Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Features of the development of ecological culture in
adolescents
Darmen NURISHOV
1
Nukus State Pedagogical Institute named after Ajiniyaz
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 15 March 2022
Available online
25 April 2022
In our study, it is important to take into account
schoolchildren and their individual capabilities for the
implementation of the process of forming an ecological culture.
Taking into account the age dynamics of the formed attitude to
nature, taking into account the age dynamics of the attitude to
nature, developed by S.D. Deryabo, V.A. Yasvin, we agree with
the authors that this is the most optimal age for the effective
education of environmental culture.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
age group,
psychology,
physical education,
ecological culture,
subject-non-pragmatic type,
adolescence,
school,
parents.
O‘
spirinlarda ekologik madaniyatni rivojlantirishning
o‘
ziga xosliklari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
yosh toifasi,
psixologiya,
jismoniy tarbiya,
ekologik madaniyat,
subyektiv-nopranmatik tipi,
o‘
sprinlik,
maktab,
ota-ona.
Tadqiqotimiz doirasida maktab
o‘
quvchilari va ularning
individual imkoniyatlarini ekologik madaniyatni shakllantirish
jarayonida amalga oshirish maqsadida k
o‘
rib chiqish ahamiyatli
hisoblanadi. Ishlab chiqilgan tabiatga munosabat yosh
dinamikasini hisobga olgan holda, S.D. Deryabo, V.A. Yasvin
tomonidan ishlab chiqilgan tabiatga munosabatning yosh
dinamikasini e
’
tiborga olgan holda biz bu ekologik madaniyatni
samarali tarbiyalash uchun eng maqbul yosh ekanligi haqida
ma
’
lumotlar keltiramiz.
1
Doctor of Philosophy in Educational Sciences (PhD),
Head of the Department of “Physical Education” of the Faculty
of “Physical Culture” Nukus State Pedagogical Institute named after Ajiniyaz
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
151
Особенности развития экологической культуры у
подростков
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
возрастная группа,
психология,
физическое воспитание,
экологическая культура,
субъектно
-
непрагматический тип,
подростковый возраст,
школа,
родители.
в нашем исследовании важно учитывать школьников и
их индивидуальные возможности для реализации процесса
формирования экологической культуры. Принимая во
внимание
возрастную
динамику
сформированного
отношения к природе, учитывая возрастную динамику
отношения к природе, разработанную С.Д.
Дерябо,
В.А.
Ясвиным, мы соглашаемся с авторами, что это
наиболее оптимальный возраст для эффективного
воспитания экологической культуры.
Mazkur yosh toifasida rivojlanishning qonuniyatlarini tushunishning asoslari
psixologiyada, T.V. Korosteleva, A.A. Pleshakov, I.T. Suravegina, A.N. Nyudyurmagomedov,
N.N. Moiseev, B.T. Lixachev, I.I. Mazur, O.N. Kozlova, A.N. Rijova, I.N. Rijkov, T.G. Saidov,
G.A.Serebrennikova, A.X. Tambiev, A.D. Ursul, G.V. Usova, U.M. Xaybulaeva, R.R. Shayxiev,
F.M. Kadirova, N.M. Mammadov, I.D. Zverev ishlarida bayon qilingan.
V.A. Yasvin shunday deb hisoblaydi, bolaning tabiat olamiga munosabati dinamik
ekanligini ta’kidlaydi. Kichik o‘
spirin yoshida munosabatning subyektiv-nopranmatik
tipining
“
kirish
”
komponenti ustunlik qiladi:
o‘
spirinlar har qanday ahamiyatli faoliyat
jalb qiladi, u tabiatni asrashga, faqat foydani k
o‘
zlamasdan uning bilan munosabatda
b
o‘
lishga tayyor.
O‘
spirinlik krizis tabiatga subyektiv munosabat krizisi sifatida
anglanadi
–
amaliy obyektiv-pragmatik tip keskin birinchi planga chiqib oladi.
O‘spirinlar ekologik yaratish faoliyati tayyor, ula
r ekologik tarbiyaga buriluvchan,
deb hisoblaydi olim-tadqiqotchilar I.V. Anisimov, V.S. Kuchmenko, N.S. Yulina,
A.V. Yablokov, S.A. Ostroumov, I.S. Yakimanskaya, N.E. Yakubova, B.E. Bixovskiy,
Ye.V. Kozlova, M.A. Kozlov, I.B. Litinetskiy, M.P. Shilov, S.D. Abduraxmanov.
Olimlar tomonidan o‘spirinlarning faoliyatining o‘ziga xosliklari ta’kidlanadi:
“Mahsuldor faoliyatning mualliflik yo‘nalishga egaliglik”
“
ijtimoiy faollikning yangi
turlarini qidirish;
“o‘spirinning yetakchi faoliyati –
kattalar bilan ijtimoiy muloqotining
yangi usullarining shakllanishi
”
;
“o‘spirinning yetakchi faoliyati ijtimoiy
-
ma’noli
munosabat sifatida
”
“o‘spirinning yetakchi faoliyati intim
-shaxsiy munosabat sifatida
”
I.R. Aleksandrova, A.V.
Smol’yanov, Yu.K.
Babanskiy, A.G. Bannikov, A.A. Vakulin,
A.K.
Rustamovlar qayd etib o‘tadilar.
O‘
spirin tezkor natijaga intiladi, unga kelgusi harakatining natijasini k
o‘
rish, uni
tengqurlari bilan muhokama qilish,
o‘
zini namoyon qilish talabini qondirish ahamiyatli, u
esa hislarining ichki vaziyatining akslanishi sifatida refleksiyasining keskin ortishida
namoyon b
o‘
ladi. Mazkur yosh toifasi uchun muhimi
–o‘z imkoniyatlariga boshqalarning
bahosini olish. Kattalar bajaradigan ishlarga o‘xshash ishlarga yo‘nalganlik, real foyda
beradigan va jamoa
bahosini oladigan faoliyat turlarini qidirish kelib chiqadi. O‘quvchilar
o‘tish davridayoq (15–17 yoshi) o‘zini real “
katta yosh
”
sezish imkoniyatini olishi
kerak. Pedagoglar o‘spirinlar o‘zini aynan “
katta yosh
”
sezishini, shuningdek, o‘z
qobiliyatlarin
ing yetishmovchiligini va o‘z qobiliyatlarining chegarasini belgilab olishlari
uchun har xil sharoitlarni yaratishi kerak, deb hisoblashadi mualliflar jamoasi
Z.P.
Vasil’tsova, A.G.
Bulatova, G.N. Volkov, A.M.G aleeva. Bunday vaziyatlarni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
152
o‘quvchilarning o‘qituvchilar va sinfdoshlari bilan o‘zaro munosabatlarini sezilarli
darajada qayta tuzish, masalan, har xil yosh toifali hamkorlik va nazorat va baholashning
maxsus usullari bilan amalga oshirish mumkin.
Bu davrda ahamiyatli faoliyatning samarali differensatsiyasi
–
ta’lim va ijtimoiy
harakatlardan boshlab to devonalik va mayda anti ijtimoiy harakatlargacha boshlanadi.
Differensatsiyaning ichki kriteriylari bolaning muvaffaqiyatli, agar muvaffaqiyatli
b
o‘
lmasa, erkin, demak, mustaqil faoliyat turini qidiring, deb hisoblaydi A.N.Rikov.
Ekologik faoliyatda o‘spirin shaxsining jismoniy dars jarayonida shakllanish
xususiyatlariga mos ekologik madaniyat tarbiyalanadi. Faoliyat shaxsning rivojlanish
jarayoni, demak, o‘spirinlarning ekologik madaniyatini ani
qlaydi.
O‘spirin emotsional sohasi ushbu davrda ochiqligi, kuchi, bevositaligi, turg‘
unligi
bilimi xarakterlanadi. Tabiat bilan munosabatida unga emotsional munosabati birinchi
planga chiqadi, ammo bunda munosabatning bir butunligi bo‘lmaydi, chunki u har
xil
o‘quv predmatlariga «sochib» yuborilgan.
Ushbu yosh davrida, deb yozadi A.V. Vorontsov, muloqotlarda qiyinchiliklarga,
jumladan, yopiqlik, negativizm, konfliktlilik, emotsional muvozanatsizlik, o‘z kuchiga
ishonmaslik kuzatilib, tashvishlanish va tinchsizlanish bilan qavatlashadi. Ushbu
xususiyatlarni hisobga olgan holda, pedagoglar va o‘quvchilar orasida alohida
munosabatlarni o‘rnatishdan tashqari, tengdoshlari bilan muloqotlarini tashkil qilishga
e’tibor qaratish kerak, bu esa o‘qishning alohida (mas
alan, loyiha va tadqiqot) shakllari
orqali ta’minlanadi.
O‘spirinlik davri o‘zining emotsional sohasining noturg‘
unligiga qaramasdan, bilish
faolligi, qiziquvchiligini orttirish uchun yoqimli davr hisoblanadi. Ularning qiziqishlari
notur
g‘un va har xil yo‘nalishli bo‘lgani holda yangilikka intilish yo‘nalishida rivojlanadi.
Abstrak, nazariy fikrlashi, qabul qilishning maqsadliligi, turg‘unligi, diqqati va nutq
-
mantiqiy holati shakllanadi. Murakkab xulosalash, gipotezalarni ilgari surishi va ularni
tekshirishini qurish qobiliyati yuzaga keladi.
Ushbu davrda intellektual faoliyatida individuallik xususiyati kuchli seziladi, bu esa
mustaqil fikrlashining, intellektual faolligining, vazifalarni hal qilishda ijodiy
yondashishining rivojlanishi bilan bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Bu esa 15-16 yoshni ijodiy fikrlashining
taraqqiyoti uchun senzitiv davr deb hisoblash imkonini beradi. Ushbu xususiyatlarini
hisobga olgan holda ularning qobiliyatlarini amalga oshirishdan foydalanish, ekologik
sohadagi tur
g‘
un qiziqishlari doirasini, ayniqsa, ekologik muammolarni yechish, aniqlash
maqsadga muvofiq b
o‘
ladi.Tadqiqot faoliyati davomida motivatsiyaning ortishi yuqori-
past,ongli b
o‘
lishi mumkin. Bunga bilim motivi yordam beradi, u tomonidan taqdim
etilgan yangi tadqiqot bilimlarini
o‘
zlashtirishga qaratilgan va bu bilimlarni
o‘
zlashtirish
motiviga hissa q
o‘
shish faoliyatini ra
g‘
batlantiruvchi bilish motivi usullarni
o‘
rganish
y
o‘
nalishni aniqlaydi, yangi bilimlarni olish va
o‘
zlashtirishga yordam beradi.
O‘spirinlarning o‘quv faoliyatlarig
a nisbatan Yu.G.Simakov boshqa fikrni bildiradi.
U shuni ta’kidlaydiki, o‘spirin yoshidagi o‘quv faoliyati va o‘quv motivatsiyasiga
munosabat ikki yoqlamalilik va hattoki, biroz paradoksal xarakterga ham ega bo‘ladi. Bir
tomondan, mazkur davr o‘quv motivat
siyasining pasayishi bilan xarakterlanadi, bu esa
maktabdan tashqarida bo‘lgan artof
-muhitga qiziqishining ortishi va tengdoshlari bilan
muloqotga berilib ketishi bilan tushuntiriladi. Boshqa tomondan, yuqoridan qayd
qilinganidek, bu davr yangi, yetuk o‘qu
v motivatsiyalarining shakllanishi uchun senzitivli
hisoblanadi. Agar o‘qish shaxsiy sifatga ega bo‘lsa, u holda u mustaqil ta’lim va o‘zini
yuksaltirish bo‘yicha faoliyatga aylanadi. O‘
quv motivatsiyasining pasayishi
o‘
quvchilar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
153
bilim olishning ma’nosini
k
o‘
ra olmasligi bois qisman yuzaga keladi. Maktab bilimlarining
bahosi ularning ul
g‘
ayish haqidagi tasavvurlarini qamrab olmaydi. Shu sababli
o‘
quv
faoliyati motivatsiyasini rivojlantirish uchun unga
o‘
spirinning yetakchi motivlari:
muloqot va
o‘
z-
o‘
zini anglashni kiritish ahamiyatli. Ushbu pozitsiyada
o‘
z-
o‘
zini anglash
motivlarini rivojlantirish bilan atrof-muhitga y
o‘
naltirilgan qadriyatlarni emotsional
qabul qilish motivlarini rivojlantirish ham amalga oshadi.
Maktab
o‘
quvchilarining muhim psixologik asoslari, O.V. Filonova, K.N. Polivanova
fikriga k
o‘
ra, refleksiv
“o‘
ziga qaratish
”
dan iborat.
O‘
zining
o‘
quv faoliyatidagi imkoniyat
va qobiliyatlariga refleksiv munosabati
o‘
zini anglash sohasiga k
o‘
chiriladi, bunda
o‘
ziga
“
endi bola emasman
”
deb qabul qilinishi ta’minlanadi. Bunda bolaning ulg‘
ayish obrazida
qator ketma-ket bosqichlar
o‘
tiladi: ul
g‘
ayish obrazini ochishdan boshlab to mustaqilligi
va javobgarligining berilgan darajasi bilan shaxsiy ul
g‘
ayish chegarasini anglashgacha. Bu
o‘
zining shaxsiy imkoniyatlari, qobiliyatlari
o‘
lchamida munosabatlarining yuzaga
kelishiga olib keladi, ya’ni unda ulg‘
ayishiga refleksiv munosabati paydo b
o‘
ladi.
Jamiyatning ta’lim salohiyati birinchi o‘
rinda belgilanadi, yoshlarning b
o‘
sh
vaqtlarini ixtiyoriy va erkin idrok etishi
o‘
zini ifodalash va tanib olish uchun ishlatilishi
mumkin b
o‘
lgan b
o‘
sh
o‘
rin hisoblanadi, ikkinchidan, dam olish faoliyati tabiatan qodir
shaxsiy rivojlanishning y
o‘
qolgan elementlarini t
o‘
plash va yaratish,
o‘
z-
o‘
zini anglash va
tan olish uchun q
o‘shimcha joy zarur ,faqat ekologik ta’lim doirasida shaxsning
rivojlanishiga y
o‘
naltirish, barqaror tomonlarini shakllantirishga yordam beradigan
t
o‘g‘
ri y
o‘
nalish tabiiy muhitni parvarish qilishga qaratilgan shaxslar bilan muloqot
k
o‘
nikmalariga ega b
o‘
lish imkoniyatini beruvchi tadbirlar, tabiat, jamoaviy ish kabi
qimmatli shaxsiy fazilatlarni yaratadi, muloqot, qat’iyat, sabr
-toqat,
o‘
zaro yordam
tuy
g‘
ulari, turizm zararli odatlarga (chekishga) qarshi tura olishga k
o‘
maklashadi, (spirt
va boshqalar)so
g‘lom e’tiqod uchun mustahkam poydevor yaratish hayotda qiziqarli va
foydali narsalarga t
o‘
la.
Ekologik madaniyatning sanab
o‘
tilgan komponentlari sezilarli strukturalashgan
bayon qilish tarzida qarab chiqishni talab qilishi aniq b
o‘
lib qoladi.
Xulosa qilib aytganda, yuqorida qayd qilinganlardan kelib chiqqan holda shuni
ta’kidlaymizki, bunday o‘
spirinlik yoshining xususiyatlari: qiziqishlarining shakllanishi,
ichki olamining, shaxsiy refleksiyasining, abstrak
–
mantiqiy,
o‘
zini tahlil qilishga
uquvining ochilishi va
o‘
zini real xulqda anglashiga intilishi
o‘
spirinlik yoshdagi yangi
turlanishlar hisoblanadi. Ularni pedagogik amaliyotda q
o‘
llashni bilish va shart-
sharoitlari
o‘
smirlarning maktab hayotidagi majburiyatlari qiymat tarkibiga ijtimoiy
mas’uliyatni kiritish o‘
smirga
o‘
z bilimlarini kengaytirish imkonini beruvchi maktab
faoliyati ijtimoiy mas’uliyatli harakatlarni boshdan kechirish, umumiy manfaatlarni
qachon hisobga olish maktab hayotini tashkil etish,
o‘z ijtimoiy mas’ul
iyatli harakatlar
shaxs va uning
o‘
rtasida tanlash, pedagogik vaziyatlarni yaratish darajasini oshirishga
imkon beruvchi mas’uliyatning ijtimoiy yo‘naltirilganligi, ijtimoiy mas’uliyat haqida hukm
chiqarish, ijtimoiy tajribani boyitish mas’ul xulq va tajri
ba, ijobiy his-tuygular ustidan
tayanch
o‘
spirinlarda ekologik madaniyatni tarbiyalashning ancha muvaffaqiyatli
jarayonining garovi b
o‘
ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Абдукасымов
Ш.К. Формирование экологического сознания студенческой
молодежи Узбекистана в условиях независимости. Автореф. дис. … канд. филос.
наук. –Т.:1997, Д.4311/1997.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
154
2.
Айматов
А. Шахс табиатга эстетик муносабатини шакллантиришда
экологик онгнинг роли. (DSc) дисс…
автореферати. Самарқанд: 2019. –
Б.
29.
3.
Бердимуратова
А. Проблемы экологического кризиса в Приаралье
(социально
-
политический аспект). Автореф. дисс. к.ф.н. –
М., 1993.
4.
Вершок
И.Л. Теоретические проблемы формирования экологического
правосознания.: Автореф. дис. … канд. юрид. наук. –
Минск, 2004. –
С.
20.
5.
Кулабухов
Д.А.
Экология
культуры:
культурно
-
антропологические
аспекты. Дис ... канд. филос. наук. –
Белгород, 2007. –
С.
148.
6.
Sessions G. (ed). Deep Ecology for the Twenty-first Century. Boston: Shambhala,
1995.
