Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The threat of religious extremism and terrorism
Khushnud YAKUBOV
1
, Khojimurod RAKHMONJONOV
2
Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
30 January 2022
Accepted 20 February 2022
Available online
15 March 2022
The relevance of the article
“
Religious Extremism and the
Threat of Terrorism
”
, the essence of Islam
’
s peace-loving,
tolerant nature, the negative aspects of religious bigotry,
extremism and terrorism are explained on the basis of
comprehensive information and evidence. Legal understanding
of religious extremism and terrorism in the citizens of the
Republic of Uzbekistan, the emergence and current state of
extremism and terrorism in our country, the actions of religious
extremism and terrorist organizations and movements in the
country, the resulting losses and damage, raising legal
awareness and culture, religious extremism and work on the
formation of ideological immunity against terrorism.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
religion,
extremism,
terrorism,
threats,
currents,
ideological immunity.
Diniy ekstremizm va terrorizm tahdidi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
diniy,
ekstremizm,
terrorizm,
tahdid,
oqimlar,
mafkuraviy immunitet.
Ushbu “Diniy ekstremizm va terrorizm tahdidi” maqola
mavzusining dolzarbligi, islom dinining tinchlikparvar,
ba
g‘
rikenglik mohiyati, diniy mutaassiblik, ekstremizm hamda
terrorizmning salbiy jihatlari keng qamrovli ma’lumotlar va
dalillar asosida bayon qilingan.
O‘
zbekiston Respublikasi
fuqarolarida diniy ekstremizm va terrorizmning huquqiy
tushunchasi, ekstremizm va terrorizmning mamlakatimizda
vujudga kelishi va bugungi kundagi holati, diniy ekstremizm va
terrorizm tashkilotlar va oqimlarining mamlakatimizdagi
harakatlari, uning oqibatida kelib chiqqan talafotlar va zararlar,
fuqarolarni huquqiy ong va madaniyatni oshirish, diniy
ekstremizm va terrorizmga qarshi mafkuraviy immunitetni
shakllantirishga qaratilgan ishlar yoritib berilgan.
1
Lieutenant Colonel, Senior Lecturer of Operational Intelligence, Academy of the Ministry of Internal Affairs of the
Republic of Uzbekistan. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: yakubov0511@mail.ru.
2
Cadet of the second course of the 203rd group of the Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of
Uzbekistan. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: xojimurod0502@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
247
Угроза религиозного экстремизма и терроризма
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
религия,
экстремизм,
терроризм,
угрозы,
течения,
идеологический
иммунитет.
Статья является актуальной, так как в ней описывается
и анализируется сущность миролюбивого, толерантного
характера ислама, негативные стороны религиозного
фанатизма, экстремизма и терроризма объясняются на
основе исчерпывающей информации и доказательств.
Датьется
характеристика
правовому
пониманию
религиозного экстремизма и терроризма у граждан
Республики Узбекистан, а также возникновение и
современное состояние экстремизма и терроризма
в нашей стране, действия религиозно
-
экстремистских и
террористических организаций и движений в стране,
причиненные убытки и ущерб, повышение правосознания
и культуры, религиозного экстремизма и работы по
формированию идеологического иммунитета против
терроризма.
“Bugun dinimizni asrash kerak, moʻmin
-musulmonlarni himoya qilish kerak.
Lekin dinimizni, birinchi galda, oʻzini “chin musulmon” deb daʼvo qilayotgan ana shu
yovuz kuchlardan, har qadamda “jihod” deb ogʻiz koʻpirtirib, din nomidan
buzgʻunchilik qilayotgan
qon-
xoʻr va qotillardan asrash kerak”.
O‘
zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A. Karimov
XXI asr
–
internet, ajoyib kashfiyotlar asri, inson koinot sirlari q
o‘
yniga kirib
borayotgan asr, axborot va
g‘
oyat ulkan te
х
nikaviy imkoniyatlar asri b
o‘
lmoqda. Shu
davrga kelib insonlarning, ayniqsa yoshlarning hayotiga, kelajagiga xavf soluvchi
ekstremizm, terrorizm va shunga
o‘
xshash qatlam paydo b
o‘
ldi. Yer yuzida bu ofatga
qarshi keskin kurash olib borilmoqda, jumladan, har bir ta’lim muassasalarida ta’lim
olayotgan voyaga yetmaganlarni bu xavfdan ogoh etish, ushbu oqimlarning tuzo
g‘
iga
tushib qolishdan saqlash maqsadida soha mutaxassislari bilan hamkorlikda tar
g‘
ibot-
tashviqot ishlari sifatini oshirmo
g‘
imiz zarur. Manbalarda keltirilishicha, diniy ekstre-
mizm va terrorizm kabi hodisalarning ildizlari uzoq tarixga borib taqalishidan dalolat
beradi. Shunday b
o‘
lsa-da, ular hech qachon ijtimoiy barqarorlik va taraqqiyot uchun
bugungidek tahdid solmaganini qayd etish lozim. Zero, hozirda diniy ekstremizm va
terrorizm global xarakterga ega b
o‘
lib, dunyoning barcha mamlakatlari hamda
mintaqalariga birdek xavf solmoqda. Shunday ekan, uning oldini olish, unga qarshi
kurashish insoniyatning istiqboliga daxldor masalaga aylanganini e’tirof etish joiz.
Mazkur y
o‘
nalishda kishilik jamiyati oldida kompleks vazifalar dolzarb b
o‘
lib turibdi.
Islom shiorlaridan tanlab foydalanadigan, dinning asl mohiyatini buzib talqin qiladigan
ekstremistik tuzilmalar xuddi yuqoridagi kabi g
o‘
yoki keng xalq ommasi bilan uzviy birlik
mavjudligini k
o‘
rsatish, aslida esa, jamiyatda tartibsizlik va parokandalikni yuzaga
keltirish uchun mabla
g‘
yi
g‘
ish, asosiy tahdid manbai sifatida odamlar ong-u shurini
egallash, jamiyatda beqarorlik keltirib chiqarish orqali hokimiyatga erishishdek ehtiyoj-
larini qondirish maqsadini k
o‘
zlaydi.Hozirgi dunyoda eng ashaddiy muammolardan biri
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
248
diniy ekstremizm va terrorizm b
o‘
lib kelmoqda. Bu muammo qachonlardan beri jahon
muammosi b
o‘
lib kelmoqda. Bu muammoning paydo b
o‘
lishi uzoq
o‘
tmishga borib
taqaladi, desak t
o‘g‘
ri b
o‘
ladi. Globallashuv b
o‘
layotgan bu davrda bu muammoning oldini
olish uchun turli ishlar qilinmoqda.
Biz hozirgi kunda
“Diniy ekstremizm”
deganda,
“
ba
’
zi diniy tashkilotlar yoki
ayrim dindorlar tomonidan jamiyatda qabul qilingan qonun-qoidalarga mos
kelmaydigan faoliyat olib borish, ularga zid b
o‘
lgan
g‘
oyalarni, aqlbovar
qilmaydigan darajada mudhish chora-tadbirlarni tar
g‘
ib qilishdir
”
deb tushunamiz.
Terrorizm
esa lotincha
“Terror”
s
o‘
zidan olingan b
o‘
lib
“
q
o‘
rqitish, tajovuz va
dahshat
”
ma’nolarini anglatuvchi mazkur hodisa g‘
ayriinsoniy xatti-harakatlarni ifoda
etadi. Terrorizm diniy, siyosiy, milliy
g‘
oyalar bilan niqoblangan vahshiylikdir. Terrorizm,
k
o‘pincha, odamlarga ta’sir o‘
tkazish uchun qilinadigan tahdid yoki kuch ishatishdir.
Dunyoviy nuqtayi nazardan qaralganda, din
–
kishilik jamiyati tarixiy taraqqiyotining
ma’lum bosqichida paydo bo‘
lgan ijtimoiy ong shakllaridan biri. Bu dunyoqarash
jamiyatning ma’lum bir tarixiy davr va sharoitlaridagi talablari, ehtiy
ojlari asosida
shakllandi. Har bir davlat dini xalq ma’naviyatining uzviy qismi sifatida tan oladi.
Shundan kelib chiqib, uning rivoji uchun shart-sharoitlar yaratishga harakat qiladi. Din,
shu jumladan, islom dini ham ming yillar davomida barqaror mavjud kelganligining
o‘
zidayoq u inson tabiatida chuqur ildiz otganligidan, uning
o‘
ziga xos b
o‘
lgan bir qancha
vazifalarni ado etishidan dalolat beradi. Eng avvalo, jamiyat, davlat, guruh, shaxs
ma’naviy hayotining muayyan sohasi bo‘
lgan din umuminsoniy axloq m
e’yorlarini o‘
ziga
singdirib olgan, ularni jonlantirgan, hamma uchun majburiy xulq-atvor qoidalariga
aylantirgan. Insonning odamlar bilan bahamjihat yashashiga k
o‘
maklashgan. Din odam-
larda ishonch hissini mustahkamlagan. Ularni poklab, yuksaltirgan. Hayot sinovlari,
muammo va kamchiliklarni yengib
o‘
tishlarida kuch ba
g‘
ishlagan. Umuminsoniy va
ma’naviy qadriyatlarni saqlab qolish hamda avloddan avlodga yetkazishga yordam berib
kelgan. Shuning uchun ham din insonnning ishonchli hamrohi, odamzod hayotining bir
qismi b
o‘lib kelmoqda. Qadimdan ma’lumki,
islom dini
O‘
zbekisto hududlariga 643
–
644-yillardan boshlab yoyilgan b
o‘
lsa ham, bu hududda ne-ne islom dini bilan bo
g‘
liq bir
nechta asarlar yaratilgandir.Islom ilmlari bizning hududimizga VIII asrda Xuroson
(hozirgi Turkmanistonning shimoli-sharqiy qismlaridagi davlat VIII
–
XIV asrlarda) orqali
Movarounnahr (Arablar egallab olgan yerlar-arabcha
“
daryoning narigi tarafi
”
deb
o‘
sha
paytlarda Amudaryo va Sirdaryo daryolari orasidagi hududlarga aytilgan)ga kirib kelgan
b
o‘
lsa, IX asrdan boshlab mazkur ilmlar mintaqaning
o‘
zida rivojlandi. Bu davrga kelib,
avval islom olamida tan olingan olti sahih hadislar t
o‘
plami (assihoh as-sita), s
o‘
ngra
ularning qatorida uch t
o‘
plam q
o‘
shilib t
o‘
qqiz kitob (alkutub at-
tis’a) shakllandi. Ulardan
uchtasi movarounnahrlik ulamolar
–
Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Dorimiylar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
249
tomonidan jamlandi. Islom dini
o‘
sha vaqtdan buyon bizning hududimizdagi milliy din
sifatida tan olinib kelinmoqda. Mustaqillik sharofati bilan diniy qadriyatlarga erkinlik
berilishi islomning jamiyatdagi
o‘
z
o‘
rnini egallashiga imkon yaratdi. Lekin, shu bilan
birga, yashirin holatda rivoj topgan va din niqobidagi turli mafkuralarning ta’sirida
shakllangan qarashlar yuzaga yuzaga chiqishi ham qulay sharoitni vujudga keltirdi.
XX arning ikkinchi yarmida xalqaro maydonda
o‘
zini balandroq ovoza qilgan, barchaga
o‘zining salbiy ta’siri bilan tanilgan, shubhasiz, diniy ekstremizm va
undan oziqlanib
turgan, diniy shiorlar bilan burkanib olgan terrorizmdir. Ma
’
lumotlarga qaraganda,
bugungi dunyoda 500 ga yaqin terrorchi tashkilotlar ish olib bormoqda. 1968
–
1980-yillar
davomida ular 6700 ga yaqin terrorchilik amaliyotlarini sodir etganlar. Natijada,
3668 kishi halok b
o‘
lib, 7474 kishi turli jarohatlar olgan. Ekstremizm va terrorizm
odamlarning ertangi kuniga b
o‘
lgan ishonchiga putur yetkazibgina qolmay, balki xalqaro
maydondagi muammolarni, jumladan, turli e
’
tiqod vakillari b
o‘
lgan xalqlar orasidagi
o‘
zaro ishonchga soya solib, jahon taraqqiyotining xalqaro iqtisodiy va madaniy hamkor-
likning rivojiga t
o‘
siq b
o‘
lmoqda. Ekspertlarning xabar berishicha, dunyoda terroristik
tashkilotlarning yuzdan orti
g‘
i eng zamonaviy qurollar bilan qurollangan va bu tashki-
lotlar bir-birlari bilan axborot almashadilar, q
o‘
poruvchilik ishlarini amlaga oshirayotgan
paytda
o‘
zaro sherik b
o‘
ladilar, zarur b
o‘
lgan vaqtda bir-birlariga moliyaviy va boshqa
shakldagi yordam beradilar. Bunday tashkilotlarning eng yiriklari qatorida
“
Al-Qoida
”,
“Al
-Jihod al-islomiy
”,
“Hizbut
-
tahrir’’
,
“Tolibon’’
va boshqa terroristik tashkilotlarni
misol qilib aytishimiz mumkin. Hozirda mamlakatimizda shunga
o‘
xshagan
“
Al-
Qoida”,
“Al
-Jihod al-
islomiy”
,
“Hizbut
-
tahrir’’
,
“Tolibon’’, “Akromiylar”
diniy ekstemistik va
terroristik oqim, tashkilotlar yashirincha
o‘
z faoliyatini yuritmoqda. Islomiy ekstremizm
hozirgi davrda va u bilan bo
g‘
liq terrorizm dunyoning 10 dan ortiq mamlakatiga alohida
tahdid solmoqda. Bu davlatlar qatoriga Sudan, Misr, Suriya, Hindiston, Saudiya
Arabistoni, Jazoir, Liviya, Senegal, Pokiston, Malayziya, Indoneziya, Falastin, Iroq va
boshqa davlatlarda terrorizm eng ashaddiy ildiz otgan davlatlar sirasiga kiradi. Hozirgi
kunda eng dahshatli q
o‘
poruvchilik ishlari Suriya, Iroq va Af
g‘
oniston davlatlari
hududlarida sodir b
o‘
lmoqda. Bizning yurtimiz
O‘
zbekistonda ham 1999-yil
16-fevral (Toshkent), 2004-yilning mart-aprel va iyul, 2005-yilning may (Andijonda)
oylarida sodir etilgan voqealar keng k
o‘
lamli xalqaro terrorchilik tuzilmasining
navbatdagi vahshiyliklaridan biri ekaniga hech qanday shubha qolmaydi. Bizning
davlatimiz diniy ekstremizm va terrorizm bilan duch kelgan va uning asoratlaridan aziyat
chekkan birinchi davlat emas. U bugun jahonning k
o‘
plab mamlakatlari xavfsizligiga
tahdid solayotgan illatdir. Diniy ekstremizm kelib chiqishining birinchi va asosiysi sababi
bu-mutaassib fikr va qarashlarning paydo b
o‘
lishidir. Mutaassiblik bu-biron e
’
tiqodga
yoki dunyoqarashga
o‘
ta berilganlik, boshqa har qanday qarashlarga toqat qila
olmaslikdir. Ongi zaharlangan va mutaassibga aylangan kishilar
o‘
zlari qilayotgan
ishlarni t
o‘g‘
ri deb hisoblagan holda, har qanday nomaqbul ishlardan ham bosh
tortmaydilar. Vaholanki, ularni bu y
o‘lga boshlagan “rahnamolarning” asl maqsadi
mohiyatan
g‘
ayriinsoniy xarakterga ega. Ularning asosiy niyati butun Osiyo hududida
qadimgi Arab xalifaligini barpo etishdir. Lekin ularning asosiy niyati shu bilangina
cheklanib qolmasdan, dinni niqob qilib olib hokimiyatni q
o‘
lga olishdan, bu y
o‘lda “inson’’
deb atalmish buyuk jonzotni
o‘
ldirishdan ham tab tortmayapti. Ular hozirgi kunda, ayni
daqiqada ham
o‘
z yovuz, jirkanch ishlarni turli davlatlarda amalga oshirmoqdalar. Dunyo
tinchligiga xavf solib turgan diniy ekstremizmning tahdidi quyidagilardan iborat:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
250
noqonuniy qurol-yaro
g‘
savdosi va narkobiznes hisobidan katta mablag
‘
lar t
o‘
plana-
yotgan, musulmon dunyosida shakllangan
o‘
ziga xoslik tufayli yuzaga kelgan vaziyatda
islomni shior qilib olgan ekstremizm va terrorizm xavfsizlikka asosiy tahdid sifatida
birinchi
o‘
ringa chiqdi. Bu vahshiylikning kelib chiqish sabablarini quyidagilar orqali
k
o‘
rishimiz mumkin. Bu muammoning asosiy paydo b
o‘
lish omillarni aniqlab oldik, x
o‘
sh,
nega diniy ekstremizm va terrorizm hamon yechimi muammo b
o‘
lib k
o‘
rinayotgan
masala b
o‘
lib qolyapti, bunchalik kuchni qayerdan olyapti, degan savol tu
g‘
ilishi tabiiy.
Bu vahshiylikning oziqlantiruvchi omillardan biri bu qashshoq aholi toifasi b
o‘
lsa,
ikkinchi asosiy omillardan biri-bilimsizlik, uquvsizlik va, albatta, ongida mafkuraviy
b
o‘
shliq shakllangan ijtimoiy qatlamlarning bu y
o‘
lga kirib ketishlaridir. Aynan shu bois
ekstremistlar
o‘
zlarining
g‘
oyalariga muqaddas dinimizni niqob qilib olib, odamlar ongiga
dinning mavjud b
o‘
lmagan qonun-
qoidalari bilan ta’sir etib, ularni atroflariga to‘
plan-
moqdalar va bu y
o‘
lda hattoki jonlarni ham ayamayaptilar. A
slida, din ular uchun e’tiqod
qilish uchun emas, balki,
o‘
zlarining manfur,
g‘
arazli, jirkanchli niyatlari b
o‘
lmish siyosiy
hokimiyatni kuch bilan egallashdagi qurol yoki niqob vazifasini bajarib kelmoqda.
Shunday ekan, barchamiz ularga qarshi kurashda mil
liy ma’naviyatimiz, o‘
zligimiz,
e’tiqodimiz ramzi bo‘
lgan-dinimizdan foydalanishlariga y
o‘
l q
o‘
ymasligimiz darkor.
Buning uchun, avvalo, barchamiz musulmonlar sifatida haqiqiy dindan xabardor b
o‘
lishi-
miz darkor. Darhaqiqat, chin e’tiqodli, bilimli va must
aqil fikrlash kabi k
o‘
rinishlar biz
yoshlarda, jamiyatimizning har bir a’zosida mujassam qilsak, biz hech qachon bunday
guruhlarga q
o‘
shilib ketmaymiz.
Shu
o‘
rinda birinchi Prezidentimiz I.A. Karimovning quyidagi s
o‘
zlarini tilga olsak:
“Barchamizga ayon bo‘
lishi kerakki, qayerdaki beparvolik va loqaydlik hukm sursa, eng
dolzarb masalalar
o‘
zib
o‘
larchikkka tashlab q
o‘
yilsa,
o‘sha yerda ma’naviyat eng ojiz va
zaif nuqtaga aylanadi. Va aksincha-qayerda hushyorlik va jonkuyarlik, yuksak aql-idrok
va tafakkur hukmron b
o‘
lsa,
o‘sha yerda ma’naviyat qudratli kuchga aylanadi”. Bu
s
o‘
zlarni ichida katta ma
’
no yotadi, biz-yoshlar har doim hushyor, sergak, kuchli iroda va
bilimimiz bilan bu jaholatni oldini olishga va Ona-Vatanimiz tinchligiga xavf solayotgan
bu tahdidlarga qarshi kurashmo
g‘
imiz kerak. Xulosa qilib aytganda, bu jaholatga qarshi
faqat jaholat bilan emas, balki ezgulik tarafdori b
o‘
lgan mangu, yoru
g‘
, nurli-kuchli bilim
va so
g‘
lom tafakkurimiz bilan kurashishimiz zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
O‘
zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.
–
Toshkent:
O‘
zbekiston, 2011.
–
B. 40.
2.
Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar t
o‘g‘
risida (yangi tahriri).
O‘
zbekiston
Respublikasining Qonuni.
–
Toshkent: Adolat, 2019.
3.
Terrorizmga qarshi kurash t
o‘g‘
risida.
O‘
zbekiston Respublikasining qonuni.
–
Toshkent: Adolat, 2000.
4.
Ekstremizmga qarshi kurash t
o‘g‘
risida.
O‘
zbekiston Respublikasining qonuni.
–
Toshkent: Adolat, 2018.
5.
Karimov I.A.
O‘
zbekiston XXI asr b
o‘
sa
g‘
asida xavfsizlikka tahdid, barqarorlik
shartiari va taraqqiyot kafolatlari.
–
Toshkent:
O‘
zbekiston, 1997.
–
B. 328.
6.
Karimov
I.A. Yuksak ma’naviyat
-yengilmas kuch.
–
Toshkent: Ma’naviyat, 2008. –
B. 176.
7.
Islom niqobi ostidagi ekstremistik va
terrorchi uyushmalar (Ma’lumotlar
t
o‘
plami) / K. Shermuxamedov, J. Karimov.
–
Toshkent:
“
Movarounnahr
”
nashriyoti,
2014.
–
B. 160.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
251
8.
Diniy ba
g‘
rikenglik va mutaassiblik (yuz savolga-
yuz javob). Mas’ul muharrir
O. Yusupov.
–
Toshkent:
“
Toshkent islom universiteti
”
nashriyot-matbaa birlashmasi,
2013.
–
B. 156.
9.
Diniy mutaassiblik: mohiyat, maqsadlar va oldini olish yollari. A.Hasanov,
O. Yusupov, K. Shermuhamedov, U.
G‘
afurov, J. Karimov.
–
Toshkent: Movarounnahr,
2013.
–
B. 160.
10.
Diniy ekstremizm va terrorizm
ga qarshi kurashning ma’naviy
-
ma’rifiy asoslari.
/ Mualliflar jamoasi.
–
Toshkent:
“
Toshkent islom universiteti
”
nashriyot-matbaa
birlashmasi, 2013.
–
B. 246.
11.
http://www.iiv.uz
–
O‘
zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi.
12.
http://www.akadvd.uz
–
O‘
zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi.
13.
http://www.iiau.uz
–
O‘
zbekiston xalqaro islom akademiyasi veb-sayti;
14.
http://www.islamcenteruz
–
O‘
zbekiston xalqaro islom akademiyasi Ilmiy
tadqiqotlar va innovatsion loyihalar markazi veb-sayti.
15.
http://www.religions.uz
–
O‘
zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
huzuridagi Din ishlari b
o‘
yicha q
o‘
mita veb-sayti.
16.
http://www.muslim.uz
–
O‘
zbekiston musulmonlari idorasi veb-sayti.
17.
http://www.buxoriy.uz
–
Toshkent islom instituti veb-sayti.
18.
http://www.hidoyat.uz
–
“
Movarounnahr
”
nashriyoti vebsayti.
19.
http://www.ziyonet.uz
–
Axborot ta’lim tarmog‘
i.
