Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Importance, structure and content of information and
communication competencies
Shoira KHOSHIMOVA
1
Jizzakh Polytechnic Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
30 January 2022
Accepted 20 February 2022
Available online
15 March 2022
This article illustrates in detail the elements of developing
information and communication competencies in students and
the use of a discern approach. Competence and its types and
content are analyzed. The main factors of the development of
data and communication competencies are explained. At the
same time meanwhile, feedback is given on teaching students
the competencies of working with information systems,
features, communication.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
information system,
competence,
knowledge,
skills,
qualification,
ability,
student,
skill,
computer.
Axborot-kommunikatsiya kompetensiyalarining mohiyati,
tuzilishi va mazmuni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
axborot-kommunikatsiya,
kompetensiya,
yondashuv,
integratsiya,
ta
’
lim,
muloqot,
nutq,
til,
omil,
xususiyatlar,
kommunikatsiya.
Ushbu maqolada talabalarda axborot-kommunikatsiya
kompetensiyalarni rivojlantirishning tarkibiy qismlari va
tabaqalashgan yondashuvdan foydalanish haqida atroflicha fikr
yuritilgan. Kompetentsiya va uning turlari hamda mazmun
–
mohiyati tahlil etilgan. Axborot-kommunikatsiya kompetensiya-
larni rivojlantirishning asosiy omillari talqin etilgan, shu bilan
bir vaqtda, talabalarda axborot tizimi bilan ishlash kompeten-
siyalarini
o‘
qitish yuzasidan fikr-mulohazalar bildirilgan.
1
Senior Lecturer of the Department of
“
Transport Logistics
”,
Jizzakh Polytechnic Institute. Jizzakh, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
305
Значение, структура и содержание информационно
-
коммуникативных компетенций
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
информационная
коммуникация,
компетенция,
подход,
интеграция,
образование,
общение,
речь,
язык,
фактор,
особенности,
коммуникация
.
В данной статье говорится о структурных частях
развития информационно
-
коммуникационных компетенций
студентов и использовании классификационного подхода.
Анализированы
виды
и
сущность
компетенции.
Рассмотрены основные факторы развития информационных
коммуникационных компетенций, а также обучение
студентов компетенции в работе с информационными
системами.
Jamiyatdagi, kasbiy faoliyatdagi, axborot va ta
’
lim sohasidagi k
o‘
plab sohalardagi
o‘
zgarishlar zamonaviy axborot jamiyatida shaxsning shakllanishi bilan bo
g‘
liq.
Mamlakatimizdagi ta
’
lim tizimi, oliy kasbiy ta
’
limning yangi davlat ta
’
lim standartiga
muvofiq, bakalavriat talabalarini
o‘
qitishda kompetensiyaga asoslangan yondashuvni
nazarda tutadi, bunda axborot kommunikatsiyasi kasbiy kompetensiyalar tizimida asosiy
hisoblanadi. Har qanday faoliyat sohasida professional b
o‘
lish bakalavrning eng muhim
xususiyatidir.
Yangi tahrirdagi “Ta’lim to‘g‘risidagi” Qonunning 26
-
moddasida ta’lim sohasidagi
vakolatli davlat b
oshqaruvi organlarining vakolatlarida: “Ta’lim
-tarbiya jarayoniga
o‘
qitishning il
g‘
or shakllari, yangi pedagogik texnologiyalar,
o‘
qitishning texnik va
axborot-
kommunikatsion vositalari joriy etilishini ta’minlaydi”,
–
deb alohida ta’kidlab
o‘
tilgan [1].
O
‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim tizimini 2030
-yilgacha rivojlantirish konsep-
siyasining “Ta’lim jarayoniga raqamli texnologiyalar va zamonaviy usullarni joriy etish”
deb nomlangan 3-bob 2-
paragrafida ta’lim jarayoniga raqamli texnologiyalar va zamo
-
naviy usullarni joriy etish b
o‘
yicha quyidagi tadbirlarni amalga oshirish k
o‘
zda tutilgan:
–
raqamli iqtisodiyot uchun yuqori malakali muhandis-texnik kadrlar tayyorlash
tizimini tashkil etish;
–
zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari va ta’lim tex
nologiyalarining
mustahkam integratsiyasini ta’minlash, bu borada pedagog kadrlarning kasbiy maho
-
ratini uzluksiz rivojlantirib borish uchun qo‘shimcha sharoitlar yaratish;
–
ta’lim jarayonlarini raqamli texnologiyalar asosida individuallashtirish, masofa
-
viy ta’lim xizmatlarini rivojlantirish, vebinar, onlayn, “blended learning”, “flipped
classroom” texnologiyalarini amaliyotga keng joriy etish;
–
zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari asosida masofaviy ta’lim
dasturlarini tashkil etish;
–
ma’ru
za va amaliy mash
g‘
ulotlar, seminarlarni onlayn kuzatish va
o‘
zlashtirish
imkonini beruvchi, shuningdek, ularni elektron axborot saqlovchilarga yuklovchi
“E
-
MINBAR” platformasini amaliyotga joriy etish, ta’lim jarayonlarida “bulutli texno
-
logiyalar”dan fo
ydalanish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
306
–
masofadan turib foydalanish imkonini beruvchi elektron kutubxona tizimini keng
joriy etish, talabalarning oliy ta’lim muassasasida o‘
qishni tamomlaganlaridan s
o‘
ng
kutubxona fondi, axborot bazalaridan foydalanishini y
o‘
lga q
o‘
yish orqali ularning kasbiy
malakasini uzluksiz oshirib borish imkoniyatlarini kengaytirish;
–
milliy elektron ta’lim resurslari yaratilishini jadallashtirish, xorijiy elektron ta’lim
resurslarini tarjima qilish ishlarini tashkil etish, ta’lim jarayonida elekt
ron resurslar
salmo
g‘
ini bosqichma-bosqich oshirib borish, elektron
o‘
quv adabiyotlar yaratish, ularni
mobil qurilmalarga yuklab olish maqsadida kutubxonalarda QR-kod yordamida elektron
resurslar haqidagi axborotlarni joylashtirish tizimini yaratish;
–
oli
y ta’lim muassasasining konferensiya materiallari, bitiruv
-malakaviy ishlar,
magistrlik va doktorlik dissertatsiyalaridan iborat ilmiy-
texnik ma’lumotlar elektron
bazasini yaratish, kelgusidagi ilmiy-
texnik ma’lumotlar yangiligini ta’minlash maqsadida
antiplagiat tizimidan foydalanishni keng joriy etish;
–
ta’lim yo‘
nalishlari va mutaxassisliklarining
o‘ziga xosligidan kelib chiqib, ta’lim
jarayonida xalqaro miqyosda keng q
o‘
llaniladigan zamonaviy dasturiy mahsulotlardan
foydalanishni rivojlantirish;
–
oli
y ta’lim muassasalaridan olinadigan turli hisobot va ma’lumotlar sonini keskin
kamaytirish, ularni tayyorlashning qo
g‘
oz shaklidan voz kechish, boshqaruv tizimi va
o‘quv jarayonlari, kutubxona va hujjatlar aylanmasini elektronlashtirishni ta’minlovchi
“Elektron universitet” platformasiga bosqichma
-bosqich
o‘tish, ta’lim jarayoni ishtirok
-
chilari faoliyati samaradorligini monitoring qilishning elektron tizimini joriy etish;
–
oliy ta’lim muassasalari pedagog xodimlari, bakalavriat, magistratura talabalari
va
doktorantlariga oid ma’lumotlarni o‘
zida aks ettiruvchi va muntazam yangilanib
boruvchi elektron baza (Student Record System) yuritilishini y
o‘
lga q
o‘
yish asosida uning
milliy tizimini yaratish;
–
xalqaro moliya tashkilotlari k
o‘magida oliy ta’lim sohasi
dagi
o‘
quv-uslubiy,
me’yoriy
-
huquqiy hujjatlar, statistik ma’lumotlar, shuningdek, davlat interaktiv xizmat
-
lari k
o‘rsatishga doir ma’lumotlarni o‘
zida mujassam etgan va muntazam yangilanib
turadigan oliy ta’limning yagona axborot platformasi –
“Oliy ta’li
m boshqaruvi axborot
tizimi”ni ishga tushirish, unda vakant o‘
rinlarga
o‘tkazilayotgan tanlovlarga oid e’lonlarni
hamda arizalarni onlayn qabul qilish imkoniyatlarini nazarda tutish [2].
Shuningdek, oliy ta’lim tizimining joriy holati va mavjud
asosiy muammolardan
biri professor-
o‘
qituvchilar va talabalarning xorijiy tillar hamda axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini
o‘
zlashtirish darajasi pastligi sababli ularning kasbiy mahorati bugungi
kun talablaridan ortda qolmoqda. Shu maqsadda talabalarda axborot-kommunikatsiya
kompetensiyalarni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
A.G.
Bermus diferensial yondashuvni amalga oshirish uchun “kompetentlikka
y
o‘
naltirilgan ta
’lim dasturlarini” ishlab chiqish zarurligini ta’
kidlaydi. Bunday dastur-
larni
loyihalashning boshlang‘ich prinsipi ta’lim holatlarini kelajakdagi kasbiy faoliyat
holatlariga maksimal darajada moslashtirishdir. Uning fikricha, bu, birinchi navbatda,
mutaxassislik fanlari dasturlari va amaliyot dasturlariga taalluqli b
o‘
lishi kerak.
Shuningdek, reproduktiv
o‘
qitish usullariga asoslangan kompetensiyaga asoslangan
yondashuvni
“
tatbiq qilish
”
ga urinish muvaffaqiyatsizlikka uchraydi, chunki kompeten-
siyalar faqat faol va interaktiv usullardan keng foydalanishni oldindan belgilab beruvchi
o
‘
quvchilarning ta
’
lim jarayoniga jalb etilishi natijasida shakllanishi mumkin: darslarni
o‘
tkazish shakllari (onlayn seminarlar, kompyuterda modellashtirish va natijalarni
amaliy tahlil qilish, ilmiy munozaralar, talabalar tadqiqot guruhlari ishi, universitet va
universitetlararo videokonferensiyalar va boshqalar) [3].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
307
Ushbu innovatsiyani amalga oshirish shuni anglatadiki, b
o‘
lajak muhandislarni
OTMda t
o‘
rt yillik
o‘
qishdan s
o‘
ng asosiy faoliyat y
o‘
nalishlariga muvofiq 6 guruhga
b
o‘
lingan axborot va kasbiy kompetensiyalarga ega b
o‘
lishi kerak. Axborot-kommuni-
katsiyalar
–
axborot texnologiyalari (audio va video yozuvlar, elektron pochta, ommaviy
axborot vositalari, internet) yordamida kerakli ma
’
lumotni mustaqil ravishda izlash,
tahlil qilish va tanlash, saqlash va yetkazish k
o‘
nikmalari shakllanadi.
Jizzax politexnika institutining quyidagi ta
’
lim y
o‘
nalishlarining 5310600
–
trans-
port vositalari muhandisligi (turlari b
o‘
yicha), 5310600
–
yerusti transport tizimlari va
uning ekspluatatsiyasi, 5310500
–
avtomobilsozlik va traktorsozlik, 5620100
–
transport
logistikasi (transport turlari b
o‘
yicha) o`quv rejasidagi ixtisoslik fanlar turkumining
asosiy qismi mazmuni va tuzilishi tahlil qilinib, fanlarni
o‘
qitishda axborot-kommuni-
katsiya kompetensiyalar talabalarning kasbiy kompetensiyalarining shakllanishida
asosiy vosita b
o‘
lib xizmat qiladi.
Yuqoridagi ta
’
lim y
o‘
nalishi talabalari
o‘
rtasida
o‘
tkazilgan s
o‘
rovnomalar natija-
siga k
o‘
ra quyidagi fikr-mulohazalarga kelindi:
•
“Transport” fakulteti
uchun bakalavriat ta
’lim tizimida (“Yerusti transport
tizimlari va uning ekspluatatsiyasi” ta’
lim y
o‘
nalishi)
–
kasbiy muammolarni hal qilish
uchun kompyuter texnologiyalarini foydalanuvchi darajasida q
o‘
llash qobiliyatini
shakllantirish talab etiladi;
•
“Servis” fakulteti uchun transport logistikasi bo‘
yicha bakalavriat (Transport
logistikasi (transport turlari b
o‘
yicha)), ta
’
lim y
o‘
nalishi talabalari kompyuterda ishlash
k
o‘
nikmalariga ega, ammo axborotni olish, qayta ishlash va boshqarish qobiliyatlarini
shakllantirish talab etiladi;
•
“Transport” fakulteti uchun bakalavriat ta’lim tizimida (“Avtomobilsozlik va
traktorsozlik” ta’
lim y
o‘
nalishi)
–
elektron resurslar bilan ishlashni biladi, xabarlar va
ma
’
ruzalar bilan taqdimotlarda qatnashish,
o‘
z tadqiqoti materiallarini o
g‘
zaki, yozma va
virtual (axborot tarmoqlariga joylashtirish) taqdim etish k
o‘
nikmalariga ega b
o‘
lish.
Yuqoridagilardan kelib chiqib talabalarda axborot-kommunikatsiya kompeten-
siyalarni rivojlantirishda quyidagi ikki jihatga alohida t
o‘
xtalib
o‘
tamiz (1-rasm).
1-rasm. Axborot-kommunikatsiya kompetensiyalarning tarkibiy qismlari
.
Axborot
kompetensiyalar
(AK)
AK-1
AK-2
AK-3
Kasbiy
kompetensiyalar
(KK)
KK-1
KK-2
KK-3
Axborot kommunikativ kompetensiyalar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
308
Quyida
o‘
quv rejasining tuzilishidan kelib chiqqan holda axborot va kasbiy
kompetensiyalarning tarkibiy qismlarini k
o‘
rib chiqamiz:
•
AK-1
–
zamonaviy axborot jamiyati rivojlanishida axborotning mohiyati va
ahamiyatini tushuna oladi, bu jarayonda yuzaga keladigan xavf va tahdidlarni tan oladi,
axborot xavfsizligi, shu jumladan, axborortlarni qabul qilib, ular ustida ishlay oladilar;
•
AK-2
–
axborotni olish, saqlash, qayta ishlashning asosiy usullari va vositalariga
ega, axborotni boshqarish vositasi sifatida kompyuter bilan ishlash malakasiga ega
bo‘ladilar;
•
AK-3
–
global kompyuter tarmoqlarida axborot bilan ishlay oladi.
•
KK-1
–
foydalanuvchi ehtiyojlariga javob beradigan axborotni yaratish va taqdim
etish imkoniyatiga ega bo‘ladilar;
•
KK-2
–
axborot iste’molchilari bilan o‘zaro munosabatda bo‘lishga tayyorlik,
so‘rov va ehtiyojlarni aniqlash va sifat jihatidan qondirishga, ularning axborot madaniyati
darajasini oshirishga tayyorlik;
•
KK-3
–
hujjat fondlari, ma’lumotlar bazalari va ma’lumotlar banklarini shakl
-
lantirish, ulardan samarali foydalanish va xavfsizligini ta’minlash imkoniyatiga ega
bo‘ladilar.
Ixtisoslik fanlar turkumiga kiruvchi asosiy fanlari “Avtomobillar konstruksiyasi” va
“Kompyuterli loyihalash” fanlarini o‘qitish jarayonida talabalarda axborot
-kommuni-
katsiya kompetensiyalarni rivojlantirish bo‘yicha metodik tavsiyalar ishlab chiqildi
[4].
Bu borada yaratilgan kitob va elektron darsliklar doimiy ravishda takomillashib,
yangilanib borishni taqozo etadi. Ikkinchidan, birinchi kurs talabalarining axborot
savodxonligi va axborot madaniyati darajasi har xil. Shu sababli, axborot texnologiya-
larini bilish, axborot-kommunikatsiya kompetensiyalarini rivojlantirish umumiy madaniy
kompetensiyalarning asosiy tarkibiy qismidir. Ularning rivojlanishi uzluksiz ta
’
lim tizimi
uchun asos b
o‘
lib, kelajakdagi kasbiy faoliyatda kerakli ma
’
lumotlarni qidirish, baholash
va ulardan foydalanish qobiliyatini nazarda tutadi.
Xulosa qilib aytganda, yuqoridagilarni inobatga olib axborot-kommunikatsiya
kompetensiyalarini shakllantirish uchun quyidagi tashkiliy-pedagogik shart-sharoitlar
yaratilishi kerak:
–
kompetensiyaga asoslangan yondashuvga asoslangan elektron ta’lim muhitini
yaratish;
–
an’anaviy o‘qitish usullarini elektron ta’lim texnologiyalari elementlari bilan
integratsiyalash;
–
AKTdan foydalanish asosida bakalavriat talabalarining kognitiv faolligi motivate-
siyasini oshirish.
–
axborotning fundamental tushunchalarini bilish; uning taqdimoti, transfor-
matsiyasi, kodlanishi va boshqalar.
–
shaxsiy kompyuterning ishlashi va AKTning didaktik imkoniyatlari haqida
tasavvurga ega bo‘lish;
–
Microsoft Office dasturi orqali AKT b
o‘
yicha amaliy k
o‘
nikmalarni egallash;
–
kasbiy faoliyatda el
ektron ta’lim resurslari va internetdan foydalanish; • AKTdan
foydalanish uchun ijobiy motivatsiyani shakllantirish;
–
elektron ta’lim muhitining faoliyat ko‘
rsatishi sharoitida zamonaviy AKT
vositalari yordamida shakllantiriladigan, pedagogik maqsadlar va
elektron ta’lim tizimida
axborot-interaktiv hamkorlik shartlarini amalga oshirish imkonini beruvchi, ushbu
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
309
kompetensiyalarni shakllantirishga y
o‘
naltirilgan axborot-kommunikatsiya kompeten-
siyalari, b
o‘
lajak bakalavrning axborot faoliyatida nima asos b
o‘
ladi
–
axborot makonini
muvaffaqiyatli rivojlantirish va axborot jarayonlari va texnologiyalaridan foydalanish,
elektron ta’lim texnologiyalaridan foydalanish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
O‘zbekiston Respublikasining ta’lim to‘g‘risidagi qonuni, 23.09.2020
-yildagi
O‘RQ–
637-son.
2.
O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030
-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi.
3.
Бермус,
А.Г.
Проблемы и перспективы реализации компетентностного
подхода в образовании [Электронный доступ]
/
А.Г.
Бермус.
–
Режим доступа:
http://www.eidos.ru/journal/2005/0910-12.htm
(дата обращения: 01.01.2012).
4.
Muslimov
N.A. Kasb ta’limi o‘qituvchisini kasbiy shakllantirishning nazariy
-
metodik asoslari: Ped. fan. dok. ... dis.
–
T.: 2007.
–
B. 315.
5.
Вербицкий
А.А
.
Контекстно
-
компетентностный подход к модернизации
Образования /
А.А.
Вербицкий
//
Высшее образованиев России. –
2010.
–
№5.
–
С.
32
–
33
6.
Иванов
Д.А.
Компетентности
и
компетентностный
подход
в современном
образовании / Д.А.
Иванов. –
М.: Чистые пруды. –
2007.
–
C. 32.
