Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formation of creative thinking in younger grades
Shakhnoza KHALMURATOVA
1
, Nursulu NAGMETOVA
2
Nukus State Pedagogical Institute named after Ajiniyaz
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
30 January 2022
Accepted 20 February 2022
Available online
15 March 2022
In this article, the ways of forming creative thinking in
elementary school students are considered.
Namely, at the lessons themselves. Possible creative activity
of students, perception, critical thinking, formation and
development of creative skills in work and creative approaches
of students are formed.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
creative activity,
thinking,
learning processes,
creativity,
mental activity,
perception,
reasoning.
Boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarining kreativ tafakkurini
shakllantirish
ANNOTATSIYA
Калит сўзлар:
ijodiy faoliyat,
tafakkur,
o‘
quv jarayonlari,
kreativlik,
aqliy faoliyat,
idrok,
fikrlash.
Ushbu maqolada boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarida darslar
jarayonida ijodiy fikrlashni shakllantirish y
o‘
llari,
o‘
quvchi-
larning ijodiy faolligi, idrok etish, tanqidiy fikrlash, ijodiy
qobiliyatlarni shakllantirish va rivojlantirish va
o‘
quvchilarning
ijodiy yondashuvlari muhokama qilinadi.
1
Theory and Methods of Teaching (Primary Education) Second year master
’
s degree, Nukus State Pedagogical
Institute named after Ajiniyaz. Nukus, Karakalpakstan.
2
PhD, Associate Professor of the Department of Primary Education, Nukus State Pedagogical Institute named after
Ajiniyaz. Nukus, Karakalpakstan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
443
Формирование креативного мышления у младших
классов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
творческая деятельность,
мышление,
процессыобучения,
креативность,
умственная деятельность,
восприятие,
рассуждение.
В
данной
статье,
рассматриваются
способы
формирования творческого мышления у учащихся
начальной школы.
А именно, на непосредственно, уроках. Формируется,
возможная,
творческая
деятельность
учащихся,
восприятие, критическое мышление, формирование и
развитие творческих навыков в работе и творческие
подходы учащихся.
Butun dunyoda jamiyat ta
’
limining jadal rivojlanishi innovatsion va ijodiy
yondashuvni shakllantirmoqda. Chunki jahon hamjamiyati har qanday jamiyat
taraqqiyoti va y
o‘
nalishini belgilab beruvch
i innovatsion ijodiy ta’sirlardan kelib chiqib,
inson faoliyatining barcha sohalarida ijodkorlikka b
o‘
lgan ehtiyojning ortib borishi bilan
tavsiflanadi. K
o‘
pgina xorijiy davlatlar, jumladan, AQSH, Kanada, Germaniya, Rossiya,
Yaponiya, Koreya va boshqa maml
akatlardagi ta’lim muassasalarida o‘
quv jarayoni
innovatsion va ijodiy asosda olib borilmoqda.
Fikrlash inson miyasining alohida funksiyasidir. Uning neyrofiziologik asosi
birinchi va ikkinchi signal tizimlarining
o‘zaro ta’siridan iborat. Inson tafakkur j
arayonida
fikr, mulohazalar,
g‘
oyalar, farazlar va boshqalarni rivojlantiradi va ular inson ongida
tushuncha, hukm, xulosalar tarzida ifodalanadi. Tafakkur til va nutq bilan chambarchas
bo
g‘
liqlikda namoyon b
o‘
ladi. Fikrlash faoliyati nutq shaklida namoyon b
o‘
ladi.
Boshlan
g‘
ich sinf darslarida
o‘
quvchilar tafakkurini shakllantirish katta
ahamiyatga ega. Agar ijodkorlik haqida fikr yuritadigan b
o‘
lsak, ijodkorlik insonning
shaxsiy sifati b
o‘
lib, u madaniyatga asoslangan shaxs b
o‘
lish jarayonida namoyon b
o‘
ladi.
Kreativlik (Ijodkorlik)
–
bu
o‘
z-
o‘
zini takomillashtirish va rivojlantirish bilan
bo
g‘
liq b
o‘
lgan shaxsning xususiyati. Pedagogika sohasidagi kreativlik muammosiga
t
o‘
xtalsak,
o‘
qituvchi-olima, pedagogika fanlari doktori, professor R.A. Mavlonova
o‘
z
ilmiy ishlarida kreativlik haqida fikrlar bildirgan. Uning ilmiy maqolalari
–
“Boshlang‘
ich
ta’limdagi innovatsiyalar”, “Pedagogika, integratsiya, boshlang‘ich ta’limdagi
innovate-
siyalar” –
kreativ ta’lim jarayoniga bag‘
ishlangan. Boshlan
g‘
ich
sinf o‘quvchilarining
sinfda bilimli, ma’naviy barkamol inson bo‘lib shakllanishida, ayniqsa, ularning fan,
ta’lim, fanga bo‘lgan ichki psixologik yo‘nalishini shakllantirishda o‘qituvchilarning o‘rni
kattadir. Ayniqsa, boshlan
g‘ich sinflarda birinchi o‘q
ituvchi bolalar uchun buyuk shaxs
timsolida gavdalanadi va bolalarga o‘rnak bo‘ladi. Shuning uchun boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarining kreativligi, harakatchanligi, bolalarning tushunishi, kommunikativ va
pertseptiv (bolani tushunish) qobiliyatlari katta
ahamiyatga ega. Chunki boshlang‘ich sinf
o‘quvchilaridagi kuchli harakatchanlik, intiluvchanlik, qiziquvchanlik psixologlar
tomonidan ilmiy asoslab berilgan. Bunday qiziqish va shiddatni faqat ijobiy tomonga
yo‘naltirish kerak. Bu esa, o‘z navbatida, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilaridan ko‘proq
izlanish, kreativlik talab qiladi.
O‘quvchilarni hayotga tayyorlashda kasb tanlashda izchillikni oshirish bilan birga
o‘quv faoliyati va tarbiya jarayonida ijodiy fazilatlarni shakllantirishga ham e’tibor
qaratish loz
im. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijodiy faolligi va mahorati badiiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
444
adabiyot, san’at asarlari, musiqa, tasviriy san’at, me’morchilik, teatr, kino, qo‘g‘irchoq
teatri, voqelikka estetik munosabat shakllanadi, estetik didni idrok etishda ko‘proq
sezila
di, buning natijasida o‘quvchilarda ijodiy fikrlash va qobiliyatlar rivojlanadi.
Ijodiy sifatni shakllantirish jarayonida o‘quvchilarning ijobiy va salbiy, sodda va
murakkab xulq-
atvorini ko‘rish mumkin, shuning uchun ham o‘qituvchining vazifasi har
bir o
‘quvchiga ijodiy sifatlarni to‘g‘ri tushunish va ularni kundalik hayotda qo‘llashga
yordam berishdan iborat. O‘qituvchining asosiy vazifasi har bir o‘quvchida o‘ziga xos
ijodkorlik sifatlarining shakllanish darajasini nazorat qilishdan iborat. Chunki buning
natijasida o‘quvchilarda tashabbuskorlik, halollik, intizomlilik kabi fazilatlar shakllanadi.
Darsda ishlashga psixologik tayyorgarlik o‘quvchilarning yoshiga mos keladigan
ongli va ijobiy xususiyatlarni shakllantirish, o‘quvchilarda ko‘nikma va malakal
arini
egallashga qiziqishlarini shakllantirishdan iborat. O‘quvchilarga juda yoshligidan jamiyat
taraqqiyoti, o‘quvchilarning mehnat qobiliyatini shakllantirish, mehnat ko‘nikma va
malakalarini shakllantirish uchun ishlab chiqarishda ishtirok etish zarurligini
tushuntirish o‘qituvchining vazifasi juda muhimdir.
Boshlang‘ich sinflarda ta’lim jarayoniga ruhiy tayyorgarlik o‘quvchilarda turli xil
psixologik jarayonlarni rivojlantirish va takomillashtirishni nazarda tutadi. Bular
–
idrok,
psixomotor, emotsional idrok, diqqat, xotira, tafakkur
–
bolaning psixologik kompo-
nentlari.
Darsda o‘quvchilarga bilim berishda uning aqliy imkoniyatlarini hisobga olgan
holda hissiy bilish jarayonini takomillashtirish zarur. Bolaning xotirasini rivojlantirish
ham muhimdir. Chunki fanga oid materiallarni yodlash va amaliy topshiriqlarni bajarish
boshqa fanlarga nisbatan o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
O‘qituvchi darsda amaliy ishlarni tushuntiribgina qolmay, balki asosiy materiallar
va obyektlarning namunalarini, materiallarni materialga qayta ishlash usullarini va ish
bosqichlari ketma-
ketligini ko‘rsatadi. Shuning uchun ham boshlang‘ich sinfdagi
darslarda eshitish, ko‘rish va xotira rivojlantirish mashqlari muhim o‘rin tutadi. Masalan,
boshlang‘ich sinfda texnologik
mashg‘ulotlarni to‘g‘ri tashkil etish, o‘quvchilarni
qiyinchiliklarni yengib o‘tishga, maqsadga erishish yo‘lida tinmay mehnat qilishga,
boshlagan ishni tashlab ketmasdan, oxiriga yetkazishga o‘rgatishi kerak.
Texnologiya
darslarida ijodiy tashabbussiz yondashuv mehnatni aqliy rivojlanish omiliga aylantir-
maydi. Bilimlarni qo‘llashni talab qilmaydigan, tafakkurni faollashtirmaydigan, aqliy
qobiliyatlarni rivojlantirmaydigan mehnat faoliyati. Texnologik ta’lim –
bu muayyan ish
jarayonida muayyan tartib va harakatlar ketma-ketligiga rioya qilish zarurligini
muntazam tushuntirish bilan birga keladigan ko‘plab mashqlar natijasidir. Yosh
avlodning texnologik faoliyati quyidagi yo‘nalishlarda rivojlanadi va tuziladi: texnologiya
o‘yindan ajralgan mustaqil faoli
yat sifatida shakllanadi; texnologik faoliyat jarayonining
mohiyatini o‘zlashtirishga erishiladi; texnologik faoliyatning turli shakllari yaratiladi.
Ijtimoiy texnologiyaning yana bir muhim tarkibiy qismi ta’lim texnologiyasidir.
Texnologiya ta’limining maqsadi, eng avvalo, o‘quvchilarga texnologiyaning mohiyati va
mazmunini chuqur anglashdan iborat.
Texnologik ta’lim –
bu shaxsning texnologiya mohiyatini chuqur anglash, ularning
texnologiya va texnologik faoliyatga ongli munosabati, shuningdek, muayyan ijtimoiy
foydali harakatlar yoki kasbiy ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan
pedagogik jarayon.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
445
Texnologik ta’limning maqsadi insonda texnologiya va texnologik faoliyatga ijobiy
munosabatni shakllantirishdir. Mehnatga hurmat, mehnatkashlar qadr-qimmati uchun
jiddiy kurashish, yosh avlodni tarbiyalash jarayonida mehnat munosabatlarini shakl-
lantirish, o‘z bilimi; bu funksiyalardan biri mehnati, kasbi bilan jamiyatimiz taraqqiyotiga
ko‘maklashish o‘qituvchilar oldida turgan eng muhim vazifadir.
T
exnologiya darsi voqelikning o‘ziga xos obrazli bilimidir. Va har qanday kognitiv
faoliyat kabi u bolalarning aqliy tarbiyasi uchun katta ahamiyatga ega. Maqsadli vizual
idrok
–
kuzatishni rivojlantirmasdan yaratish qobiliyatini egallash mumkin emas. Har
qanday obyektni yasash, haykaltaroshlik qilish uchun, avvalo, uni yaxshi bilish, uning
shakli, o‘lchami, dizayni, rangi, qismlarining joylashishini eslab qolish kerak. Ta’lim
maktabi o‘quvchilariga ta’lim va tarbiya berish tizimida texnologiya darslari katt
a
ahamiyatga ega. Boshqa o‘quv fanlari bilan birgalikda ular bolaning rivojlanishiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativ va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish
uchun o‘qituvchi chegaradan tashqarida fikrlash, ijodiy f
ikrlash va pedagogik shart-
sharoitlarni yaratish, shaxsning ijodiy fazilatlarini rivojlantirish, ijodkorlikka, ijodiy
qobiliyatlarni rivojlantirishga yordam beradigan pedagogik ishning mumkin bo‘lgan
usullari va yo‘nalishlarini aniqlashi kerak.
Tadqiqotimizda ijodiy qobiliyatlarni aniqlash uchun biz E.P. Torrensning ijodiy
fikrlash testining figurali shaklidan foydalandik. Vazifalar ushbu testlarning topshiriq-
lariga chizmalar va ularga sarlavhalar ko‘rinishida javob berishlari kerak edi. Tadqiqotda
Xo‘jayl
i tumanidagi 4-maktabning 4-
sinf o‘quvchilari va o‘qituvchisi ishtirok etdi.
Kreativlik mezonlarini o‘rganish asosida sinf ijodkorlik darajalariga ko‘ra –
eng
past
–
22,2 % (4 kishi), past
–
66,7 % (12 kishi), o‘rta –
11,1 % (2 kishi) guruhlarga
bo‘lingan. Natijalar o‘rtacha kreativlik darajasiga ega bo‘lgan ikkita o‘quvchi bundan
mustasno, sinfdagi aksariyat o‘quvchilarning ijodkorlik darajasi pastligini ko‘rsatadi.
Yosh o‘quvchilar o‘rtasida kreativlik mezonlarini o‘rganish natijalarining nisbati ularda
eng yaxshi rivojlangan ravonlik (38,3%), o‘ziga xoslik (35,7%) va moslashuvchanlik
(26%) borligini ko‘rsatdi.
Shuningdek, ismning mavhumligi, yopilishga qarshilik va rivojlanish kabi kreativlik
mezonlari o‘rganildi. Shuni ta’kidlash mumkinki, ushbu mezonl
ar orasida bolalar
rivojlanish bo‘yicha eng yaxshi ko‘rsatkichlarni (68%) ko‘rsatdilar. Yopilishga qarshilik
mezoni o‘quvchilarning 28%, ismning mavhumligi 4% tomonidan shakllantiriladi.
Ko‘pchilik bolalarning kreativlik darajasi past bo‘lgan 4
-
“A” sinf o‘
qituvchisida ijodiy
rivojlanish darajasi yetarli emas (o‘rtacha ko‘rsatkichdan past) ekanligini aniqladik.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘qituvchining ijodkorligi o‘quvchilarning
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish bilan chambarchas bog‘liq, shuning uchun o‘qituvchi,
birinchi navbatda, dars va sinfdan tashqari ishlarni tashkil etishda ijodiy bo‘lishi kerak.
Ikkinchidan, muammolarni hal qilish, nostandart yechimlarni topish, refleks,
mantiqiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan
rivojlanish usullaridan foydalanish.
Uchinchidan, bolalarning tasavvurlari va motorli ko‘nikmalarini rivojlantirish
uchun ijodiy erkin muhit yaratish.
To‘rtinchidan, taxminlar, sezgi, “tushunish” ni o‘z ichiga olgan kuchli ifodalangan
evristik elementning mavjudligi bilan ajralib turadigan qidiruv faoliyatini tashkil qilish
kerak.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
446
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Adizov
B. Boshlang‘ich ta’limni ijodiy tashkil etishning nazariy asoslari: Ped. fan.
dok. ... dis. Toshkent, 2018.
2.
Aliyev
A. O‘quvchilarnin
g ijodkorlik qobiliyati.
–
Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
3.
Pedagogik kompetentlilik va kreativlik asoslari moduli bo‘yicha o‘quv
-uslubiy
qo‘llanma. Toshkent, 2015.
4.
Sanaqulov
X. Boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarni kasb tanlashga yo‘naltirish
nazariyasi va amaliyoti. Monografiya. T.: TDPU, 2017.
5.
Mamzurina
A.A. Texnologiya darslarida kichik yoshdagi o‘quvchilarning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirish. Yakutsk, 2019.
6.
Mavlonova R.A., Sanaqulov X.R., Xodieva
D.P. Boshlang‘ich sinfda ta’lim usullari.
–
M.: MGU Vestnik, 2020.
7.
Davletshin
M.G., Do‘stmuhamedova
Sh., Mavlanov
M., To‘ychiyeva
S. Yosh davrlari va
pedagogik psixologiya. (O‘quv metodik qo‘llanma). Nizomiy nomidagi TDPU. 2014.
8.
Innovatsion ta’lim texnologiyalari va pedagogik kompetentlik moduli bo‘yicha
o‘quv
-uslubiy majmua. Toshkent. 2016.
9.
Jo‘rayev
P.X., Raximov B.X., Xomatov Sh.F. Yangi pedagogik texnologiyalar.
Muammoli ta’limg aasoslangan o‘quv
-
metodik qo‘’lanma. T.: Fan, 2020.
10.
Sharipov Sh. Oquvchilar kasbiy ijodkorligi uzviyligini taminlashning nazariyasi
va amaliyoti: Ped. fan. dok. ... dis. avtoref.
–
T., 2018.
11.
Muslimov
N.A. Kasb talimi o‘qituvchisini kasbiy shakllantirishning nazariy
-
metodik asoslari: Ped. fan. dok. ... diss.
–
T., 2017.
12.
Ibragimova
G. Interfaol o‘qitish metodlari va texnologiy
alari asosida
talabalarning kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirish: Pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa
doktori (PhD). ... diss. Avtoref.
–
T., 2017.
13.
http://marifatyogdusi.uz/?p=2544.
14.
https://kun.uz/uz/news/2019/11/27/boshlangich-sinfda-oqitishning-
zamonaviy-texnologiyalaridan-foydalanish-usullari.
15.
https://fayllar.org/savod-orgatish-jarayonida-oquvchilarning-kreativligini-
oshiris.html.
