Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Linguistic and cultural study of phrases related to the
national character in the Uzbek language
Maftunaxon RAHIMOVA
1
, Feruzabonu MUHAMMADQODIROVA
2
Kokand state pedagogical institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
30 January 2022
Accepted 20 February 2022
Available online
15 March 2022
This article provides a brief overview of phrases. The
process of formation of phrases in the Uzbek language on the
basis of the way of life of the people is described. There are also
opinions and comments on the linguoculturological study of
phrases related to the national character.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
linguoculturology,
phrase,
national character,
linguistic association,
linguoculturological
research,
culture,
stable combination,
phraseology
O‘
zbek tilida milliy xarakter bilan bo
g‘
liq iboralarning
lingvokulturologik tadqiqi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
lingvokulturologiya,
ibora,
milliy xarakter,
lisoniy assotsiatsiya,
lingvokulturologik tadqiq,
madaniyat,
tur
g‘
un birikma,
frazeologizm.
Ushbu maqolada iboralar haqida umumiy ma
’
lumot berilgan.
O‘
zbek tilidagi iboralarning xalq turmush tarzi asosida paydo
b
o‘
lishi jarayonlari yoritilgan. Shuningdek, milliy xarakter bilan
bo
g‘
liq iboralarning lingvokulturologik tadqiqi t
o‘g‘
risida fikr va
mulohazalar yuritilgan.
1
senior lecturer, Uzbek language and literature, Kokand state pedagogical institute, Kokand, Uzbekistan
2
1st year student, Uzbek language and literature, Kokand state pedagogical institute, Kokand, Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
413
Лингвокультурологическое
исследование
словосочетаний,
связанных
с
национальным
характером, в узбекском языке
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
лингвокультурология
,
фраза,
национальный характер,
языковая ассоциация,
лингвокультурологическое
исследование,
культура,
устойчивое сочетание,
фразеология
В этой статье дается краткий обзор фраз. Описан процесс
образования словосочетаний в узбекском языке на основе
образа жизни народа. Также есть мнения и комментарии
по поводу лингвокультурологического исследования
словосочетаний, связанных с национальным характером.
Ibora
–
ikki va undan ortiq so
‘
zning barqaror munosabatidan tashkil topgan,
ma
’
nosi, odatda, bir so
‘
zga, ba
’
zan so
‘
z birikmasi, gapga teng keladigan, nutqqa tayyor
holda olib kiriluvchi, ko
‘
chma ma
’
noli barqaror (turg
‘
un) birikma. Iboralar adabiy tilning
badiiy va so
‘
zlashuv uslubida keng va ko
‘
proq qo
‘
llanadi, nutqni ta
’
sirchan, obrazli
ifodalashga xizmat qiladi. Iboralar tilshunoslikda
frazema, frazeologizm, frazeologik
birikma
deb ham yuritiladi. Iboralarni o
‘
rganuvchi bo
‘
lim esa
f
razelogiya deb ataladi.
Frazeologiya tilning mustaqil birligi sifatida XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab
maxsus o
‘
rganilib kelinmoqda. Frazelogiya bo
‘
yicha ilmiy-tadqiqot ishlarining takomiliga
o
‘
zbek frazeologlaridan Sh. Rahmatullayev, M. Umarxo
‘jayev, M.
Sodiqova, L. Royzenzon,
Y. Avaliani, E. Begmatov, A. Mamatov va B. Yo
‘ldoshevlar
o
‘z hissalarini q
o
‘shgan [3:3].
Inson
o‘
z ongli hayoti ibtidosidan boshlab mehnat bilan shu
g‘
ullanib kelmoqda.
Mehnat jarayonida esa ular xilma-xil ishlarni bajarib kelgan. Uning mehnat faoliyatida
bajarilgan u yoki bu xatti-harakatlar lisoniy assotsiatsiyalarni paydo qiladi. Shu tufayli
biror fikrni obrazli ifodalashga ehtiyoj seziladi. Ayni shu holat kishilarning milliy xarakter
va turmush tarziga aloqador b
o‘
lgan iboralarning shakllanishiga sababchi b
o‘
lgan. Milliy
xarakter bilan bo
g‘
liq iboralar xalqlarning tabiiy yashash sharoitlari, turmush tarzi va
diniy an
’
analari bilan uzviy bo
g‘
liqdir. Hamma xalqlarda ham vatan tuy
g‘
usi, uni sevish,
ardoqlash his-tuy
g‘
usi bor. Bu kabi fiziologik holatlar emotsional munosabatlarni ijobiy
yoki salbiy tilda zuhur etish ixcham va chuqur ma
’
noli iboralar orqali ifodalanadi va ular
ana shunday ehtiyojlar asosida shakllanadi.
Olimlarning fikricha, har bir inson hayoti davomida
o‘
z tilidagi 800ga yaqin maqol,
matal, hikmatli s
o‘
z yoki iboralar haqida tushunchaga ega b
o‘
lar ekan [3:3].
O‘
zbek xalqi purma
’
no s
o‘
zga,
o‘
git-u naqllarga boy xalq sanaladi. Ajdodlarimizning
azaldan
o‘
z hayotiy muammolarini-mehnat mashaqqati,
g‘
am-anduhi, rohat-faro
g‘
ati,
muvaffaqqiyat va ma
g‘
lubiyati, rasm-rusumlari
–
hamma-hammasini maqol va
matallarda, naql va barqaror iboralarda k
o‘
zgudagidek aks ettirib keladi. Xalqning til
boyligi
–
uning b
o‘
yoqdor, serjilo leksikasining, frazeologiya qatlamining boyligi bilan
ham
o‘
lchanadi.
O‘
zbek tili
–
ona tilimizning juda boy, ma
’
nodor, jozibali, va rang-
barangligi Alisher Navoiy zamonidayoq isbotlangan [1:29].
Iboralar tilni, uning mazmunini yanada boyituvchi ma
’
naviy xazinadir. Ular
lingvokulturologiyaning asosiy obyektlaridan biri sanalgan barqaror birikma b
o‘
lib,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
414
lingvokulturologik obyekt sifatida millatning madaniyatini
o‘
zida jamlovchi til birligi
sanaladi.
Iboralarni lingvokulturologik nuqtayi nazardan keng tahlil qilish tilshunoslikda
o‘
z
yechimini kutayotgan masala sifatida belgilanadi. Ularni
o‘
rganish turli yangi xulosalarni
olish imkoniyatini yaratadi.
Quyida
o‘
zbek xalqining milliy xarakteriga xos b
o‘
lgan ayrim iboralarning
lingvokulturologik tadqiqini k
o‘
rib
o‘
tamiz :
❖
Ko‘nglini tog‘day ko‘tarmoq.
Bu ibora o‘zbek tilida keng qo‘llaniladigan
iboralardan hisoblanadi. Ma’nosi kayfiyatini ko‘tarmoq. Biror kishining ahvoli yomon paytda,
tushkun holatda ekanida uning yaqin
insoni kelib yaxshi muomalada bo‘lib, shirin so‘zlar bilan
kayfiyatini ko‘tarsa, u ,albatta, xursand bo‘ladi va ko‘ngli tog‘day ko‘tariladi [2:28].
❖
Bardosh bermoq.
Xalqimizda har qanday vaziyatda, har qanday sharoitda ham
sabr-matonat va bardoshini tuta olish xususiyati yaqqol namoyon b
o‘
ladi. Bunday
xususiyatni k
o‘
proq boshiga o
g‘
ir kulfat tushgan paytlarda k
o‘
rishmiz mumkin. O
g‘
ir
vaziyatlarda
o‘
zini tuta olishi va dosh berishi kabi xarakterlari bilan xalqimiz necha
asrlardan buyan butun olamga dong taratib kelmoqda [2:28]
.
❖
Kindik qoni t
o‘
kilgan.
Xalqimiz uchun yaratgan ato etgan eng aziz ne
’
mat-
lardan biri
o‘
zi tu
g‘
ilib
o‘
sgan, kindik qoni t
o‘
kilgan yurti
–
Vatani. Bu iboraning tag
zamirini olib qarasak, xalqimizning boshidan qancha o
g‘
ir kunlar
o‘
tdi, necha-necha
insonlarning qoni t
o‘
kildi. Bularning barchasiga chidadi va tu
g‘
ilib
o‘
sgan yurti naqadar
aziz ekanini yana bir bor isbotlab berdi [2:28].
❖
Bahri dilini ochmoq.
Bu iborada ham
o‘
zbek xalqining s
o‘
zni q
o‘
llash mahorati
naqadar kuchli ekanini k
o‘
rishimiz mumkin. Insonlar birovga yaxshilik qilsa yoki shu
yaxshilik
o‘
ziga qaytib kelsa, biror xushmanzara joyni k
o‘
rsa kayfiyati k
o‘
tariladi va shu
lahzada
bahri dilim ochildi
degan iborani ishlatadi.
❖
Gapini ikkita qilmaslik.
Bu ibora
o‘
zbek tilida k
o‘
proq farzand tarbiyasi bilan
shu
g‘
ullanayotgan ota
–
onalar nutqida k
o‘
proq ishlatiladi. Azaldan keksalarimiz tilida bu
ibora juda k
o‘
p q
o‘
llanilib kelingan. Yaxshi tarbiya k
o‘
rgan farzand ota-onasini gapini
ikkita qilmaydi degan ma
’
noda ishlatilgan. Bu iboradan gap qaytarmaslik, aytgan gapiga
kirish kabi ma
’
nolar anglashiladi.
O‘
zbeklarning milliy xarakterini ochib berishda asosiy
o‘
rinda turuvchi iboralardan sanaladi.
❖
K
o‘
ngil s
o‘
ramoq.
O‘
zbek tilida keng q
o‘
llaniladigan iboralardan biri sanaladi.
Kishilarning boshiga o
g‘
ir musibat tushganda yoki uzoq payt k
o‘
rishilmagan paytlarda
ushbu iboradan foydalaniladi. Ma
’
nodoshi hol
–
ahvol s
o‘
ramoq [1:29].
❖
Bir yoqadan bosh chiqarmoq.
Bu ibora ham
o‘
zbek xalqining ezgu
fazilatlaridan b
o‘
lmish hamjihat b
o‘
lish va yakdil b
o‘
lishlikka chorlaydi. Bu yerda ham
k
o‘
chma ma
’
noda q
o‘
llangan,
o‘
z manosini oladigan b
o‘
lsak, k
o‘
ylakning yoqasi juda tor,
bir kishining boshi uchun m
o‘
ljallangan b
o‘
ladi, lekin xalqimizning ahilligi, hamjihatligi
sababli bir yoqadan bosh chiqarilgan [2:28].
❖
Jon fido qilmoq.
Xalqimiz orasida keng tarqalgan bu iborada
o‘
zbekona qarash
va
o‘
zbekona taomil bor. Bu ibora
o‘
zbeklarning milliy xarakterini yaqqol ochib beradi.
Ikkinchi jahon urushi davrida millionlab
o‘
zbek farzandlari tu
g‘
ulib
o‘
sgan yurti uchun
o‘
z
jonini fido qilgan. Bu esa
o‘
zbeklarning yurt boshiga o
g‘
ir kulfat tushganda
o‘
z jonini fido
qilishga har doim tayyor ekanini isbotlab beradi [1:29].
❖
Belida belbo
g‘
i bor.
O‘
zbeklar odamning ishonchli, tayinli, diyonatliligini
bilmoqchi b
o‘lsa, “belida belbog‘i bormi”,
–
deydi. Belda belboqning b
o‘
lishi
–
suyansa,
ishonsa, q
o‘
shilsa b
o‘
ladigan odam mazmunini tashiydi. Bu ibora
o‘
zbek xalqida belida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
415
belbo
g‘
i borlik yigitlik, juvonmardlik, tayinli, subutli va diyonatlilik garovi sifatida xizmat
qiladi [1:29].
❖
Jonini jabborga bermoq.
Bu ibora
o‘
zbek xalqida juda keng tarqalgan ibora-
lardan biri sanaladi, chunki xalqimiz mehnatkashligi bilan butun olamga dong taratgan.
Ilohiy ma
’noda “Jonim tasadduq” iborasining
muqobili hisoblanadi. Jon kuydirib, sidqidil-
dan, vijdonan mehnat qilmoq, faoliyat k
o‘
rsatmoq, e
’
tiqod, qat
’
iyat bildirmoq, si
g‘
inishdir.
Jonini jabborga berish
–
xudo, haq y
o‘
liga tikishi, ba
g‘
ishlashidir. Bu iborada yana bir
ma
’
noda
o‘
zbek xalqining diniy e
’
tiqodi, islom dini ruhi yaqqol sezilib turadi [4:17].
❖
Yelka tutmoq.
Bu ibora juda k
o‘
p ma
’
nolarda q
o‘
llanilib,
o‘
zbek xalqining
milliyligiga xos b
o‘
lgan bu ibora salomlashish, k
o‘
rishish ma
’
nosini ham tashiydi. Bunda
k
o‘
rishmoqchi b
o‘
lgan katta yoshli ayollarga (masalan, qaynonaga) engashib yelka
tutiladi. Bu milliy xarakteri bilan xalqimiz
o‘
zining kattaga hurmat, kamtarinlik, odobkabi
ijobiy xislatlarini namoyon etadi. [2:28].
❖
Diliga tugmoq
. Bu ibora, asosan, s
o‘
zlashuv uslubida yoshi katta nuroniylarimiz
tomonidan ishlatiladi. Ma
’
nodoshi k
o‘
ngliga olib q
o‘
ymoq,asl ma
’
nosi eslab qolmoq.
Masalan, biror xayrli voqea sodir b
o‘lganda insonlar “Dilimga tugib qo‘ydim”, “Ko‘
nglimga
tugib q
o‘ydim”,
–
degan jumlalardan foydalanishadi. Bu esa
o‘
zbek tining naqadar ibora-
larga boy ekanining yaqqol dalilidir[2:28].
Xulosa qilib shuni aytish joizki, xalqimizda odob
–
axloqqa, yaxshilikka undovchi
iboralar k
o‘
plab uchraydi. Bunday iboralardan hayotda foydalanish kishilarning milliy
xarakterini ochib beradi. Xalqimiz bu kabi til birliklarida ham farzandlarni tarbiyaga va
kamolotga undaydi.
O‘
zbek millatining madaniyatini tilda namoyon b
o‘
lishi hamda ifoda-
lanishi tilimizda yanada s
o‘
z boyligining oshishiga va rivojlanishiga sabab b
o‘
ladi.
FOYDALANILGAN ADA
BIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
M. Sherb
o‘
tayeva,
O‘zbek
tilida
“Lingvokulturemalar”
va
ularning
lingvokulturologik tadqiqi.
–
A.: Andijon, 2014.
–
B. 29.
2.
Sh. Rahmatullayev,
O‘
zbek tilining izohli frazeologik lu
g‘
ati.
–
T.:
O‘
qituvchi,
1978.
–
B. 28.
3.
X. Berdiyorov, R. Rasulov,
O‘
zbek tilining paremiologik lu
g‘
ati.
–
T.:
O‘
qituvchi,
1984.
–
B. 3.
4.
E. Xujaniyazov, N. Sultanova,
O‘
zbek xalqi turmush tarzi asosida shakllangan
frazeologizmlar.
–
T.: Fan va jamiyat, 2017.
–
B. 17.
5.
U. Tursunov, J. Muxtorov, Sh. Rahmatullayev, Hozirgi
o‘
zbek adabiy tili
–
T.: Fan,
1992.
–
B. 57.
