Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Secular views on the development of engineering
education based on modern STEAM education
Sh. TURDIYEV
1
Karshi Engineering and Economics Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
30 January 2022
Accepted 20 February 2022
Available online
15 March 2022
An approach based on modern STEAM education is a
combination of fundamental and practical knowledge, modern
technologies, and most importantly, their effective use for
practical purposes is becoming a key criterion for the
emergence of new professions and innovative engineering
activities. As a result, a new approach to engineering education
is emerging, the article discusses.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
STAEM education,
STAEM approach,
engineer,
education,
modern,
economics,
technology.
Zamonaviy STEAM ta’limiga asoslangan muhandislik
ta’limi rivojlanishining dunyoviy koʻrinishlari
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
STAEM ta’limi,
STAEM yondashuv,
muhandis,
ta’lim,
zamonaviy,
iqtisodiyot,
texnologiya.
Zamonaviy STEAM ta’limiga asoslangan yondashuv funda
-
mental va amaliy bilimlar, zamonaviy texnologiyalarning
kombinatsiyalari va, eng asosiysi, ulardan amaliy maqsadlarda
samarali foydalanish yangi kasblarning paydo b
o‘
lishiga va
muhandis innovatsion faoliyatining asosiy mezoniga aylan-
moqda. Buning natijasi sifatida muhandislik ta’limiga yangi
yondashuv shakllanmoqda, maqolada ana shular haqida fikr
yuritilgan.
1
Doctor of philosophy in pedagogical sciences, associate professor, Karshi Institute of Engineering and
Economics, Karshi, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
184
Светские взгляды на развитие инженерного образования
на основе современного
STEAM-
образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
STAEM-
образование,
STAEM-
подход,
инженер,
образование,
современное,
экономика,
технология.
Подход, основанный на современном STEAM
-
образовании,
представляет собой сочетание фундаментальных и
практических знаний, современных технологий, а главное, их
эффективное
использование
в
практических
целях
становится ключевым критерием появления новых
профессий и инновационной инженерной деятельности. В
результате возникает новый подход
к инженерному
образованию, рассматривается в статье.
STAEM ta’limiga yondashuvni amalga oshirish globallashuv jarayoni, giper
-
konkurensiya, demografik vaziyat ilmiy texnologiyalarning shiddat bilan rivojlanib
borayotganligi va ularning murakkab tus ola boshlaganligi muhandislarning jamiyatdagi
rolining oʻzgarishiga jiddiy ta’sir koʻrsatmoqda.
Global bilimlar iqtisodiyotning (global
knowledge ekonomy) texnologik ehtiyojlari, muhandislik ta’limiga qoʻyiladigan talablarni
tubdan oʻzgartiradi. Ular muhandisn
ing tor doiradagi mutaxassislikka oid ilmiy-texnik va
muhandislik predmetlariga nisbatan kengroq boʻlgan
koʻlamdagi tayanch kompeten
-
siyalarning egallanishini talab etadi. Iqtisodiyotning raqobatbardosh boʻlishi va milliy
xavfsizlikning ta’minlanishi uchun
texnologik innovatsiyalar ahamiyatini anglashning
rivojlanib borayotganligi muhandislik faoliyatining yangi ustuvor yoʻnalishlari shakl
-
lanishini taqozo etmoqda [1].
Fundamental va amaliy tadqiqotlarning bir-
biriga yaqindan ta’sir koʻrsatishi,
ularning bir-biriga kirishib borishi (hatto alohida loyihalar komplekslari doirasida ham),
yangi texnologiyalarning yuqori darajadagi predmetlararo va multipredmetlararo
xususiyatga egaligi (the highly interdisciplinary nature of new technologies), yangi
sohalardagi kompleks muammolarni hal etish imkonini beradigan kiberinfrastrukturalar
(the hardware, software, systems, people, policies) muhandislik faoliyatining yangi
paradigmalari yaratilishini talab qiladi. Bundan tashqari, talabalarning ilmiy-texnik
ka
ryerasiga nisbatan qiziqishlarining soʻnib borayotganligi, mamlakat ichida muhandislik
faoliyatining diversifikatsiyasi kabi omillar muhandislik faoliyatiga an’anaviy yonda
-
shuvlarning hayotiyligi haqidagi masalalarni kun tartibiga olib chiqmoqda. STAEM
ta
’limiga yondashuvni amalga oshirish yangi texnologiyalar (masalan, nano
-bio-info-
kogno), zamonaviy jamiyatda yuzaga kelayotgan tizimli majmuaviy mega muammolar
(complex mega systems problems), shuningdek, yangi paradigmalarni, masalan, Super
Computer (SmartMat*Mech), Simulation and Optimization Based Produkct Development,
Digital Manufacturing, keng intellektual diapazonga va koʻplab yoʻnalishlar boʻyicha
jahon miqyosida asosiy kompetensiyalarga ega boʻlgan, an’anaviy muhandislik pred
-
metlari doirasida “oʻralib” qolmagan mutaxassislarning multipredmetli jamoalarini
shakllantirishni talab qiladi.
О‘zbekiston oliy o‘quv yurtlarida ushbu STAEM ta’limi yondashuvni amalga
oshirish talabalar mustaqil ta’limini amalga oshirishda muyyan darajada xizmat qiladi.
Bu
о‘
z-
о‘zidan о‘sib kelayotgan yoshlarimizni kelajakda kashfiyotchi olimlar bо‘lib
yetishishiga imkoniyatlar beruvchi yondashuvdir. Shunday ekan, STAEM fanlarni “jonli”
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
185
k
o‘
rinishga keltirishda modellashtirish va raqamlashtirishdan foydalanish zaruriyati
paydo b
о‘ladi. Ushbu jarayonlarni amalga oshirishda turli blok
-sxemalar, modellashtirish
va raqamlashtirish imkonini beruvchi kompyuter dasturlari fanlar xususiyatidan kelib
chiqib amalga oshiriladi.
Mamlakatimiz ijtimoiy rivojlanishining barqarorligini, xavfsizlik, ijtimoiy
muvaffaqiyatini
ta’minlashda ilmiy texnologik innovatsiyalarning roli kun sayin oshib
bormoqda. Shuning uchun ham muhandislik amaliyoti muammolarni an’anaviy yechish
yoʻllari va loyihalash koʻnikmalaridan ilmiy
-
ta’limiy, innovatsion texnolog
ik, ijtimoiy-
iqtisodiy, ma’naviy, huquqiy, multimadaniyatli va ekologik maydonda kompleks
innovatsion yechish yoʻliga oʻtishi lozim [2]. STAEM yondashuvli innovatsion muhan
-
dislik ta’limiga oʻtishning asosiy shartlari sifatida metodologiya va muhandislik ta’limi
mazmunini “Fan
-
muhandislik ta’limi –
ishlab chiqarish-
innovatsiyalar” yagona milliy
kompleksi shakllanishi doirasida innovatsion bilimlar iqtisodini shakllantiruvchi
zamonaviy muhandislik an’analari va yondashuvlari asosida yangilashni e’tirof etish
lozim.
Oʻzbekiston hamda xorijiy mamlakatlar ta’lim dasturlarining eng yaxshi analog
-
larini aniqlash, “eng yaxshi amaliyotlar”ni, yuqori kurslarida Oʻzbekiston va xorijiy ishlab
chiqarish korxonalarining buyurtmalari boʻyicha muhandislik tayyorgarligini
amalga
oshirish vositalari orqali “benchmarking” (inglizcha soʻz boʻlib
-Benchmarking)
–
etalon
koʻrsatkichlar asosida tahliliy mos qoʻyish lozim. U oʻzida teng holatda ikkita jarayonni
–
baholash va mos qoʻyishni jamlaydi) prinsipidan foydalanish, ilgʻor is
hlab chiqarish
korxonalarining jahondagi yetakchi konsepsiyalari va texnologiyalarini, gʻoyalarini,
yondashuvlarini ta’lim kursi mazmuniga integratsiyalashtirish, mobillik va zaruriy
dasturlarni rivojlantirish, bularning bari zamonaviy innovatsion muhandis
lik ta’limining
shakllanishiga ijobiy ta’sir koʻrsatishi lozim. Bugungi kunda texnika va texnologiyalardagi
innovatsiyalar, odatda, ilm-
fanning turli sohalariga taalluqli bilimlarni qoʻllash yoʻli bilan
multipredmetli asosda shakllantiriladi.
STAEM ta’lim
i yondashuvni amalga oshirish fundamental va amaliy bilimlar,
zamonaviy texnologiyalarning kombinatsiyalari va, eng asosiysi, ulardan amaliy maqsad-
larda samarali foydalanish muhandislik innovatsion faoliyatining asosiy mezoniga
aylanmoqda. Buning natijasi
sifatida muhandislik ta’limiga yangi yondashuv shakllanadi.
Yigirma birinchi asrda innovatsion muhandislik ta’limining nazariyotchilari va
amaliyotchilari texnika va texnologiyalar sohasining mutaxassisida nafaqat bilim, malaka
va koʻnikmalarning, shuning
dek, alohida bilim,
malaka va koʻnikmalarning amaliyotda,
yangi raqobatbardosh mahsulotlar qisqa vaqt ichida yaratiladigan real ish jarayonida
qoʻllanishiga yoʻnaltirilgan kompetensiyalarning
shakllanishi zarurligini ta’kidlaydilar.
Shuning uchun ham komp
etensiyalar “harakatdagi bilimlar”dan iborat boʻladi.
Bunga mutanosib ravishda ta’lim dasturlari va oʻquv rejalari oʻzgarib boradi. Oʻquv
yilining boshidan boshlab talabalar taqdim etilayotgan oʻquv materialining ularning
boʻlgʻusi muhandislik faoliyatlari
bilan, jamiyatning ilmiy-texnik, texnologik, iqtisodiy va
ijtimoiy rivojlanishi bilan bogʻliqligini anglay boshlaydilar. Bunday pedagogik uslub
talabalarda ta’lim jarayoni uchun zaruriy boʻlgan ta’lim motivatsiyasi, amaliyot orqali
nazariyani idrok etish motivatsiyasini shakllantirish imkonini beradi.
Hozirgi davrda koʻplab xorijiy universitetlar masalan Aalborg University, Daniya;
Twente University, Gollandiya; Queens University, Kanada; Norwegian University of
Science and Technology, Norvegiya; N.E. Bauman nomidagi MDTU Rossiya (Moskva
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
186
davlat texnika universiteti), SPDPTU (Sankt-Peterburg davlat politexnika universiteti va
boshqalar) kasbiy tayyorgarlikning koʻplab yoʻnalishlari boʻyicha ma’ruzalar, amaliy
mashgʻulotlar, hisoblash praktikumlarini doim
iy ravishda yangilab bormoqdalar,
muhandislik ta’limida muammoli yoʻnatirilgan metodlarni va loyihali tashkillashtirilgan
metodlarni tatbiq etmoqdalar. Buning natijasida muhandislik ta’limining yangi bosqi
-
chiga, fundamental va amaliy bilimlar, zamonaviy ilmiy texnologiyalarni, muam-molarni
ifodalaydigan va malaka hamda koʻnikmalarni, soʻngra natijalarni fanlararo va multifan
-
lararo yondashuvdan foydalanib, tadqiq, tahlil qiladigan va interpretatsiyalaydigan
kompetensiyalar majmuasining shakllanishini ta’mi
nlaydigan yangi darajaga erishiladi [5].
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, ayni zamonda STAEM yondashuvli muhandislik
ta’limining yangi paradigmalari quyidagilarni talab etadi:
1.
Global chaqiruvlar (da’vatlar)ga javob berish va oddiydan
murakkabga,
agreggiratsiyalash dekompozitsiyasi metodlarilaridan foydalangan holda analizdan
sintezga, alohida fanlarga oid mutaxassislik bilimlarini egallashdan ilmiylik darajasini
oshirishga va multipredmetlikka (“MultiDisciplinary” konsepsiyalari), jaho
n miqyosidagi
ilmiy texnologiyalardan yangi avlod texnologik zanjirlariga (“MultiDisciplinary”
konsepsiyasi) oʻtishda muntazam ravishda tezlashib borayotgan tempaintellektual
oʻzgarishlarga mos ravishda tayyorgarlikka ega boʻlish.
2. Zamonaviy ilm-fan yutuqlaridan foydalanish va ularni rivojlantirish; muammoni
turli darajalarda tasniflaydigan ilgʻor ilmiy texnologiya va texnologik zanjirlarni
(“MultiScale konsepsiyasi, eslatib oʻtamiz: “nano
-mikro-mezo-
makro” modellar) ishlab
chiqish, komplekslashtirish (ag
regatlash) va qoʻllash, bosqichdan bosqichga oʻtishni
amalga oshirish, masalan, mikro-darajadagi mikro bir xil tarkibli material tasnifidan
mezo-
daraja orqali (“hajmning vakolotli elementi”) konstruksiyaning makro darajasiga
oʻtish
–
“Homogenization” yoki teskari yoʻnalishda konstruksiyaning makro darajasidan
lokal maydonlarni aniqlash maqsadida
–
“Heterogenization” mikro darajaga oʻtish.
3.
Ilgʻor ilmiy texnologiya va texnologik zanjirlarni texnologik qayta ishlashning
turli bosqichlarida komplekslashtiris
h (agregatlash) va qoʻllash, ijtimoiy, iqtisodiy,
ekologik, huquqiy va siyosiy shart-sharoitlarni texnologiyalar, texnologik ishlanmalar va
innovatsiyalar bilan integratsiyalashtirib, ijtimoiy ehtiyojlar va ustuvorliklarni qondirish
uchun kompleks yondashu
vni qoʻllash.
Adabiyotlar:
1.
Nаumkin
N.I.
Innoваsionniе mеtoдi oбuchеniya в tеxnichеskom вuzе /
N.I.
Nаumkin; poд rед. P: В.
Sеninа, L.В.
Mаslеnnikoвoy, E.В.
Mаykoва.
–
Sаrаnsk: Izд
-
вo
Morдoв. un
-
tа, 2008. –
92 s.
2.
Turdiev Sh.R., Shadiev R.D. Professional direction of the formation in
students’
ability to innovative engineering. // European Science and Technology: 15th
International scientific conference. Munich 2016.
3.
Turdiyev Sh.R.Pedagogical conditions of successful professionally designed
mathematical education in the technical universities. European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences (EJRRES). Vol.3
–
No.3, 2015.
–
PP. 1
–
6.
4.
Shadiev R.D., Turdiyev Sh.R. On questions of particularities of teaching
mathematics in technical higher education institutions (HEI). Journal of Humanities and
Social Sciences
–
No 9
–
10. Vienna, 2014.
–
PP. 141
–
144.
5.
Zamonaviy innovatsion muhandislik ta’limini Rivojlanishining globa
l
koʻrinishlari
Turdiyev Sh.R 2017-yil, Ilmiy Axborotnoma 2-son ( 102/2) Samarqand.
2017-yil.
