Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Socio-psychological image of a modern leader and
organization of his work
Sayora ERGASHEVA
1
Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
30 January 2022
Accepted 20 February 2022
Available online
15 March 2022
In this article, the socio-psychological image of a modern
leader and the organization of his work are considered. In it, the
author analyzes the organization of the work of the head. And
also, the development of his managerial skills and abilities.
The research conducted by the author shows the study of the
personality of a modern leader. And the creation of his socio-
psychological image is relevant, respectively, to modern
research.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
management,
manager,
employee,
profession,
labor collective,
interpersonal relations,
communication,
ability,
skill.
Hozirgi zamon rahbarining ijtimoiy-psixologik qiyofasi va
uning mehnatini tashkil etish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
boshqaruv,
rahbar,
xodim,
kasb,
mehnat jamoasi,
shaxslararo munosabat,
muloqot,
qobiliyat,
mahorat.
Mazkur maqolada hozirgi zamon rahbarining ijtimoiy-
psixologik qiyofasi va uning mehnatini tashkil etish masalalari
o‘rganilgan.
Unda muallif tomonidan rahbar mehnatini tashkil
etish, uning boshqaruv qobiliyatlari va mahoratini o‘stirish
masalalari tahlil etilgan. Muallif tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar zamonaviy rahbar shaxsini o‘rganish va uning
ijtimoiy-psixologik qiyofasini yaratish masalalari har doimdagi-
dan ham dolzarb ekanligini ko‘rsatmoqda.
1
Lecturer, Department of Psychology, Karshi State University. Karshi, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
146
Социально
-
психологический
образ
современного
лидера и организация его работы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
управление,
менеджер,
сотрудник,
профессия,
трудовой коллектив,
межличностные
отношения,
общение,
способность,
умение.
В
данной
статье,
рассматривается
социально
-
психологический
образ
современного
лидера
и
организация его работы. В ней, автор анализирует
организацию работы руководителя. А также, развитие его
управленческих навыков и способностей.
Исследования, проведенные
автором, показывают, что
изучение личности современного лидера. И создание, его
социально
-
психологического
образа,
актуальны
соответственны, современным исследованиям.
O‘zbekiston Respublikasi o‘zining davlat mustaqilligini qo‘lga kiritgani va
iqtisodiy
taraqqiyot yo‘lini tanlab, xalq xo‘jaligining barcha sohalarini rivojlantirish sari
dadil odimlayotgani tahsinga loyiqdir. Albatta, bunda mamlakatimiz Prezidenti
Sh.M. Mirziyoyev rahnamoliklari ostida rahbarlik va boshqaruv masalalariga alohida
e’tibor berilayotgani yutuqlar ko‘lamini oshirayotir. Quvonarlisi, o‘tgan davrda
O‘zbekiston davlat boshqaruvining tashkiliy
-tarkibiy qismlarini tashkil etuvchi barcha
bo‘g‘inlarida huquqiy va iqtisodiy asoslar yaratilganini jahon hamjamiyati ham e’tirof
etmoqda.Zotan, jamiyat taraqqiyoti yoki tanazzulining asoslari aynan rahbarlik
lavozimida faoliyat ko‘rsatayotgan shaxslarga har jihatdan bog‘liq bo‘lib, ular kelajakni
oldindan ko‘ra bilish, muammolar yechimini anglab, bartaraf etish choralarini izlab topa
olish qobiliyatiga ega bo‘lmog‘i joiz.
Mustaqillik yillarida hukumatimizning bu jarayonda
,
avvalo
,
ishni milliy davlatning
asoslarini, boshqaruv tizimini ishlab chiqish, milliy mentalitetimizdan, xalqimiz
manfaatlaridan kelib chiqib, uning mukammal mexanizmini yaratishdan boshlaganligi
maqtovga loyiqdir. Bu bejizga emas, albatta. Sababi
,
davlat va jamiyat qurilishi hamda
boshqaruv strategiyasi ilg‘or g‘oyalarga asoslangan bo‘lib, milliy rahbar kadrlar
tayyorlash tizimini yaratishning o‘zagini tashki
l etadi. Shu bois ham mustaqillikka qadam
tashlangan ilk kezlardanoq mamlakatimiz boshqaruv tizimida jahon va o‘z amaliyoti
-
mizdan olingan boy tajribalarni rad etmagan holda davlat va jamiyat qurilishining tarixiy-
milliy, an’anaviy g‘oyalariga asoslangan zamonaviy boshqaruv usuliga o‘tildi.
Hozirgi zamon rahbari o‘zining ijtimoiy
-
psixologik qarashlari va ma’naviy dunyosi
bilan o‘tmishdoshlaridan keskin farq qiladi. Ayniqsa, butun jahonda globallashuv
jarayonlari ketayotgan bir davrda jamiyatni demokratlashtirish va modernizatsiyalash
jarayoni rahbardan o‘z zimmasidagi mas’uliyatni chuqur his qilishni, faoliyat jarayonida
zamonaviy va an’anaviy
tamoyillariga mos ravishda jamoani boshqarishni, yuksak
mahoratga ega bo‘lishni talab qilmoqda. Albatta, yuksak e’ti
bor, izchil isloh
oa
tlar,
barqaror taraqqiyot, yorqin istiqboldan ko‘zlangan maqsad kadrlarni tanlash, joy
-joyiga
qo‘yish ishiga har jihatdan bog‘liq. Zotan, rahbarlik ham qobiliyat. Kishi ilmli bo‘lgani
bilan rahbarlikka xos qobiliyati bo‘lmasa, u jamoani o‘z orqasidan ergashtira olmaydi,
aksincha, jamoani boshi berk ko‘chaga kiritishi hech gap emas.
Rahbarda ham bilim, ham
tashkilotchilik xususiyati bo‘lmog‘i lozim.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
147
Darvoqe, rahbarlik mezonini oddiy so‘zlar bilan ifodalab bo‘lmaydi. E’tibor bilan
qaralsa, ta’lim muassasasi bo‘ladimi yoki ishlab chiqarish korxonasimi, budjet sohasimi
yoki nodavlat tashkiloti bo‘ladimi uni har jihatdan ravnaq toptirish
,
avvalo
,
rahbar va
uning qo‘l
ostidagi boshqaruv mutaxassislarga bog‘liq.
Uddaburo
n
rahbar har doim davr
bilan birga qadam tashlab, oqilona qarorlar qabul qiladi, vaziyatga to‘g‘ri baho berib,
xodimlarini himoya qiladi. Demak, bugungi zamonaviy rahbar kadrlarni tanlashda
ko‘ndalang bo‘ladigan asosiy muammolarga yechim topib, jamoasidagilarni lay
oqatiga
qarab ishga jalb etmog‘i lozim. Chunki boshqaruv jarayoni maqsadga muvofiq ravishda
amalga oshirilishi uchun rahbar idora qilishning qaysi bo‘g‘inida bo‘lishidan qat’i
y
nazar
muayyan qobiliyatlarga ega bo‘lganlarni tanlay bilishi maqsadga muvofiq
dir.
Bugungi kunda zamonaviy rahbar shaxsida professionalizm, barkamollik, qat’iy
xarakter, milliy qiyofasi, boshqaruv qobiliyati va boshqalarning bo‘lishligi juda muhimdir.
Bu jihatlar uning mansab pillapoyalaridan m
ua
vaffaqiyatli o‘tib, lavozimning k
eyingi
bosqichlari uchun imkon yaratishi bilan muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, zamonaviy
rahbar shaxsida bir qator qobiliyatlar, jumladan, tashkilotchilik, ishchanlik, muloqat-
mandlik, notiqlik, kechirimlilik, tashabbusga ilhomlantirish, ishbilarmonlik, tadbirkorlik
va boshqa qobiliyatlarning bo‘lishligi korxonada ishlab chiqarish samaradorligini
oshiradi. Birinchi rahbarning o‘zi har doim tashabbuskor, tadbirkor, ilmli va
mehribon,
o‘z ishining ustasi bo‘lsa, o‘z qo‘l ostidagi har qanday kelajagi bor, yangilikka o‘ch
mutaxassislarning qadriga yetadi.
Rahbar shaxsida tashkilotchilik qobiliyatining o‘rni juda muhimdir.
Mamlakati-
mizning taniqli psixolog olimi E.G‘oziyevning e’tiroficha, rahbarning tashkilotchilik
tizimini tashkil qiluvchi omillardan biri uning ishlab chiqarishda moliyaviy va iqtisodiy
masalalarni to‘g‘ri va oqilona tashkil etishi hisoblanadi.
Korxonani boshqarish tizimida
rahbar o‘zining asosiy e’tiborini ishlab chiqarishni rejalashtirish, korxona kelajagini
bashorat qilish, uning istiqboli yuz
asidan qat’iy qarorga kelish, iqtisodiy ko‘rsatkichlarini
hisoblab chiqish, noan’anaviy yangi uslublarni joriy qilish orqali samaradorlikni yanada
yuqori bo‘lishiga erishish, ulkan vazifalarni bajarish yo‘lida jamoaning irodaviy birligini
qaror toptirishga qaratishi maqsadga muvofiq sanaladi [4]. Shuningdek, u xodimlar
oldida aniq va tushunarli maqsadlar qo‘yishi, ularning faolligini oshirib borishi,
mahsulotning yuqori sifatli bo‘lishi uchun harakat qilishi, ishlab chiqarishni
muvofiqlashtirish, jamoani ij
timoiy rivojlantirishni boshqarishi zarur bo‘ladi.
Psixolog I. Maxmudov zamonaviy rahbar shaxsida muloqotmandlik qobiliyatining
ahamiyatiga alohida urg‘u beradi. Mualliy tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda
munosabatlar psixologiyasi, rahbarlik muloqotining shakllari, bosqichlari yuzasidan
ma’lumotlar tahlil qilingan. I.
Maxmudov boshqaruv muloqoti haqida gapirib, uni xodim-
larni ma’lum tomonga yo‘naltirish maqsadidagi o‘zaro ma’lumot almashinuv jarayoni
sifatida ta’riflaydi. Uning ta’limotida, rahbarlik ishida namoyon bo‘ladigan boshqaruv
muloqoti quyidagi asosiy bosqichlarni o‘z ichiga olishi ta’kidlangan: 1) aloqa
-kontakt
o‘rnatish; 2) masalani muhokama qilish; 3) yechim variantlarini izlash;
4) qaror qabul
qilish. Muallifning fikricha, ijobiy natijaga olib keluvchi rahbarlik muloqoti yuqorida
ta’kidlangan bosqichlarning aynan shunday ketma
-
ketligida amalga oshadi. Aniqrog‘i,
muloqot jarayonining samarali o‘tishi, ko‘p jihatdan, shu bosqichlarni navbatma
-navbat
amalga oshirish bilan bog‘liq [3]
.
E.
Yoziyev “Boshqaruv psixologiyasi” o‘quv qo‘llanmasida zamonaviy rahbar
mehnatini ilmiy asosda tashkil etish masalalariga alohida e’tibor qaratgan. Muallifning
fikricha, rahbarning mehnatini ilmiy asosda tashkil qilishning eng muhim vazifalaridan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
148
biri vakolatlarni taqsimlash va kooperatsiyalashning oqilona tizimini yaratishdan
iboratdir. Bunda rahbarning tashkilot maqsadiga erishish yo‘lida xodimlar bilan
gorizontal yo‘nalishdagi munosabatlarga kirishishi hamda boshqaruv tizimida o‘zi mas’ul
bo‘lgan vak
olatlarning bir qismini xodimlarga taqsimlab berishi muhim ahamiyatga ega.
Odatda, vakolatlarni o‘z xodimlariga taqsimlash bilan rahbar, bir tomondan
,
ikkinchi
darajali faoliyatlardan o‘zini ozod qilsa, ikkinchi tomondan
,
qaror qabul qilish jarayoniga
xodimlarni keng jalb etadi. Bu esa
,
o‘z navbatida
,
qaror va topshiriqlarning joylarga o‘z
vaqtida yetib borishi, samarali ijro etilishi hamda umumiy nazoratning mukammal
bo‘lishligidan darak beradi [1].
Bugungi kunda mamlakatimizda boshqaruv mahkamalariga xotin-qiz rahbarlarni
jalb etish, ularning
mehnatidan
mehnatidan samarali foydalanish masalalariga ham
alohida e’tibor qaratilmoqda. Zotan, boshqaruv jarayonida xotin
-qizlar orasidan
rahbarlikka layoqatli,
idora qilishning qaysi bo‘g‘inida bo‘lishidan qat’i
y
nazar muayyan
qobiliyatga ega bo‘lganlarni tanlash o‘ta muhim. Sababi
,
rahbarlik san’atini egallagan
ayollarda tashkilotchilik, ishchanlik, muloqotmandlik, salohiyat, mehnatga bo‘lgan
munosabat, tashabbusga ilhomlantirish, konstruktiv, gnostik va boshqa qobiliyatlarning
bo‘lishligi korxonada ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi.
Jumladan, shu to‘g‘ridagi V.
Karimovaning gender-
menejmentga bag‘ishlangan
izlanishlari muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ularda ayolning u yoki bu boshqaruv
lavozimini egallashga mos yoki mos emasligi, erkak va ayol rahbarlar muvaffaqiyatga
erishishidagi farqlar, ularning ish uslublari, shaxs xususiyatlari, fazilatlari va jinsiy
tafovutlari haqida muayyan fikrlar bildirilgan. V. Karimova va uning shogirdlari
tomonidan
o‘tkazilgan tadqiqotlar shundan darak beradiki, erkak va ayol rahbarlarning
boshqaruvda muvaffaqiyatga erishishlarida aytarli katta farq, tafovutning mavjud
emasligi kuzatilgan. Hatto ayrim jabhalarda, jumladan, muomala madaniyatida, o‘z fikrini
himoya qilish, omma oldida dadil gapirish, suhbatdoshni eshitish va holatini tushunish,
ya’ni empatiya hissi bo‘yicha ham ayol rahbarlar erkaklarni ortga qoldirganlar [2].
Xullas, bugungi huquqiy demokratik jamiyatda rahbarlik qila oladigan zamonaviy
rahbar xodimlarni tanlash, ularni joy-
joyiga qo‘yish, kasbiy mahoratini oshirish va qayta
tayyorlash doimiy dolzarb vazifa sanaladi. Buning uchun
,
albatta
,
rahbar kadrlarni zamon
talablari darajasida tayyorlash, ular faoliyat ko‘rsatayotgan tarmoq va sohalari bo‘yic
ha
ixtisoslashtirilgan malaka oshirish kurslarida maxsus dasturlar asosida qayta tayyorlash
va o‘qitish
ishlarini tashkil etish maqsadga muvofiqdir. Rahbarning har tomonlama
barkamolligi, aql-zakovati, xodimlarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda
ijtimoiy topshiriq va majburiyatlarni taqsimlashi, odamlar bilan o‘zaro munosabatlarda
tezkorlik bilan moslashishi, hayotiy vaziyatlarda ularning ruhiy holatini inobatga olishi,
ishlovchilarni qiziqtirish, ularni rag‘batlantirishning yo‘l va vositala
rini topishi bugungi
rahbar shaxsini bezaydigan muhim xususiyatlardir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Yoziyev E. Bosharuv psixologiyasi.
–
Q.: Fan va ta’lim, 2021, –
B. 384.
2.
Karimova V., Hayitov O., Djalalova S. Boshqaruv psixologiyasi.
–
T.: Fan va
texnologiya, 2008,
–
B. 208.
3.
Mahmudov I. Boshqaruv psixologiyasi.
–
T.: YUNAKS-PRINT MCHJ, 2006.
–
B. 232.
4.
G‘oziyev
E., Toshimov R. Menejment psixologiyasi.
–
T.: O‘zMU, 2001.
–
B. 144.
