Нейропедагогика и нейропсихология как развивающаяся новая наука

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Neuropedagogy and neyropsychology how developing
New Nauka

M.T. AHMEDOVA

1

, Y.K. NARMETOVA

2

Олийгох (Cambria Math

-11)

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received January 2021
Received in revised form

30 January 2022

Accepted 20 February 2022

Available online

15 March 2022

This article is a study of pedagogical and psychological

processes. Namely, from the point of view of neurological

changes in the human brain.

As a result of scientific research in the field of

neuropedagogy and neuropsychology, i.e. the synergy of

neurology with pedagogy and psychology as a separate

discipline in 1997. The further formation of personality, subject,
personality in the general field of knowledge related to the

educational process has been studied.

2181-

1415/©

2022 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2/S-pp

103-109

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

neuropedagogy,
neuropsychology,

direction,

results of scientific research,
pedagogy and psychological
processes,

human brain,

neurological changes,
individual,

subject,

personality,
psychophysiological,

educational process,
cognition,

formation,

intellectual,

social development,

speech,

thinking,

cognitive neurology,
differential
psychophysiology and

neuropsychology.

1

Associate Professor of

“

Pedagogy and Psychology

”

Tashkent Medical Academy. Tashkent, Uzbekistan.

2

Associate Professor of

“

Pedagogy and Psychology

”

of the Tashkent Medical Academy. Tashkent, Uzbekistan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2022) / ISSN 2181-1415

104

Neyropedagogika va neyropsixologiya rivojlanib kelayotgan

yangi fan sohasi sifatida

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

neyropedagogika,

neyropsixologiya,

yo‘nalish,

ilmiy izlanishlar natijasi,

pedagogikа va psixologik

jarayonlar,

inson bosh miyasi,

neyrologik o‘zgarishlar,

individ,

subyekt,

shaxs,

psixofiziologik,

ta’lim jarayoni,

bilimlar,

shakllanish,

intellektual,

ijtimoiy rivojlanish,

nutq,

tafakkur,

kognitiv neyrologiya,

differensial psixofiziologiya

va neyropsixologiya.

Ushbu maqola neyropedagogika va neyropsixologiya yo‘na

-

lishida amalga oshirilgan ilmiy izlanishlar natijasida pedagogik

va psixologik jarayon

larni inson bosh miyasida sodir bo‘ladigan

neyrologik o‘zgarishlar nuqtayi nazaridan o‘rganish, ya’ni

neyrologiyaning pedagogika va psixologiya bilan sinergizmi

–

1997-yilda alohida fan sifatida yuzaga kelishi hamda individ,

subyekt va shaxsni ta’lim jarayoni bilan bog‘liq bo‘lgan

bilimlarining umumiy sohasida yanada shakllanishi haqida

fikrlar bayon etilgan.

Нейропедагогика и нейропсихология как развивающаяся

новая наука

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

нейропедагогика,

нейропсихология,

направление,

результаты научных

исследований,

педагогика и

психологические

процессы,

мозг человека,

неврологические

изменения,

индивид,

субъект,

личность,

психофизиологический,

учебный процесс,

познание,

формирование,

интеллектуальное,

социальное развитие,

речь,

мышление,

когнитивная неврология

,

дифференциальная

психофизиология и

нейропсихология.

Данная статья, представляет собой, исследование

педагогико

-

психологических процессов. А именно, с точки

зрения неврологических изменений в головном мозге

человека.

В результате научных исследований, в области

нейропедагогики и нейропсихологии, т.е. синергии

неврологии с педагогикой и психологией как отдельной

дисциплиной в 1997

г. Изучено, дальнейшее формирование

личности, субъекта, личности в общей области знаний,

связанных с образовательным процессом.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2022) / ISSN 2181-1415

105

Barchamizga ma’lumki, murabbiy va pedagoglardan ta’lim oluvchilar, xususan,

maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyalanuvchilariga va boshlang‘ich sinf o‘quvchi

-

lari

ga ta’lim va tarbiya berish jarayonida ta’lim oluvchi shaxsini har tomonlama va

chuqur bilishlarini, ularning psixofiziologik xususiyatlari bilan bir qatorda neyrologik

imkoniyatlari hamda jihatlarini hisobga olishlarini talab qiladi. Bunda ta’lim dasturla

rini

o‘zlashtirishga qiynalayotgan o‘quvchilarga murabbiy va pedagoglar tomonidan alohida
e’tibor qaratilishi muhimdir, chunki o‘quv dasturlarini o‘z vaqtida o‘zlashtirmaslik
shaxsning intellektual va ijtimoiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Tajr

ibadan ma’lumki, o‘quvchilarning barchasi diqqati va xotirasining hajmi, uning

ko‘chuvchanligi, ma’lumotlarni qabul qilish va o‘zlashtirish tezligi, borliqni tasavvur
qilishi va anglashi, “dunyoni ko‘rishi” bilan bir

-biridan farq qiladi. Buning asosiy sababi

–

bosh miya yarimsharlarining qaysi biri inson hayoti faoliyatida yetakchi ahamiyatga ega

ekanligidadir. Chunki ta’lim jarayonida bosh miya chap yarimshariga tayanish faqat chap
yarimsharning faol rivojlanishiga, o‘ng yarimshariga tayanish esa yarimshar

larning har

ikkalasining faol rivojlanishiga olib keladi. Shu sababli ta’lim

-

tarbiya jarayonida o‘quv

-

chilar psixikasidagi mana shunday o‘ziga xos jihatlarini hisobga olish bolaga ta’lim berish,

uning tarbiyasi va kamolotidagi muhim omillardan biri hisoblanadi.

Ushbu muammoni samarali hal etish uchun uning yechim yo‘lini izlashga yangicha

yondashish

–

muammoni majmuaviy tahlil qilish va hal etish zarur. Buning uchun barcha

insonshunos mutaxassislar

–

pedagog, psixolog, sotsiolog va neyrologlarni, ularning

tajribasi hamda ilmiy izlanishlari mahsulini birlashtirish kerak bo‘ladi. Shu yo‘nalishda

amalga oshirilgan ilmiy izlanishlar natijasida pedagogikaning yangi sohasi sifatida
kognitiv neyrologiya

–

neyropedagogika va neyropsixologiya shakllanayotgan bo‘lib,

bu

fan “insonga qanday ta’lim berish kerak?” degan

oddiy, biroq o‘ta muhim savolga javob

berishi mumkin.

Neyropedagogika va neyropsixologiya yo‘nalishida amalga oshirilgan ilmiy

izlanishlar natijasida pedagogik jarayonlarni inson bosh miyasida sodir bo‘l

adigan

neyrologik o‘zgarishlar nuqtayi nazaridan o‘rganish, ya’ni neyrologiyaning pedagogika

bilan sinergizmi

–

neyropedagogika 1997-yilda alohida fan sifatida yuzaga keldi hamda

individ, subyekt va shaxsni ta’lim jarayoni bilan bog‘liq bo‘lgan bilimlarini

ng umumiy

sohasida yanada shakllandi.

Neyropedagogika va neyropsixologiyaning fan sifatida yuzaga kelishida Charlz

S. Jeykobs, L.S. Basser, J.E. Bogen, B.T. Vouds, E. Lenneberg, A. Smit, P. Volf, E. Jensen,
B. Given, V.A. Moskvin, N.V. Moskvina, V.D. Yeremeeva, T.P. Xrizmanlar katta hissa

qo‘shganlar.

Rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolalarga ta’lim berish, ularning ma’lumotlarni

qabul qilishi va tafakkurining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga, G.E.

Vvedenskiy,

V.I. Golod, V.A. Moskvin, A.V. Nikols

kiylarning ilmiy izlanishlari bag‘ishlangan.

Chapaqay bolalarni ta’lim muassasalarida o‘qitishni tashkil etish muammosi

G.A. Antyuxin, M.M. Bezrukix, N.N. Bogdanov, I.A. Makarev, V.A. Moskvin, A.I. Semenovich-

ning tadqiqotlarida o‘rganilgan.

Ta’lim jarayo

nida bolalar nutqi va tafakkurining rivojlanishiga bosh miya

asimmetriyasi hamda chap va o‘ng yarimsharlar shikastlanishi oqibatlarining turlicha
ta’sir etishi, inson miyasiga oid bilimlarni ta’lim jarayonida qo‘llash imkoniyatlari

L.S. Basser, J.E. Bogen, B.T. Vouds, E. Lenneberg, A. Smit, P. Volf, E. Jensen va B. Given-

larning ilmiy izlanishlarida o‘z aksini topgan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2022) / ISSN 2181-1415

106

Hozirgi vaqtda kognitiv neyrologiya sohasida M. Gazzaniga, E. Kendel, R. Munakata-

larning tizimli olib borayotgan ilmiy

izlanishlari alohida e’tiborga sazovordir.

Yuqorida nomi keltirilgan olimlarning fikriga ko‘ra, inson tafakkuri subyektiv

bo‘lganligi bois uning hissiyotlari mantiqiy yo‘l bilan olish mumkin bo‘lgan qarorlardan
ko‘ra yaxshiroq qarorlarga kelishga yordam be

rar ekan.

O‘zbekistonda neyropedagogik bilimlardan foydalanish orqali ta’lim sifatini

oshirish (B.

Xodjaev) va bolalarning neyropedagogik xususiyatlarini innovatsion ta’lim

muhiti sharoitida rivojlantirishning ayrim masalalari (J.

G‘ulomov, N.

Yunusova,

V.

Anvarova) o‘rganilgan bo‘lib, mazkur sohada yirik ilmiy tadqiqotlar hozircha amalga

oshirilmagan.

Neyropedagogika

–

kognitiv neyrologiya, differensial psixofiziologiya va neyro-

psixologiyaning o‘quvchi shaxsi tomonidan turli o‘quv materiallarini o‘zlash

tirishda

uning bosh miyasi faoliyatida sodir bo‘ladigan o‘zgarishlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni
hamda o‘quvchi va pedagogning individual lateratsiya profili variantlarining bir

-biriga

mos kelishini hisobga olgan holda ta’lim

-tarbiya jarayonini tashkil qil

ish to‘g‘risidagi

fandir. Neyropedagogika fani pedagogika, psixologiya, neyrologiya va kibernetika fanlari-

ning klassik asoslariga tayanib, shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni o‘zida aks ettiradi.

Inson bosh miya yarimsharlarining har ikkalasi ham murakkab kognitiv

jarayonlarda ishtirok etsa-da, ularning faoliyat strategiyasi bir-biridan sezilarli darajada

farq qiladi. Chap yarimsharlari yеtakchi bo‘lgan odamlar ma’lumotlarni ketma

-ket va

mantiqiy tahlil qilishi hamda tahlilning xususiy bo‘laklardan

umumiyga yo‘nalganligi

bilan ajralib tursalar, o‘ng yarimsharlari yеtakchi bo‘lganlar olamni intuitiv va umumiy
yaxlitlikda anglashi hamda tafakkurining umumiydan xususiy bo‘laklarni tahlil qilishga

moyilligi bilan

farq qiladilar. Bu holat ta’lim jarayonida bilimlarni o‘zlashtirish intuitiv

-

hissiy (kommunikativ) hamda mantiqiy-

ratsional (nokommunikativ) yo‘llar bilan sodir

etilishida namoyon bo‘ladi.

Neyropedagogika va neyropsixologiyaning fan sifatidagi

asosiy maqsadi

–

inson bosh miyasi faoliyatida oliy psixik

funksiyalarning individual xususiyatlarini hisobga olib peda-
gogik vazifalarni samarali hal etilishi uchun amaliy yordam
berishdan iborat.

Guruhlar psixodinamikasining neyropedagogik tarkibini

hamda ta’lim

-

tarbiya jarayoni yanada samarali bo‘lishi

ni

ta’minlashga qaratilgan neyropedagogik hamkorlikni ta’lim
jarayoniga tadbiq etishning shakl va metodlarini o‘rgatib,
neyrofanlarning obyektiv qonuniyatlari asosida ta’lim jarayonini

boshqarishda neyropedagogika va neyropsixologiya quyidagi bo‘limlarni o‘z ichiga oladi:

neyrodidaktika, neyropedagogik diagnostika (tashxis), neyropedagogik tarbiya, neyro-

pedagogik korreksiya va adaptatsiya hamda ta’lim jarayonining neyropedagogik muhitini

tashkil qilish.

Neyrodidaktika didaktika fanining bir tarmog‘i bo‘lib, neyrodidaktika ta’lim

muhitini tashkil qilishning neyropedagogik tamoyillarini, ta’lim jarayoni va ichki

imkonini beradi. Neyrodidaktika umumiy va xususiy qismlarga bo‘linadi. Umumiy

neyrodidaktika nazariy-

metodologik qonuniyatlarni o‘rganadi. Xususiy n

eyrodidaktika

esa neyropedagogik diagnostika va o‘qitishning amaliy tavsiyalarini o‘rganish bilan
shug‘ullanadi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2022) / ISSN 2181-1415

107

Neyropedagogika va neyropsixologiya diagnostika

–

insondagi juft organlar qo‘l

(oyoq), ko‘z va quloqni yеtakchilik ko‘rsatkichlariga qarab bosh

miya yarimsharlari

assimetriyasining bir nechta funksional tiplarini aniqlash imkonini beradi.

Neyropedagogika va neyropsixologiya korreksiya va adaptatsiya

–

bolaning

neyropedagogik-neyropsixologik

–

xususiyatlarini hisobga olgan holda uning qadriyatli-

motivatsiya va xulq-

atvoriga tuzatish kiritish hamda ta’lim jarayoniga moslashishini

tashkil etishni ta’minlaydi.

Neyropedagogik tarbiya

–

neyropedagogik diagnostika natijalari va pedagogik

neyropsixologiyaning korreksion texnologiyalari asosida, ta’lim o

luvchilar guruhining

neyropedagogik muhiti xususiyatlarini e’tiborga olib tarbiyaviy tadbirlarni tashkil

etishga oid tavsiyalar tayyorlaydi.

Ta’lim olishning neyropedagogik va neyropsixologik muhiti quyidagi uch tarkibiy

qismdan iborat:

•

jismiy muhit

–

sinf xonasi, auditoriya, undagi jihozlar;

•

psixologik muhit

–

ta’lim oluvchilarni sinfda individual

-psixologik jihatlarini

hisobga olgan holda joylashtirilishi;

•

psixosotsial muhit

–

o‘qituvchi va o‘quvchilarning ta’lim jarayonidagi shaxslararo

kommunikatsiyasi.

Neyropedagogikada

ta’lim muhitini tashkil etishni psixodinamik darajada tahlil

qilish uchun transakt tahlil va stratologik tahlil usullaridan foydalaniladi. Ushbu tahlil

vositasida o‘quv guruhining neyropedagogik tarkibini aniqlash va ta’lim jarayonining
tashkil etilishida hisobga olish o‘quvchilar guruhining bilish faolligiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatuvchi omillardan hisoblanadi. Chunki psixologiyaga oid ilmiy tadqiqotlarda inson
berilayotgan ma’lumotning o‘rtacha 5

-

10 foizini anglashi, ya’ni ongli ravishda o‘zlash

-

tirishi mumkin bo‘lib, ma’lumotning qolgan qismi appersepsiya jarayonida, inson
tomonidan anglanmagan holda ongostiga o‘tib ketadi. Shuning uchun ham ta’lim muhitini
tashkil qilishda berilayotgan ma’lumotlar o‘quvchi shaxsi tomonidan ongli ravishda,

tushunib qabul qilinishiga sharoit yaratish pedagog va tarbiyachilar oldida turgan muhim
pedagogik muammolardan hisoblanadi.

Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, innovatsion ta’lim muhitini tashkil etishda –

uning

integrativ nazariy bazasini, umumiy metodologiyasini hamda aniq diagnostik va
korreksion texnologiyalarini yaratishda neyropedagogika fani imkoniyatlari samarali

qo‘llanilishi mumkin. Bu esa ta’lim jarayonida beriladigan ma’lumotlarni o‘quvchilar

faqatgina eslab qolishlari uchun emas, balki anglashlari va nisbatan qiyinchiliklarsiz

tushunishlari hamda o‘zlashtirishlari uchun yordam beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Ахмедова

М.Т., Дехкамбаева

З.А. Нейропедагогика как одно из новых

направлений в педагогики. Т.Н.

Қори

Ниёзий номидаги Ўзбекистон педагогика

фанлари илмий тадқиқот институти. “Таълим

-

тарбия жараёнига замонавий

педагогик ва ахборот

-

коммуникацион технологияларни жорий этиш: муаммо ва

ечимлар” мавзусидаги Республика илмий

-

амалий конференцияси. Тошкент

–

2015.

71-

73 бетлар.

2.

Ахмедова

М.Т. Педагогик конфликтология. Дарслик. –

Т.: Адабиёт

учқунлари, 2021 й. –

Б.

319.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2022) / ISSN 2181-1415

108

3.

Ахмедова

М.Т. (2022). Ёшларда илмий дунёқарашни шакллантириш ва

уларни ақлий тарбиялашнинг ўзига хос хусусиятлари

. Integration of science,

education and practice. Scientific-methodical journal, 3(2), 29

–

41.

4.

Ахмедова

М.Т. (2021). Проблема учебной дисциплины в общеобразовательных

школах и пути ее преодоления

. In European research: innovation in science, education and

technology (PP. 49

–

51).

5.

Tursunaliyevna A.M., & Karimovna N.Y. (2022). Maktabgacha tarbiya muassasalarida

madaniy-gigiyenik malakalarni tarbiyalash

–

bolalar organizmining jismoniy rivojlanishida

muhim vosita. Integration of science, education and practice. Scientific-methodical journal,

3(1), 98

–

103.

6.

Ахмедова

М

.

Т

., &

Мусратова

З

.

У

. (2021).

Олий таълим муассасаларида

устоз

-

шогирд муносабатларининг стратегик қоидалари ва вазифалари.

In

interdisciplinary conference of young scholars in social sciences (PP. 326

–

329).

7.

Нарметова

Ю

.

К

., &

Ахмадова

М

.

Ш

. (2021).

Психосоматик касаллик билан

касалланган беморларнинг психологик хусусиятларининг ўзига хослиги.

In

interdisciplinary conference of young scholars in social sciences (PP. 339

–

342).

8.

Норметова

Ю. (2015). Изучение социально

-

психологических подходов к

проблемам здоровья и болезни. От истоков к современности

(PP. 304

–

306).

9.

Нарметова

Ю.К. (2016, July). Особенности психокоррекционной работы с

беременными женщинами

. In

Контактная информация организационного

комитета конференции

(P. 35).

10.

Нарметова

Ю

.

К

. (2022).

Психосоматик

беморларнинг

психоэмоционал

хусусиятлари

. Integration of science, education and practice. scientific-methodical

journal, 3(2), 21

–

28.

11.

Нарметова

Ю. (2016). Специфика работы психолога в клинике

внутренних болезней.

вестник каракалпакского государственного университета

имени Бердаха

, 33(4), 53

–

57.

12.

Тункун

Я.А. Основы нейропедагогики: история, теория и практика /

Ж.: Киберленинка, 73

-2,

–

203.

–

С.

204.

13.

Ходжаев

Б.Х. Нейропедагогик билимлардан фойдаланиш орқали таълим

сифатини ошириш / Узлуксиз таълим сифат ва самарадорлигини оширишнинг

назарий

-

услубий муаммолари. Республика илмий конференцияси материаллари.

2010 йил 27

-

28 май. –

Самарқанд, 2010. –

Б. 174–

175.

14.

Ғуломов

Ж.Р., Анварова

В.Ж. Болаларнинг нейропедагогик хусусиятларини

инновацион таълим муҳити шароитида ривожлантириш / Узлуксиз таълим тизимида

ҳамкорлик

педагогикаси. Халқаро конференция материаллари. 2014 йил 12

-

13 ноябрь.

–

Тошкент. 2014. –

Б.

192

–

193.

15.

Akhmedova M.T.,

Muslimov N.A.,

Muslimov Sh.N.,

Rajapova Kh.Kh.,

Umarova

Z.A. Improvement of the methodology for the future teachers’ professional

competence development. European Journal of Molecular & Clinical Medicine ISSN 2515-

8260 Volume 07, Issue 09, 2020.

16.

Akhmedova M.T. (2022). Pedagogical and Psychological Ways to Overcome the

Problem of Lesson Discipline in Secondary Schools. International Journal of Multicultural

and Multireligious Understanding, 9(3), 421

–

425.

17.

T., A.M. (2022). In the Event of Disputes between Medical Personnel Conflict

Typology and its Specific Aspects. European Multidisciplinary Journal of Modern Science,

4, 211

–

216. Retrieved from https://emjms.academicjournal.io/index.php/emjms/

article/view/68.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2022) / ISSN 2181-1415

109

18.

Melibayeva R.N., Khashimova M.K., Narmetova Yu,K., Komilova M.O., &

Bekmirov T.R. (2020). Psychological Mechanisms of Development Students

’

Creative

Thinking. International journal of scientific & technology research, 9(03).

19.

Narmetova Y.K. (2016). Organization of the psychological support in the

cardiology clinics. Theoretical & Applied Science, (7), 28

–

31.

20.

Narmetova Y., Kuldosheva G., & Bekmirov T. (2021). The Psychological Services

Role in the Psychodiagnostics and Psychocorrection of Psychosomatic Patients in the
Psychoemotional Situation. International Journal of Multicultural and Multireligious
Understanding, 8(12), 249

–

256.