Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Emotional-neurotic disorders in psychosomatic patients
and the specificity of providing psychological support
Yulduz NARMETOVA
1
Tashkent Medical Academy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
30 January 2022
Accepted 20 February 2022
Available online
15 March 2022
This article describes various disorders of emotional states
in patients with psychosomatic diseases. Their role in the
severity of the course and negative consequences of the disease
is shown. It is emphasized that such somatic diseases as
cardiovascular diseases, diabetes mellitus, diseases of the
gastrointestinal tract are often
“disguised” by emotional
disorders and vice versa, violations of the emotional sphere are
an obstacle for the patient on the way to full recovery from
these diseases.
In these cases, it is assumed to organize psychological
assistance in a psychosomatic clinic, contributing to
psychoprophylaxis, as well as correction in these
psychosomatic disorders.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
psychosomatic illness,
emotional disorder,
psychoprophylaxis,
depression,
anxiety,
stress,
neuropsychic process,
personal qualities,
psychological assistance,
art therapy,
training.
Психосоматик беморларда эмоционал –
невротик
бузилишлари
ва
уларга
психологик
ёрдам
кўрсатишнинг ўзига хослиги
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
психосоматик
касалликлар,
эмоционал бузилишлар,
психопрофилактика,
депрессия,
хавотирланиш,
стресс,
асаб
-
психик жараёнлар,
шахслилик хусусиятлари,
Мақолада психосоматик касалликлар билан оғриган
беморларда учрайдиган эмоционал ҳолат бузилишлари,
уларда касалликнинг оғир кечиши ва салбий оқибатларга
олиб келишидаги роли кўрсатиб ўтилган. Таъкидла
-
надики, юрак қон
-
томир касалликлари, қандли диабет,
ошқозон
-
ичак хасталиклари каби турли соматик касал
-
ликлар, кўпинча, эмоционал ҳолат бузилишлари билан
ниқобланиши
ва,
аксинча,
мазкур
касалликларда
1
Associate Professor of the Tashkent Medical Academy, Tashkent. Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
65
психологик ёрдам,
арт
-
терапия,
тренинг.
эмоционал соҳа бузилишлари касалликнинг батамом
тузалиб кетишига тўсқинлик қилади. Мазкур ҳолатлар
психосоматик касалликлар клиникасида психологик
ёрдамни ташкил этиш ва барча психопрофилактик хамда
коррекцион тадбирларни йўлга қўйишни тақозо этади.
Эмоционально
-
невротические
расстройства
у
психосоматических больных и особенности оказания
психологической помощь
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
психосоматическое
заболевание,
эмоциональное
расстройство,
психопрофилактика,
депрессия,
тревожность,
стресс,
нервно
-
психический
процесс,
личностные качества,
психологическая помощь,
арт
-
терапия,
тренинг
.
В данной статье, описываются различные нарушения
эмоциональных состояний у больных с психосоматическими
заболеваниями. Показана их роль в тяжести течения и
отрицательных последствиях болезни. Подчеркивается, что
такие соматические заболевания как сердечно
-
сосудистые
болезни, сахарный диабет, заболевания органов желудочно
-
кишечного
тракта
зачастую
«замаскированы»
эмоциональными нарушениями и наоборот, нарушения
эмоциональной сферы, являются
препятствием для больного
на пути полноценного выздоровления от данных болезней.
В данных случаях, предполагается организация
психологической помощи в психосоматической клинике,
способстующие психопрофилактике, а также коррекции в
этих психосоматических нарушениях.
Тадқиқотнинг долзарблиги
. Маълумки, турли соматик касалликлар билан
хасталанган беморларнинг даволаш жараёнига берилувчанлигининг пасайишида
бир қатор омиллар –
иқтисодий, тиббий, фармакологик омиллар билан бир
қаторда
эмоционал ҳолатидаги
ўзгаришлар ҳам сабаб бўлиши олимлар
тадқиқотларида кўрсатиб ўтилган. Шифокорларнинг ҳаракатларига қарамай,
юқори самарага эга бўлган дори–дармонларнинг мавжудлигига ҳам қарамай, жуда
кўп сурункали соматик касалликлар билан оғриган беморлар нотўғри давола
-
нишлари маълум бўлди.
Беморларнинг 30%дан 45%игача қисми берилган дори
-
дармонларни ўз вақтида қабул қилмайди, бундай ҳолат эса
шифокорга тез
-
тез
мурожаат қилиш, қайта госпитализация, касаллик варақаларининг берилиши,
соғломлаштириш даврининг узайиб кетиши билан боғлиқ бир қатор иқтисодий
йўқотишларга олиб келмоқда. Беморнинг даволашга мойиллиги унинг психологик
ҳолати
ва даволаш самарадорлигини ўзи томонидан идрок қилиниши билан
боғлиқ. Шу нарса аниқландики, эмоционал бузилишлар мавжуд бўлган бемор
-
ларда мазкур ҳолатлар мавжуд бўлмаган беморларга нисбатан даволанишга
мойиллик ниҳоятда паст даражада экан. Шунингдек, эмоционал ҳолат ўзгариш
-
лари беморларда иккиламчи профилактика ва реабилитация тадбирларини
амалга оширишда ҳам ҳалал бериши кўрсатиб ўтилган.
Хусусан, депрессия ва
хавотирланиш мавжуд бўлган сурункали соматик касалликлар билан оғриган
беморлар соғлом турмуш тарзи қоидаларига риоя қилмасликлари, ўз вақтида
шифокор кўрсатмаларига амал қилишни истамасликлари, чекишдан воз кечиш,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
66
жисмоний фаоллик режимини тутишга мойилликнинг йўқлиги билан ажралиб
турадилар. Шу нарсани афсус билан таъкидлаш мумкинки, сурункали соматик
касалликлар билан оғриган беморларда депрессия узоқ вақт мобайнида
диагностика қилинмасдан ва бунинг оқибатида даволанмасдан ёки коррекция
қилинмасдан қолиб кетмоқда.
Тадқиқот мақсади
–
психосоматик касалликларда учрайдиган эмоционал
ҳолат бузилишларини тавсифлаш ҳамда мазкур ҳолатларда психологик ёрдамни
ташкил этишнинг ўзига хос хусусиятларини кўрсатиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий ва амалий аҳамияти
психосоматик касалликларнинг
турли кўринишлари билан хасталанган
беморлар эмоционал ҳолатларини
диагностика қилиш мезонларини ишлаб чиқиш, ўз вақтида малакали психологик
ёрдам кўрсатиш, беморлар ижтимоий
адаптациясинининг самарадорлигини
ошириш имконини бериши билан баҳоланади.
Сўнгги йиллар статистика маълумотларига кўра, юрак
-
қон томир ва қандли
диабет касалликларида кўпроқ депрессия, хавотирланиш, фобия учраши қайд
этилган. Юрак
-
қон томир касалликларидан энг кўп тарқалганлари
юрак ишемик
хасталиги ва артериал гипертония
психосоматик касалликлар туркумига кирувчи
келиб чиқиши, клиник кечиши, натижаси психологик омилларга боғлиқ бўлган
касалликлардир. Сўнгги йилларда психосоматик касалликлар қаторига қандли
диабет ҳам киритилди. Бироқ Э.Берн фикрича, психосоматик ёки нопсихосоматик
медицинанинг ўзи йўқ, фақат медицина бор холос.
Чунки ҳар бир
пациент, шахс
сифатида ўзида ҳар қандай касалликнинг ривожланишига психологик жиҳатдан
бефарқ қараб тура олмайди: унда ҳаётий қадриятларнинг ўрин алмашинуви,
психологик ўзгаришлар, албатта,
кузатилади.
Шунинг учун ҳам психосоматик
медицина тушунчасига шифокорлар ва психологларда бир хил муносабат
шаклланмаган. Натижада, “психосоматик” термини ҳозирда мавжуд бўлган касал
-
ликларнинг халқаро классификацияси (МКБ
-
10) га киритилмади, чунки бирорта
бир касаллик йўқки, унинг келиб чиқиши, кечиши ва оқибатлари қандай кўриниш
олишида психологик омилларнинг ўрни бўлмаса.
Бугунги кунда соматик касалликларнинг барчасини психологик нуқтаи
назардан кўриб чиқиш зарурати барча клиницист шифокорлар томонидан
эътироф этилмоқда. Психосоматика эса жуда кўп тадқиқотчилар фикрича, психика
ва соматика ўртасидаги кўприк вазифасини бажарувчи методологияга айланиб
улгурди. Инсон фақатгина рухий ва жисмоний саломатлик уйғунлиги бўлган
-
дагина соғлом ҳисобланади. Бунда дисгармония ички (биологик, ирсий) ва ташқи
(психоген, ижтимоий) омиллар натижасида юзага келиши мумкин. Шунинг учун
ҳам
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти инсон саломатлигини унинг жисмоний,
руҳий ва
ижтимоий мукаммаллиги билан тушунтириши бежиз эмас. Эмоционал
ҳолатдаги ўзгаришларнинг миокард инфаркти билан оғриган беморлардаги
истиқболга таъсирини мақсадга йўналган ҳолда ўрганиш шуни кўрсатдики, кичик
даражадаги депрессиянинг ўзи ҳам 60% ҳолатларда ўлим билан якунланар экан,
катта даражадаги депрессив эпизодлар эса бу ҳолатларни 3 баробарга кўпай
-
тиришга олиб келиши ҳам кузатилган. Бу дегани миокард инфарктида бемор
-
ларнинг коронар ўлими депрессия даражаси қанчалик юқори бўлса, шунчалик кўп
учрайди. Касалликдан кейинги депрессия эса унинг узайиб кетиши ва йиллар
давомида беморни безовта қилишига олиб келар экан.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
67
Ҳеч
шубҳасиз шуни айтиш мумкинки, психосоматик касалликлар, жумладан ,
юрак
-
қон томир касалликлари, қандли диабет ва бошқаларда эмоционал ҳолат
ўзгаришларининг ривожланишида мураккаб психологик механизмлар иштирок
этади. Булар психоген, соматоген, шахслилик, фармакоген ва бир қатор ҳолатларда
эса эндоген омиллардир. Амалий фаолиятда жуда кўп беморларда бу омилларнинг
қайси
бири ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканлиги ва эмоционал соҳа бузилиш
-
ларининг нозологик доираси қандай эканлигини аниқлаш мушкул.
Ҳар
бир
индивидуал ҳолатда бу омиллар бирлашмаси турлича бўлиши ва эмоционал соҳа
бузилишларининг клиник вариантлари турли туманлигини аниқлаб бериши
мумкин. Кардиологик амалиётда, кўпинча, атипик характердаги, яъни “сокин”,
“ниқобланган”, соматизациялашган эмоционал бузилишлар, кўпинча, депрессия
-
лар учрайди ва улар соматик шикоятлар орқасида яширинади. Эпидемиологик
тадқиқотлар натижаларига кўра соматизациялашган депрессия билан хасталанган
беморларнинг фақатгина 3%игина психологик муаммолардан шикоят қилади,
68,8% и фақат соматик характерга эга бўлган шикоятларни билдиради ва 27,6%и
бир вақтнинг ўзида хам соматик, ҳам психологик муаммолардан шикоят қилади
[10]. Бу ҳолат депрессия диагностикасида бир қатор мураккабликларни юзага
келтиради. Шуниси эътиборга лойиқки, психосоматик касалликларга чалинган
беморларнинг 91% и изчил сўровларда ҳам психологик муаммолар борлигини
инкор этадилар. Психологияда беморларнинг ўз руҳий ва эмоционал кечин
-
маларини сўз ёрдамида ифодалай олмасликлари алекситимия деб аталади.
Кўпинча, беморлар, ва, айниқса,
эркаклар ўз психологик муаммоларини тан
олмайдилар, уларни характердаги заифликлар ва ҳаётий вазиятлар оқибати деб
қарайдилар. Алекситимия асосида бош миянинг ўзига хос тузилмавий
-
функционал
бирлашмаси, бунда ўнг ярим шарлар устунлиги ва ярим шарлар орасидаги ўзаро
таъсирнинг етишмовчилиги ётади. Мазкур ҳолатда, айниқса, юрак ишемик
касалликларида феноменологик планда депрессия симптомларини, масалан,
стенокардия хуружларидан ажратиш жуда мушкул, бинобарин, уларнинг иккаласи
ҳам
пароксизмал характерга эга бўлиб, қўрқув, безовталаниш билан кечади.
Патологиянинг авж олишида ангиноз ва психоген бузилишлар бир
-
бирини
тўлдириб, шартли
-
рефлектор механизмлари асосида бир
-
бирини мустаҳкамлайди
ва бу билан хавфли бузғунчи айланани ташкил этади.
Эмоционал ҳолатдаги ўзгаришлар, хусусан, депрессиянинг психосоматик
касалликларга таъсири кейинги йилларда фаол ўрганилмоқда. Илмий адабиёт
-
ларда психосоматик касалликлар ва эмоционал ҳолат бузилишлари ўртасидаги
боғлиқликни тушунтирувчи бир неча тадқиқот натижалари эълон қилинган.
1.
Эмоционал соҳа бузилишлари мавжуд беморларда тўқималар ичидаги
мустақил кальцийнинг юқори даражаси, серотонин ва катехоламин рецепторлар
сезгирлигининг ошиши кузатилади, шунинг учун ҳам депрессияда вазоспазм
(тожсимон бош мия томирлари спазми) енгилгина вужудга келиши мумкин.
2.
Бу пациентларда атерогенез жараёни тезлашиши эҳтимол.
3.
Эмоционал зўриқишда бета
-
тромбоглобулин гиперпродукцияси кузатилади,
тромбоцитлар аггрегацияси ортади ва томир ёрилиши хавфи кучаяди.
4.
Эмоционал соҳада ўзгаришлар кузатилган беморларда нейронал фаоллик
ва серотонин даражасининг ошиши юрак мароми вариабеллигининг пасайишига,
аритмияларнинг ривожланиши ва тўсатдан вафот этиш ҳолатларининг кўпай
-
ишига олиб келади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
68
5.
Депрессия шифокор томонидан
ҳаёт тарзи, парҳезга амал қилиш, ҳаракат
фаоллиги, спиртли ичимликлар ва чекишдан воз кечиш борасидаги берилган
тавсияларни бажаришга халақит беради ва бошқа одамлар билан ўзаро алоқага
киришишни чегаралайди ва, умуман, даволаш самарадорлигини кескин пасаай
-
тириб юборади.
6.
Шу нарса аниқланганки, даволашга мойилликнинг пастлиги, барча
касалликларнинг нохуш якунланишига олиб келувчи ўта мухим ва мустақил
хавфли омилидир.
Г.А.
Погосова
фикрича, хавотирланиш ва депрессия касалликдан олдин
пайдо бўлганми ёки касалликка нисбатан муносабат сифатида шаклланганми,
бундан қатъи назар, касалликнинг клиник кечишини оғирлаштирувчи омилдир.
Шунинг учун ҳам, табиийки, сўнгги йилларда шифокорлар психосоматик касал
-
ликлар, жумладан, юрак ишемик касаллиги ва артериал гипертонияни даволашда
антидепрессантлардан унумли фойдаланишга эътиборни қаратмоқ
-
далар. Бир
қатор тадқиқотларда замонавий антидепрессант препаратлар ёрдамида депрес
-
сияни даволаш ҳақидаги маълумотлар мавжуд. Бироқ бу дори
-
дармонларнинг
ножўя таъсири ҳам кузатилмоқдаки, улар тескари натижаларга ҳам олиб келган
ҳолатлар
кузатилмоқда.
Депрессия келиб чиқишининг молекуляр асосларини
ўрганиш депрессияга дучор бўлган беморларнинг кўпчилигида моноамин
танқислиги кузатилиши ва, аввало, яхши кайфият медиатори бўлган серотонин
танқислиги
қайд
этилган. Қон плазмасида серотонин моддасининг
танқислиги
депрессия ва юрак ишемик касаллигига олиб келиши тадқиқотларда аниқланган.
Шу билан бирга, серотонин фақат
нейромедиатор бўлиб қолмасдан,
томирлар
тонусини бошқаришда иштирок этади. У текис мускулли тўқималар мембрана
-
ларида жойлашган рецепторлар активацияси воситасида вазоконстрикцияни,
томир деворлари эндотелийси мембраналарида жойлашган рецепторлар
активацияси ёрдамида эса вазодилятацияни келтириб чиқаради. Бош мия ва юрак
-
қон
томирлари
серотониннинг вазоконструктор натижасига сезгирлиги билан
характерланади, чунки бу томирларнинг силлиқ мускулларида серотонинга
сезгирлиги юқори бўлган 5
-
НТ
-
1В рецепторлари тўпланади. Шундай маълумотлар
ҳам
мавжудки, серотонин азод оксиди илаб чиқишда фаол иштирок этади ва
L
–
аргинин
–NO йўллари орқали унинг самарадорлигини
оширади, шунингдек,
эндотелий томирларидан Виллебранд омилнинг секрециясини стимуллаштиради.
Бир вақтнинг ўзида серотонин тромбоцитлар агонисти бўлиб, бошқа агонистлар
ҳаракатини
фаоллаштиради. Шу нарса маълумки, юрак ишемик касалиги ва бошқа
психосоматик
касалликларда тожсимон артериялар
атеросклерози фонида
уларнинг айнан эндотелиал дисфункциялар билан боғлиқ спазми кузатилади,
шунинг учун серотониннинг азот оксидининг эндотелиал секрециясини стимул
-
лаштириши билан боғлиқ томирларни кенгайтириш самараси унинг томирларни
торайтириш самарасидан устунлик қилади. Шундай қилиб, серотонин тизими
дисфункциясида томирлар тонуси ва тожсимон томирлар захирасини бошқариш
-
нинг бузилиши ҳақида тахмин қилиш мумкин.
Бундан ташқари, психосоматик
касалликлар ва депрессияни бир бирига боғловчи патогенетик звенолардан бири
сифатида тромбоцитлар ҳолати ҳам қаралади. Жуда кўп тадқиқотларда депрессия
мавжуд бўлган беморларда тромбоцитар реактивлик ўлчовларининг ортиши,
агрегацион фаолликнинг кўпайиши ҳам кузатилади. Бинобарин, антидепрес
-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
69
сантлар ёрдамида даволаш тромбоцитлар агрегацион фаоллигини пасайтирмади,
шу билан бирга, ингибиторларнинг қўлланилиши
тромбоцитларнинг агрегация
-
сига самарали таъсир кўрсатди. Аниқланган омиллар депрессияни даволашда ҳам
соматик, ҳам руҳий омилларни ҳисобга олишни тақозо этади.
Чет эл тажрибасининг таҳлили шуни кўрсатадики, беморларга ёрдам
кўрсатувчи персоналнинг аксарияти эмоционал ҳолат бузилишлари мавжуд
бўлган беморларга ёрдам кўникмалари ва малакаларига эгалар, бундай ёрдам
умумий амалиёт
шифокори томонидан кўрсатилади ҳамда улар эмоционал ҳолат
бузилишлари диагностикаси ва даволаш методларидан бохабардирлар.
Бизнинг
мамлакатимизда ҳам сўнгги йилларда соғлиқни сақлаш тизимини такомиллаш
-
тириш чора
-
тадбирларида ҳар бир шифокор томонидан махсус психологик
билимларнинг эгалланиши ва беморга нафақат тиббий, балки
вақти келганда
психологик ёрдам кўрсатиш малакасига ҳам эга бўлишини кўзда тутади.
Бинобарин, жуда кўп олимлар шуни алоҳида таъкидлайдиларки, шахс
ўзидаги касалликка нисбатан заиф эмас. Инсон шахси, унинг маънавий дунёси ва
психик қиёфаси касалликнинг қандай кечишига сезиларли даражада таъсир
кўрсватади. Бундан ташқари, патологиянинг конкрет шакллари ва шароитларида
инсоннинг шахслилик хусусиятлари касаллик тақдирини ижобий ёки салбий
томонга силжитиши мумкин. Лекин бу масаланинг фақат бир томони. Яна бир
мухим томони шахснинг касаллик ва даволаш муолажалари таъсири остида
ўзгаришидир.
Жуда кўп тадқиқотчилар психосоматик беморлар билан ишлашда сўз
ёрдамида таъсир кўрсатиш, арт
-
терапия каби коррекцион методларга алоҳида
урғу берадилар.
Маълумки, арт
-
терапия –
бу
клиентларнинг
танловчан
ижод
билан
шуғулланишига
асосланган
психотерапия,
психокоррекция
ва
реабилитациянинг
йўналиши
хисобланади.
Арт –
терапия
мусиқали
терапия,
драмтерапия
ва
рақс
-
харакат
терапияси
билан
бир
қаторда
психотерапиянинг
санъат
билан
боғлиқ
бўлган
йўналишларидан
бири
хисобланади. “Арт
-
терапия”
термини
биринчи
бўлиб
ХХ асрнинг 40
-
йилларида
Ғарб
мамлакатларида қўлланила
бошланган.
Бу
термин
билан
даволаш
ва
реабилитацион
амалиётнинг
назарий
асосга
эга
кўринишлари
белгиланган.
Уларнинг
баъзилари
ижодкорларнинг
ташаббуси
асосида
юзага
келган
бўлиб,
йирик
касалхоналарда
очилган
студияларда
амалга
оширилган.
Бошқалари
эса
пациентларнинг
танловчан
маҳсулотларига
психоаналитик
таҳлилни
киритганлар
ва
асосий
эътиборни
аналитик
билан
муносабатларга
қаратганлар. Визуал
образларни
яратиш
шахслараро
коммуни
-
кациянинг
асосий
воситаси
ва
сўз
билан ифодалаб
бўлмайдиган
“ҳозир
ва шу
ердаги”
долзарб
кечинмаларни
ифодалашга
имкон
берувчи
клиентнинг
билиш
фаолиятининг
кўриниши
сифатида
кўриб
чиқилади. Даволаш
амалиёти
билан
яқин
алоқадалиги билан бир қаторда
арт
-
терапия
кўп
ҳолларда
психопрофи
-
лактик
йўналганликка
эга.
Беморларга психологик
ёрдам кўрсатишни ташкил этишда улар билан
психологик тренинглар ўтказиш ҳам яхши самара бериши ўз тажрибамизда қайд
этилмоқда. Бизнинг тадқиқотларимизда тренинг гуруҳларида психотерапевтик
суҳбатлар ва ўйин машқлари ўтказилди. Ахамиятли ўринни бу жараёнда беморда
мавжуд бўлган ҳаётий қадриятлар эгаллади. Умуман олганда, психокоррекцион
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
70
тадбирлар бемордаги эмоционал ҳолат бузилишларини тузатиш, касаллик
тузилмасида бемор реакциясини ўзгартиришга қаратилди. Бунда гуруҳдаги бир
хиллилик таъсирини алоҳида таъкидлаб ўтиш жоиз, яъни бир хил нозологиядаги
беморлар битта гуруҳга киритилганлари яхши самара берди. Психокоррекцион
тадбирлар натижалари ҳам объектив, ҳам субъектив омиллар асосида баҳоланди.
Объектив омилларга беморнинг жисмоний ҳолати қон босими
даражаси, уйқунинг
нормаллашуви, фаолликнинг ортиши киритилган бўлса, субъектив омилларга
шикоятларнинг мавжудлиги ёки йўқлиги, кайфият даражаси, беморнинг ўзини ҳис
қилиши
киритилди. Бундан ташқари, индивидуал консультациядан ўтган
беморларда коррекциядан сўнг безовталаниш ва депрессия диагностикаси амалга
оширилди.
Якка тартибда беморлар билан консультациялар қисқа муддатли позитив
терапия шаклида олиб борилди.
У қуйидагилардан иборат бўлди:
1.
Пациент ҳаётидаги фақат ижобий характерга эга бўлган нарсаларга таяниш;
2.
Пациент билан ишлашда фақат позитив қўллаб
-
қувватлашдан
фойдаланиш;
3.
Позитивистик ёндашув.
Пациент ресурсларини излаш бунда ўтмишга (илгари муаммоларни ҳал
қилишга
нима ёрдам берган эди), ҳозирги ва келажак даврга қаратилди.
Консультация ва психокоррекция босқичларида етакчи стрессорлар ва уларга
хулқ
-
атвор даражасидаги реакциялар (стрессорга актив ёки пассив муносабат),
когнитив даражадаги реакциялар (стрессли вазиятларда ўз ўзи билан
коммуникация шакли), эмоциялар даражасидаги (қандай стрессли эмоциялар
намоён бўлади) реакциялар таъсирига алоҳида аҳамият берилди. Бундан ташқари,
консультация ва психокоррекция жараёнида беморларнинг типик психожароҳатли
вазиятлари, уларнинг ўз касаллигига, эмоционал бузилишларнинг намоён
бўлишига муносабатлари кўриб чиқилди ва бир вақтнинг ўзида уларнинг
фақатгина субъектив ҳис қилишларини яхшилашга эмас, балки соматик
ҳолатларининг
ҳам тузалишига олиб келувчи ҳаётий вазиятларнинг оптимал ҳал
қилиниш усуллари муҳокама қилинди. Шуни таъкидлаш жоизки, хавотирланиш
-
депрессия коморбидлиги мавжуд бўлган беморларнинг псхиокоррекцияга
мойиллик даражаси паст бўлиб, бу симптомлар психологик ҳимоя механизм
-
ларини сусайтириши маълум бўлди.
Тадқиқотимиз ва кузатишларимиз натижалари шуни кўрсатдики, психокор
-
рекцион гуруҳга қатнашган беморларда бу психокоррекцион тадбирлар ўтказил
-
маган беморларга нисбатан эмоционал ҳолатдаги бузилишлар даражаси 3 ой
мобайнида пасайган. Шифокорлар кўруви натижалари ва касаллик варақасини
ўрганиш ҳам бу беморларнинг соматик ҳолатида ижобий томонга ўзгаришлар
қайд этилганлигини кўрсатди, яъни бу ўзгаришлар қандли диабет билан оғриган
беморларда қондаги қанд миқдорининг
нормаллашуви, юрак қон томир
касалликлари билан оғриган беморларда қон босимининг нормаллашуви, юрак
фаолиятининг стабиллашувида намоён бўлди.
Илмий хулосалар ва тавсиялар
. Шундай қилиб, хулоса қилишимиз
мумкинки, сурункали соматик касалликлар билан оғриган беморларда даволаш
-
профилактика ва реабилитация жараёнлари, албатта, ўз таркибига тиббий усуллар
билан бир қаторда психоконсультатив ва психокоррекцион тадбирларни
киритиши лозим.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
71
Айтиш лозимки, сўнгги йилларда медицина тажрибасида қўлланилаётган
антидепрессантлар руҳий тушкунликнинг кўпгина кўринишлари сабабларини
даволашда яхши самара бермоқда, лекин бу дарддан тўлиқ фориғ бўлишда
психокоррекция ва психотерапиянинг ўрни ҳам беқиёсдир. Бироқ айнан қайси
усул беморга тўғри келишини шифокор ва психологлар биргаликдаги хамкор
-
ликда аниқлаб беришлари лозим. Таъкидлаш жоизки, психологик ёрдам биринчи
ўринда дарднинг асл сабабларини излашга қаратилган бўлиши лозим, бу ҳолда
унинг даволаш таъсири кучаяди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Александер
Ф. Психосоматическая медицина.
Принципы и практическое
применение/ Пер. с англ. С. Могилевского.
–
М.: ЭКСМО
-
Пресс., 2000.
–
С.
352.
2.
Бройтигам
В., Кристиан
П., Рад М. Психосоматическая медицина. М.: Гэотар
Медицина, 1999. –
С.
376.
3.
Бекмиров
Т
.
Р
. (2022).
Понятия
невроза
в
психологии
и
их
интерпретация
.
integration of science, education and practice. Scientific-methodical journal, 3(3), 90
–
93.
4.
Малкина
-
Пых
И.Г. Психосоматика: Справочник практического психолога. –
М.: Изд
-
во Эксмо, 2005. –
С.
992.
5.
Abdivalievna A.N. (2021). Psychodiagnostics of children with attention
deficiency syndrome and hyperactivity. Academicia: An International Multidisciplinary
Research Journal, 11(3), 2352
–
2355.
6.
Мелибаева
Р., & Абдиназарова
И. (2020). Тиббий психодиагностика:
муаммо, мулоҳаза ва ечимлар.
7.
Нарметова
Ю
.
К
. (2022).
Психосоматик
беморларнинг
психоэмоционал
хусусиятлари
. integration of science, education and practice. Scientific-methodical
journal, 3(2), 21
–
28.
8.
Нарметова
Ю
.
К
., &
Ахмадова
М
.
Ш
. (2021).
Психосоматик касаллик билан
касалланган беморларнинг психологик хусусиятларининг ўзига хослиги
. In
Interdisciplinary Conference of Young Scholars in Social Sciences (PP. 339
–
342).
9.
Нарметова
Ю. (2021). Алекситимия
-
психосоматик касалликлар омили
сифатида
.
10.
Нарметова
Ю.К. (2016, July). Особенности психокоррекционной работы с
беременными женщинами. In Контактная информация организационного
комитета конференции (
P. 35).
11.
Нарметова
Ю.К. (2015). Социально
-
психологический механизм организации
психологических услуг в медицинских учреждениях (на примере больных с
онкологическими заболеваниями). Школа будущего, (3), 148–
153.
12.
Nuraliyevich N.A. (2022). Tibbiyot x
о
diml
а
rining k
а
sbiy identifikatsiyasini
o‘ziga xos psixо
l
о
gik xususiyatlari. integration of science, education and practice.
scientific-methodical journal, 3(3), 6-9.
13.
Akhmedova M., Narmetova Y., & Alisherov B. (2021). Catigories of person in
conflict and methods of conflict resolution in the occurrance of conflicts between medical
personnel.
