotda sanoat mehnati bilan o‘q
itish-
ning yaqin aloqasi; ommaviy axborot vositalari, davriy materiallar
”
.
Izchillik tamoyili. Ye.V. Eliseeva zamonaviy sharoitlarda mazmunni tanlashning
y
еtakchi tamoyili izchillik tamoyili bo‘lishi kerak deb hisoblaydi: “o‘zaro bog‘liq o‘quv
ma’lumotlarni pedagogik asoslangan tizim ko‘rinishini ta`minlaydi”
. Izchillik tamoyili,
mazmunni ishlab chiquvchidan fanning mazmuniga shu fanning barcha konseptual
tizimlariga kiritilgan va uning mohiyatini yorituvchi o‘quv bilimlarni kiritishni talab
qiladi.
Mazmunni tuzish tamoyillari:
Uzluksizlik tamoyili. I.P. Podlasiy
“ta’lim jarayoni alohida qadamlardan iborat, agar
u tanaffuslarsiz, uzluksizlikning buzilishisiz, boshqarib bo‘lmaydigan vaziyatlarsiz davom
etsa, ko‘proq muvaffaqiyatga erishtiradi. Agar ko‘nikmalarni muntazam mashqlantirib
turmasa, ular yo‘qolib boradi”
deb yozadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
184
Uzviylik tamoyili. Uzluksizlik va uzviylik tamoyillari tushunchalari L.V. Zagrekova
va V.V. Nikolinalarning
“
Didaktika
”
sida yoritilgan:
“
Uzluksizlik va uzviylik tamoyillari
o
‘quv materialining mazmunini tizimda ma’lum ketma
-
ketlikda va mantiqiy o‘zaro
bo
g‘liqlikda berilishini talab qiladi. Bunda ma’lumotlar oldingisiga tayanadi va yangi
ma’lumotni o‘zlashtirishga tayyorlanadi.
Davomiylik tamoyili. Ta’lim mazmunini tuzish uchun ko‘rib chiqilgan tamoyillar
davomiylik tamoyili bilan chambarchas bo
g‘liq bo‘lib, u mazmun tuzuvchilarni bo‘lim
-
lararo va fanlararo munosabatlarni hisobga olishga yo‘naltiradi. “Ta’lim muhitini to‘ldirib
yuborgan fanlararo bo
g‘
liqlikning haddan tashq
ari ko‘pligi pedagogga bo‘lgan talabni
oshirib yubordi
”
.
“Qurilish chizmachiligi” fanini o‘qitishni zamon talablari darajasiga yе
tkazish
uchun fan dasturida ko‘rsatilgan mavzular bo‘yicha ma’lumotlarni to‘plash va ularni
multimediali kompyuter texnologiyalari yordamida qayta ishlash bugungi kunning
dolzarb masalasi hisoblanadi. Zamonaviy kompyuter texnologiyalarning ta’lim jara
-
yonida qo‘llanilishi pedagogik texnologiyalarni inkor etmagan holatda parallel olib
borilishi maqsadga muvofiq. Zero, shunday yondashuv grafik materiallarning samarali
o‘zlashtirilishida kutilgan natijani beradi. Ayniqsa, qurilish chizmachiligi fanini o‘qitishda
grafik dasturlardan foydalanish kutilgan natijaga olib boradigan yagona yo‘l desak
mubola
g‘a bo‘lmaydi. Fan nomining o‘zi ham grafik dasturlar yordamida o‘qitilishni talab
etadi. Hozirgi kunga qadar qurilish chizmachiligini grafik dasturlar bilan uy
g‘
un holda
olib borilmaslikka asosiy sabablardan grafik dasturlarni biladigan o‘qituvchilarning
y
еtishmasligi va o‘quv xonalarining
talab darajasida emasligi edi. Lekin hozirgi
rivojlangan davrda grafik dasturlardan foydalanmay darslar tashkil etilishi zamonaviy
ta’lim standartlariga mutlaqo to‘g‘
ri kelmaydi.
“Qurilish chizmachiligi” fanini o‘qitishda mavzularni bir
-biriga bo
g‘
lanishi ularning
uzviyligini ta’minlash, o‘qitishning eng zamonaviy usul va vositalaridan foydalanish
bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. O‘rganilayotgan fanning barcha mavzulari
bir-
biri uchun poydevor vazifasini o‘taydi. Bu esa o‘qituvchidan o‘z usti
da tinimsiz
ishlashni talab etadi, sababi, qurilish chizmachiligi o‘zgarishlar bilan hamohang yuradi.
Dastlab shu talablarga mos o‘qituvchilarning tayyorgarligi, ya’na bir muhim dolzarb
muammo hisoblanadi.
“Qurilish chizmachiligi” fanini o‘qitishda o‘quv r
ejadan kelib chiqqan holda fan
dasturi ishlab chiqishda mavzularga oid ma’lumotlarni umumlashtirish hamda ularni
tahlil etish zarur.
Zamonaviy kompyuter texnologiyalarining boy imkoniyatlaridan foydalanib qayta-
dan chizmalarni chizish, ularga animatsiyalar berish, multimediali holatga keltirish lozim.
Ayniqsa, multimediali ko‘rinishdagi chizmalar talabalarning diqqat
-
e’tiborini o‘ziga
tortishi natijasida ularning fanga bo‘lgan munosabatlari o‘zgaradi. Bundan tashqari,
talabalarda shu chizma haqida to‘liqroq ma’lumotga ega bo‘lish imkoniyati yaratiladi.
Kompyuter grafikasiga tegishli bo‘lgan zamonaviy dasturiy vositalar ArchiCAD, AutoCAD,
3dMax va boshqa dasturlar fanni o‘qitishda o‘qituvchi uchun yordamchi bo‘lib xizmat
qilsa, bilimlarni o‘zlashtirayotgan talabalar uchun fanning ma’no
-mazmunini tushu-
nishga, fazoviy tasavvuri, ijodiy va mantiqiy fikrlash qobiliyatlari rivojlanishiga, fanni
o‘zlashtirish ko‘rsatkichini yaxshilashga olib keladi. To‘plangan ma’lumotlarni qayta
ishlashda kompyuter grafikasidan foydalanish maqsadga muvofiq.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
185
Kompyuter grafikasi murakkab sintetik resurslar qatoriga kiradi. U muhandisga
innovatsion
g‘
oyalarni amalga oshirishga yordam beruvchi zamonaviy qurilma va
texnologik y
еchimlar bilan grafikaning birlashishi natijasida paydo bo‘
ldi va rivojlandi.
Aslida, rasm va chizmalar tabiiy usulda hosil bo‘lmaydi. Bu tasvirlar sun’iy xarak
-
terga ega
–
inson ongi, hissiyotlari va qo‘li bilan yaratilagan asardir. Inson ularni tasvir
-
lanayotgan obyektlar haqida axborot uzatish uchun yaratadi va ular idrok etish,
tushunish va shu obyektlarni tasvirlash uchun grafik modellar vazifasini bajaradi.
O‘zining shakliga ko‘ra, rasm –
bu obyektni idrok etish va tushunishning grafik modeli,
chizma
–
obyektni tushunish va ilmiy idrok etishning geometrik modelidir.
M.Yu. Filimonovaning fikricha:
“
...kompyuter grafikasi tizimini butunlay, hatto
professionallar va dasturchilar ham to‘liq o‘rgana olmaydi. Shu bois talabalarni butun
tizimni o‘rganishga majburlash maqsadga muvofiq emas. Faqat ajratib ol
ingan kerakli
bo‘lgan bo‘limini o‘rgatish zarur. Buning uchun, o‘z navbatida, yangi zamonaviy o‘qitish
usullari kerak. Yuqorida aytilganlarning barchasi nafaqat kompyuter grafikasi
tizimlariga, balki boshqa murakkab dasturiy tizimlarni o‘rganishga ham taal
luqlidir
”
.
Kompyuter grafikasi qo‘llanilish sohasiga ko‘ra quyidagi bo‘limlarga ajratiladi:
–
ilmiy grafika;
–
ishbilarmonlik grafikasi;
–
konstruktorlik grafikasi;
–
illyustrativ grafika;
–
reklama va rasm grafikasi;
–
kompyuterli animatsiya;
–
multimedia.
Ilmiy grafika
–
tadqiqot obyektlarini ko‘rgazmali tasvirlash, tadqiqot natijalarini
grafik usulda qayta ishlash bilan shu
g‘
ullanadi.
Ishbilarmonlik grafikasi
–
turli muassasalar faoliyatida ishlatiladigan illyustrat-
siyalar yaratishdir.
Ishbilarmonlik grafikasi yordamida yaratiladigan ko‘rgazmali mate
-
riallarga rejalashtirish ko‘rsatkichlari, hisobot hujjatlari va statistik hisobotlarni misol
keltirish mumkin.
Konstruktorlik grafikasi
–
buyumning elektron chizmasini va uning uch o‘lchamli
modelini yaratish imkonini beruvchi bo‘lim. Yaratilgan uch o‘lchamli modelni virtual
muhitda turli ta’sirlarga tekshirish imkonini beradi.
Illyustrativ grafika
–
foydalanuvchi tomonidan kompyuterda maxsus dasturlarda
xuddi qalam, cho‘tka, bo‘yoq va boshqa
vositalar bilan qo
g‘
ozga erkin chizgani kabi ishlab
imkonini beradi.
Reklama va rasm grafikasida
–
multfilm, kompyuter o‘yinlari, videotaqdimotlar va
reklama yaratish uchun kompyuterdan foydalanish imkonini beradi.
Kompyuterli animatsiya
–
bu ekranda harakatlanuvchi tasvirlar ketma-ketligi.
Foydalanuvchi ekranda harakatlanuvchi obyektlarning dastlabki va oxirgi holatlarining
kiritadi va barcha oraliq holatlar kompyuter tomonidan avtomatik hisoblanadi.
Multimedia
–
bu audio bilan kompyuter ekranida yuqori sifatli tasvirni birlash-
tiradi. Multimedia ta’lim, reklama va ko‘ngilochar sohalarda keng ishlatiladi.
Qurilish chizmachiligi fanidan mash
g‘
ulotlar olib borilishida turli xildagi loyiha
ishlari, bino, tom yopmalar va boshqalarni tasavvur
etishda kompyuter grafikasi ko‘mak
-
lashuvchi vosita sifatida o‘zining samarasi beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
186
Animatsion materiallar talabalarning fazoviy tasavvurining rivojlanishiga va teran
fikrlashga katta ko‘mak beradi. Sababi, berilayotgan chizmalarni fazoviy va tekislikda
gi
hamda shakllarini multimediali kompyuter texnologiyalarining keng imkoniyatlaridan
foydalanib ko‘rsatiladi. Misol tariqasida murakkab binoning tarxi berilgan bo‘lsin. Ushbu
berilgan tarxni sintez qilish orqali talabalar binoni ko‘z oldiga keltirishadi.
Lekin barcha
talabalarning qobiliyati bir xil bo‘lmaganligi sababli ma’lum bir talabalar binoning
umumiy ko‘rinishini tasavvur eta olmaydilar. Shu sababli murakkab binolarning
proyeksiyalarini ko‘rsatish bilan birgalikda uning 3D modelini ko‘rsatish orqali
talaba-
larning fazoviy tasavvurini rivojlantirish mumkin. Shu o‘rinda binoning umumiy
ko‘rinishini animatsiyalar orqali ham ifodalash mumkin. Animatsiyalarning talabalar
tomonidan boshqarilishi mavzularni yanada osonroq o‘zlashtirishga olib keladi.
1-
rasm. Cizhmadan umumiy ko‘rinishga o‘tish multimediali ko‘rinishi
2-rasm. Binoning umumiy
va ichi ko‘rinishlarining multimediali ko‘rinishi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
187
Animatsion roliklar bilan birgalikda video ko‘rinishdagi ishlanmalarni ham parallel
ravishda qo‘llash dars
sifatini oshirishga xizmat qiladi. Qurilish chizmachiligi fanining
deyarli barcha mavzulari nazariya va amaliyotni bo
g‘
liq holda olib borilishini talab etadi.
Agar nazariya va amaliyot yu
g‘unligi ta’minlanmasa talabalarda tushunishlarida
bo‘shliqlar paydo bo‘ladi. Shuning uchun ham ekrandagi animatsion rolikka va mavzuga
mos bo‘lgan nazariyalarni bir vaqtda namoyish qilish talab etiladi..
Uch o‘lchovli modellashtirish –
bu konstruktorning
g‘
oyalarini kompyuter ekranida
hayratlanarli darajada haqiqiy va ishonchli tasvirlarda mujassamlovchi olamga sayo-
hatdir. Xuddi qo‘lingizni cho‘zsangiz, hozirgina tasavvuringizdagina mavjud bo‘lgan
narsaga tega olasiz.
3D modellashtirish tizimlarida uch o‘lchamli model, odatda, monitor ekranida
ixtiyoriy parallel proyeksiya
(aksonometriya) sifatida namoyon bo‘ladi. Standart ko‘rini
-
shlar tegishli panelda aks ettiriladi va ortogonal va standart izometrik proyeksiyalarni o‘z
ichiga oladi. 3D modeldan ortogonal proyeksiyalarni avtomatik ravishda yaratish uchun
T-VIEW va T-DRAW buyruqlaridan foydalaniladi. Shu tariqa chizma geometriyaning
bevosita, fazoviy jism (3D model) asosida uning tekislikdagi (monitor ekranidagi)
geometrik tasvirini qurish vazifasi amalga oshiriladi.
Geometrik modellashtirishning tarkibiy tuzilishi quyidagi
4 ta komponentlarni o‘z
ichiga oladi:
1.
Asl nusxa yoki modellashtirish obyekti
. Uch o‘lchamli fazoni modellashtirishda
monitor ekranida ortogonal proyeksiyalar, aksonometriya, perspektiva va sonli belgili
proyeksiyalar olinadi. Bundan tashqari, modellashtirish obyektlari har qanday boshqa
zamonaviy ilm-
fan uchun dolzarb va hali hal etilmagan muammo bo‘lgan ko‘p o‘lchovli va
nochiziqli modellar bo‘lishi mumkin.
2.
Model maydoni
–
bu tasvirlanayotgan modelning tashuvchisi. Odatda, bu monitor
ekrani, ammo modelni tasvirlash uchun boshqa usullardan ham foydalanish mumkin.
3.
Modellashtirish apparati
3D modellarni berilish usullarini aniqlaydi.
Ular:
–
analitik;
–
kinematik;
–
konstruktiv;
–
parametrli;
–
aralash usullar.
4.
Modellar
karkasli, sirtli va qattiq holatdagi
modellarga bo‘linadi.
Kompyuter grafik dasturlar yordamida yaratilgan 3D chizmaning video orqali
namoyish etilishi uni talabalar ko‘z oldida real hayotdagidek ko‘rsatib beradi va talabalar
uchun tushunarli bo‘lib, ularning fazoviy
tasavvurlarini rivojlantiradi. Sababi talabalarda
fazoviy tasavvur rivojlanishi fanni tushunishiga olib keladi. Zero, qurilish chizmachiligiga
oid materiallarni o‘zlashtirishda fazoviy tasavvur muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun
talaba fazoviy tasavvurga eg
a bo‘lsagina fan bo‘yicha topshiriqlarni bajara oladi.
Ta’lim tizmini kompyuterlashtirish
–
ta’lim oluvchilarni hayotning hamma
jabhalari uchun har tamonlama
еtuk intelektual salohiyatli kadrlar bo‘lib shakllanishi
-
ning asosiy omilidir. Ta’limni
kompyuterlashtirish yordamida nafaqat tabiat va
jamiyatdagi, balki ta’lim jarayonidagi hodisa va jarayonlar ham modellashtiriladi,
boshqariladi, o‘rganiladi va tashxis qilinadi. Jamiyatda inson faoliyatining barcha sohalari
kompyuterlash-tirilayotgan hozirgi sharoitda yosh avlodning kompyuter savodxonligini
yuqori darajada bo‘lishini ta’minlash muhim omil hisoblanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
188
Ta’limda yangi axborot texnologiyalari –
bu ta’lim olishda kompyuter texnolo
-
giyalaridan foydalanishdir. Smirnov
A.V. ta’riflashicha “
... yangi axborot texnologiyalari
—
ishlash texnologiyasi, y
е
tkazishi, EHM yordamida axborotlarni tasavvur etish va
ommalashtirish, hisoblash va dasturli vositalarni yaratilishi
”
hisoblanadi.
“Qurilish chizmachiligi” fanida binoning ishchi chizmasini tayyorlash v
a taxt qilish
mavzusi mavjud. Ushbu mavzuda loyiha ishining tarxiga qarab uning tarz qismlari
y
еchimni zamonaviy dizayn ko‘rinishida topish talab etiladi.
3-rasm. Epyur tekisliklari.
3-rasmda qurilish chizmachiligi fanida talabalarga beriladigan topshiriqdagi
binoning ko‘rinishlarini joylashtirish keltirilgan. Beriladigan loyiha ishining ko‘rinishlari
shu tartib asosida joylashtirish talab etiladi. Agar talaba bu ketma-ketlikni almashtirib
qo‘ysa, stand
art talablari buzilgan hisoblanadi. Bunday topshiriqlarni talabalarga dars
jarayonida tushuntirish va bajarilish ketma
–
ketliklarini turli usullarda berish mumkin.
Misol uchun:
An’anaviy usul
:
doskada chizish.
Noan’anaviy usul
:
bajarilish ketma
–
ketligini animatsion tarzda namoyish etish.
Zamonaviy usul:
berilayotgan detalning 3D modelini virtual ko‘rinishda ko‘rsatish
va turli tomonlaridan aylantirib ko‘rsatish mumkin. V.V.Kondratova ilmiy tadqiqot ishida
kompyuter grafikasini dars jarayonida qo
‘llash bo‘yicha ilmiy tavsiyalar bergan. Ya’ni
kompyuter grafikasidan foydalanib dars uchun kerakli detallarning modellari ko‘rsatish
yaxshi samara berishini ta’kidlagan.
Modellashtirish
–
o‘rganilayotgan tadqiqotning obyekti real hodisa va jarayonini
ma’lum bir sohadagi ma’lumotlarini aniq va tushunarli ko‘rinishi. Modellashtirishning
quyidagi turlari grafik fanlarni o‘qitishda kompyuter modellashtirish hamda grafik va
geometrik modellashtirish qo‘llanilishi mumkin.
Modellashtirish jarayoni uchta elementn
i o‘z ichiga oladi:
●
subyekt(tadqiqotchi);
●
tadqiqot obyekti;
●
anglovchi subyekt va anglanuvchi obyekt munosabatlarini belgilovchi (aks
ettiruvchi) model.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
189
Kompyuter modellashtirish
–
matematik va geometrik modellashtirishning
virtual ko‘rinishda berilishi. Kompyuter modellashtirishdan juda ko‘plab sohalarda
foydalanish mumkin. Elektronika, energetika, kimyo-biologiya, arxitektura, dizayn,
muhandislik sohalarining barcha turlarida keng foydalanish bugungi kunda yaxshi
samara bermoqda. Jumladan, “Chizma geometriya va muhandislik grafikasi” fanidan turli
xildagi chizmalar, detallar, maketlarni kompyuter grafikasi yordamida modellashtirish
mumkin.
Zamonaviy kompyuter texnologiyalari yangidan yangi imkoniyatlar ochib
bermoqda. Natijada esa murakkab his
oblangan loyiha ishlari tezlik bilan o‘z е
chimini
topishga imkoniyatlar yaratmoqda. Bu texnologiyalar ta’lim tizimiga ham o‘z ta’sirini
o‘tkazib, o‘qitish jarayonida keng qo‘llanilmoqda. Qurilish chizmachiligiga bo‘lgan loyiha
ishlari uchun juda ko‘plab grafik dasturlar va tizimlar bo‘lib, ularni dars turiga qarab
foydalanish mumkin. Bu dasturlar tizimiga quyidagilar kiradi: MS Word, MS PowerPoint,
AutoCAD, Paint.Net, ArchiCAD, ElectroCAD, Adobe PhotoShop, Adobe Flash, CorelDraw,
3dMax, Lumion, Revit, Lira va boshqalar. Bu dasturlardan dars jarayonida foydalanish
orqali talabalarga berilishi lozim bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni qisqa vaqt oralig‘
ida
y
еtkazish mumkin. Bu grafik dasturlarning barchasi o‘zaro aloqadorlikda ishlatilsa,
ko‘zlangan maqsadga е
tish birmuncha tezlashadi.
ArchiCAD dasturida
modellashtirish imkoniyatlari kengaytirib berilgan bo‘lib,
unda bino modellarini yaratish qulaydir. Tasvirlar, ko‘rinishlar, qirqimlar, zinalar, tom
yopmalar, uzellar, konstruksiyalar, smeta ishlari va shu kabi mavzularni yoritishda
foydalanish talabalar fazoviy tasavvuri, ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga olib
keladi.
Fan o‘qituvchisi mavzularga oid loyiha ishlarini ArchiCAD dasturida yaratib, ularni
dars jarayonida qo‘llashi mumkin. Yaratilgan model
larni ArchiCAD dasturining keng
imkoniyatlaridan foydalanib turli tomonlaridan ko‘rish, qirqim berish, model rangini
o‘zgartirish, avtomatik tarzda o‘lchamlarini qo‘yish va shu kabi ko‘plab imkoniyatlaridan
unumli foydalanishi mumkin.
Eng asosiy
talab o‘qituvchi kompyuter grafikasini bilishidir, ya’ni u berilayotgan
materialning mazmuni va mohiyati, murakkablik darajasi, didaktik vazifalarlarga ko‘ra
grafikaviy dasturlarni tanlab olishi lozim bo‘ladi.
Biz qurilish chizmachiligu fani bo‘yicha
talaba
:
–
kompyuter grafikasining tarixini;
–
kompyuter grafikasi bo‘limlarini;
–
konstruktorlik grafikasi bo‘limini tashkil etuvchi tizimlar (CAD, CAM, CAE)ni;
–
CAD tizimida ishlovchi grafik dasturlar va ularning ishlash tamoyillarini;
–
elektron tasvirning formatlari;
–
chizma bajarish uchun qo‘llaniladigan uskunalar panellarini;
–
buyumning fazoviy holati asosida uning chizmasini olish algoritmlarini
bilishi
kerak
;
–
ikki va uch o‘lchamli grafika yaratish uchun mo‘ljallangan uskunalar panelini
tahlil qilish;
–
berilgan uch o‘lchamli detalning ikki o‘lchamli chizmasini chizish;
–
detalning ikki o‘lchamli chizmasi asosida uning uch o‘lchamli modelini qurish;
–
tekislikda va fazoda geometrik modellarni loyihalashning optimal algoritmlarini
aniqlash;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
1 (2022) / ISSN 2181-1415
190
–
tekislik va fazoda murakkab chizma va shakllarni yaratish;
–
chizmani taxt qilish va chop etish
ko‘nikmasiga ega bo‘lishi kerak
;
–
murakkab shaklga ega buyumlarni analiz qilish;
–
chizmani qo‘lda (chizma qurollari yordamida) va CAD dasturi yordamida
bajarishni taqqoslash;
–
i
kki va undan ortiq CAD dasturlarini o‘zaro taqqoslash;
–
CAD dasturlarining o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlash;
–
yangi CAD dasturlarini mustaqil o‘zlashtirish
malakasiga ega bo‘lishi kerak deb
o‘ylaymiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. O‘zbekiston Respublikasi oliy
ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘
risida. PF
–
5847.
2019-yil 8-
oktyabr. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi,
09.10.2019 y.,
06/19/5847/3887-son.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 27-iyuldagi
“Oliy ma’lumotli
mutaxassislar tayyorlash sifatini oshirishda iqtisodiyot sohalari va tarmoqlarining
ishtirokini yanada kengaytirish chora-
tadbirlari to‘g‘
risida
”
gi PQ
–
3151-son qarori.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 y., 30
-son, 729-modda.
3.
Гура
В.В.
Теоретические
основы
педагогического
проектирования
личностно
-
ориентированных
электронных
образователных
ресурсов
и
сред.
Ростов
н/Д:
Изд
-
во Южного федералного ун
-
та, 2007.
–
С.
320.
4.
Sh. Murodov, A. Xakimov, A. Xolmurzaev, M. Jumaev, A.
To‘xtaev.
Chizma
geometriya. Elektron darslik. 120 MGB. Toshkent. 2004-yil.
5.
Mardov S.X. Modern Electronic Methods of Controlling Students
’
Knowledge in
the Field of Construction Drawing //
“
ONLINE-CONFERENCES
”
PLATFORM.
–
2021.
–
PP. 18
–
26.
6.
Xudoykulovich M.S., Saidaxatovna R.F., Xasanboy o
‘g‘
li N.A. Evristic teaching
technology and its practical application which in theaching of draftsmanship // Middle
European Scientific Bulletin.
–
2021.
–
Т
. 12.
–
PP. 458
–
462.
7.
Xudoykulovich, Mardov Sanjar.
“
The status of teaching the subject
”
construction
drawing
”
in higher education institutions
”
. Archive of Conferences. 2021.
8.
Xudoykulovich, Mardov Sanjar, and Farkhatova Zilolahon Hikmat Qizi. "Methods
of using graphic programs in the field of construction drawing. ACADEMICIA: An
International Multidisciplinary Research Journal 11.10 (2021): 1297
–
1306.
9.
Mardov S.X. Current Status of Developing Students' Space Imagination in the Use
of Graphic Software in Teaching Architectural Drawings.
10.
Мардов
С
. Qurilish chizmachiligi fanini
o‘qitishda grafik dasturlardan
foydalanishda talabalarning fazoviy tasavvurini rivojlantirishning bugungi holati va
muammolari //
Общество
и
инновации
.
–
2021.
–
Т
. 2.
–
№.
12/S.
–
B. 146
–
154.
11.
Khudoykulovich M. S. et al. Content of the Science of Architecture Construction
and Its Current Status of Teaching // International Journal of Innovative Analyses and
Emerging Technology.
–
2021.
–
Т
. 1.
–
№. 7. –
PP. 106
–
114.
