Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methods and methods of teaching primary school students
to solve the problem
Mohinur SAIDOVA
1
, Kamola KARIMOVA
2
Pedagogical Institute of Bukhara State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
This article discusses the development of problem-solving
skills in students, the universality of problem-solving, and the
advantages of students working together on a problem-solving
process.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp59-68
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
problem,
two-action problem,
motion problem,
equation,
literal expression,
addition,
subtraction,
division,
multiplication,
speed,
distance,
time,
skill,
knowledge.
Boshlangʻich sinf oʻquvchilarini masala yechishga
oʻrgatish metodi va usullari
ANNOTATSIYA
Калит сўзлар:
masala,
ikki amalli masala,
harakatga doir masala,
tenglama,
harfiy ifoda,
Ushbu maqolada oʻquvchilarda
masala yechish koʻnikmasini
shakllantirish, masalani tenglama tuzib yechishning univer-
salligi, masala yechish jarayonida oʻquvchilarning bir necha
ishni birgalikda olib borishlarining afzalliklari
haqida soʻz
boradi.
1
Associate Professor of
“
Theory and Methods of Primary Education
”
of the Pedagogical Institute of Bukhara State
University, Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (Phd).
2
1st year master
’
s degree in Theory and Methods of Education and Upbringing (Primary Education).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
60
qoʻshish,
ayirish,
boʻlish,
koʻpaytirish,
tezlik,
masofa,
vaqt,
koʻnikma,
bilim.
Методика и методы обучения младших школьников
решению задач
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
задача,
задача о двух действиях,
задача о движении,
уравнение,
буквальное выражение,
сложение,
вычитание,
деление,
умножение,
скорость,
расстояние,
время,
умение,
знание.
В этой статье обсуждается развитие навыков решения
задач у учащихся, универсальность решения задач и
преимущества совместной работы учащихся над процессом
решения задач.
Bugungi kunda har bir sohada ulkan oʻzgarishlarga qoʻl urilayotganini guvohi
boʻlishimiz mumkin. Matematika sohasi ham bu kabi oʻzgarishlar, islohotlardan chetda
qolgani yoʻq. Ayniqsa, jamiyatda matematikaning tutgan oʻrni yanada kengayib
bormoqda.
Matema
tikada masalaning tutgan oʻrni katta. Oʻquvchilarda masala yechishni
boshlashlaridan matematikaga b
o‘
lgan qiziqish va matematik fikrlash, mulohaza
koʻnikmalari shakllana boradi. 10 ichida qoʻshish va ayirishda bо
lalar barcha raqamlarni
yozishni
oʻrganadilar; “masala” tushunchasi bilan tanishadilar va masala matnini dast
-
labki tahlil qilishni, ya
’
ni masalada shart va sav
оl qismini ajratishni; yigʻindi va qо
ldiqni
t
о
pishga d
о
ir eng s
о
dda masalalarni y
е
chishni; b
е
rilgan s
о
ndan bir n
е
chta birlik katta
yoki kichik s
о
nni t
оpishni oʻrganadilar. 10 ichida qoʻshish va ayirish jarayonigacha
oʻquvchilarda masala, uni yechish uchun zamin yaratib boriladi. “Toʻplamlarni taqqoslash
(“ko‘p”, “kam”, “teng”)” mavzusi berilgan 1
-
topshiriq, “Hafta kunlari” mavzusida
gi
2-
topshiriq bunday tayyorlgarlik davriga yaqqol misol boʻla oladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
61
1-topshiriq.
Oʻquvchilar topshiriqda soʻralgan savollarga javob topish jarayonida mulohaza
yuritadilar. Bir jarayonida ham hisoblash, ham taqqoslash ishlarini amalga oshiradilar.
Bunday koʻnikmalar masalaga xos boʻlib, asta
-
sekin oʻquvchilar oʻz ustilarida ishlashni
boshlaydilar va masala yechish jarayoni uchun asos paydo boʻladi. Bunday holdagi
topshiriqlar oʻquvchilarning olgan bilimlariga tayangan holda ketma
-ketlikda olib
boriladi va masalaga yaqinroq holda murakkablashadi. Shunday topshiriqlarni bajarish
bilan boshlashdan maqsad endi maktabga kelgan oʻquvchilarda toʻgʻri tushuntirish
ishlarini olib borishni nazarda tutadi. Masalaga tayyorgarlik bosqichlariga toʻgʻri
yondashish murakkab, mantiqiy masalalarning xatosiz, aniq yechilishiga yordam beradi.
2-topshiriq.
Bu topshiriqning sharti ancha oʻquvchilarga tanish. Ular 10 ichida raqamlash
jarayonida qaysi sondan keyin qaysi son kelishi yoki oldin qaysi son kelishi kabi
savo
llarga javob topgan boʻladilar.
Bu topshiriqda esa oldingi bilimlarga tayangan holda
fikr yuritib, topshiriqning javobiga ega boʻladilar.
3-bob 18-
darsidagi “Sonni bir nechta birlikka orttirish va kamaytirish” mavzusidan
boshlab oʻquvchilarda masala koʻnik
masi shakllanib boradi. Masala haqida qisqacha
bilimlar beriladi. Keyingi mavzularda shu bilimlarga asoslanib oʻquvchilar masalaga doir
koʻnikmalarini rivojlantirib boradilar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
62
7-bob 2-
darsdagi "Qoʻshish va ayirish jadvallari" mavzusidan boshlab oʻquvchilar
uchun masala tushunchasi va unga qoʻyiladigan talablar murakkablashadi.
2-topshiriq.
Masala rasm asosida berilgan. Oʻquvchilar rasmlar, rang
-barang suratlarni yaxshi
koʻradilar. Shu sababli masalalar koʻpincha rasmlar orqali namoyon qilinadi.
Oʻquvchilar bu masalada avval Davronda nechta qalam borligini, soʻng ikkalasida
qancha qalam borligini topadiladilar. Ular masalaning qisqa sharti, yechimi va javobi kabi
ketma-ketlikka rioya qilinishini shu masala orqali bilib oladilar.
9-bob 13-darsdagi
“
Ikki amalli masalalar
”
mavzusidan oʻquvchilar ikki amalli
masalalarni yechishni oʻrganadilar.
Oʻquvchilar ikki amalli masala qanday boʻlishi, qanday yechilishi haqidagi
bilimlarga ega boʻladilar.
Ikkala tupdan nechta anor uzilganini bilish uchun avval ikkinchi
tupdan qancha anor uzilganini topish kerakligini tushunadilar.
Sonlarni harflar bilan bel
gilash kichik maktab yoshidagi oʻquvchilarni masalalarni
tenglama tuzib yechishga oʻrgatish, masalalarni turli usulda yechishni takomil
-
lashtirishda, masalalarni toʻgʻri tushunib mulohaza yuritishda muhim oʻrin tutadi.
Oʻquvchilar harfiy ifodalar bilan 2
-s
infdan boshlab tanishadilar. “Sonli va harfiy ifodalar.
Tenglamalar” bobi orqali oʻquvchilarda harfiy ifoda, tenglama va masalani yechishda
tenglamadan foydalanishni oʻrganib oladilar. Masalani tenglamalar tuzish yordamida
yechish uchun noma
’
lum son (izlanayotgan yoki boshqa noma
’
lum son) harf bilan
belgilanadi, masala shartida noma
’lumni oʻz ichiga olgan tenglikni
(tenglamani) tuzishga
imkon beradigan bogʻlanishlar ajratiladi, mos ifodalar yoziladi va tenglik tuziladi.Hosil
bo`lgan tenglama yechiladi. Bunda hosil qilingan tenglama yechimi masala mazmuni
bilan bogʻlanmaydi. Istalgan masalani shu koʻrsatilgan rejaga amal qilib tenglama tuzish
yoʻli bilan yechish mumkin. Masalalarni tenglamalar tuzish yordamida yechish usulining
universalligi ham shundadir. Bu
ndan tashqari, koʻrinib turganidek, masalalarni tengla
-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
63
malar tuzish yordamida yechish usuli tenglama tushunchasini egallashga yordam beradi.
Shuning uchun boshlangich sinflardan boshlaboq, masalalarni tenglamalar tuzish yo
ʻ
li
bilan yechishga o
ʻ
rgatish ma
’
lum tizimda olib boriladi.
Bu usullarni egallash esa oʻquvchilarni dasturda koʻzda tutilgan masalalarni
tenglamalar tuzish yordamida yechish koʻnikmasini egallashlariga olib keladi.
Masalalarni tenglamalar tuzish yordamida yechishga tayyorgarlik bosqichida
oʻquvchilarda avvalo tenglama bu noma’lum sonni oʻz ichiga olgan tenglik ekanligi haqida
tasavvur va tenglamani arifmetik amallarning natijalari hamda komponentalari orasidagi
bogʻlanishlarni bilish asosida yechish koʻnikmasi shakllantirilishi lozim.
Masalalarni tenglamalar yordamida yechish koʻnikmasining shakllanishi uchun
zaruriy shart ifodalarning shartlari boʻyicha ularni tuza olish koʻnikmasidir.
Shuning
uchun I sinfdan boshlab masalalarni ifodalar koʻrinishida yozish kiritiladi.
“
Tenglamalar
”
mavzusidan boshlab oʻquvchilar masala yechishda tenglamalardan
foydalanishni boshlaydilar.
4-
masala. Shuhrat bogʻda tushgacha 64 kg, tushdan keyin yana x kilogramm olma
terdi. U jami 97 kilogramm olma tergan boʻlsa, tushdan keyin terilgan olma miqdorini
topamiz.
Masala sharti oʻqilib, masaladagi noma’lum sonni topishga kirishiladi. Shuhratning
tushdan keyin tergan olmalari x bilan belgilangan, ya’ni u noma’lum son. Tushgacha
terilgan olmalar va jami olmalar soni ma’lum. Noma’lum son Shuhratning tushgacha
tergan olmalariga nisbatan topiladi, ya’ni 64+x=97. Oldingi bilimlarga asoslanib,
noma’lum qoʻshiluvchi topiladi. Yigʻindidan ma’lum qoʻshiluvchi ayiriladi
(x= 97-64).
Soʻng noma’lum son, ya’ni x 33 ga tenglashtiriladi(x=33)
.
•
Oʻquvchilar, masalada bizdan nimani topish kerakligi soʻralyapti?
•
Shuhratning tushdan keyin tergan olmalari qancha ekanligini.
•
Shuhratning tushdan keyin tergan olmalari nima bilan belgilangan?
•
x bilan.
•
Demak, masala qanday yechilar ekan?
•
Tenglama tuzish yoʻli bilan.
•
Barakalla, tushgach
a tergan olmalari sonj bizga ma’lummi?
•
Ha.
•
Qancha?
•
64 kg.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
64
•
Jami tergan olmalari qancha ekan?
•
97 kg.
•
Tushdan keyin tergan olmalari necha kg ekanligini qanday topishimiz mumkin?
•
Jami tergan olmalari sonidan tushgacha tergan olmalari soni ayriladi.
•
Toʻgʻri, tenglama tuzsak qanday koʻrinishda boʻlar ekan?
•
64+x=97
•
x=97-64
•
x nimaga teng boʻlar ekan?
•
33ga
•
Barakalla, x ni 33 ga tenglashtiramiz va Shuhratning tushdan keyin tergan olmasi
33 kg ekan.
Shu kabi koʻnikmalar shakllantirilgandan soʻng oʻquvchilar tenglama tuzish orqali
masalalarni yecha oladilar.
Oʻquvchilar 1
-sinfda masala yechish, ikki amalli masalarni yechishni, 2-sinfda esa
masalani tenglama tuzish yoʻli bilan yechishni oʻrganadilar. 3
-sinfga kelib esa turli
usuldagi masalalarni yecha olish koʻnikmasi shakllangan boʻladi.
4-
masalada oʻquvchilar ham jadval asosida masala tuzadilar, ham uni yechadilar.
Masalani toʻgʻri yecha olgan oʻquvchi, albatta, toʻgʻri masala ha
m tuza oladi. Masalaning
shartini bajarish uchun, avvalo, oʻquvchi masalani toʻgʻri yecha olish koʻnikmasiga ega
boʻlishi kerak. Masala jadval ichida berilgan va uning 3 ta punkti mavjud. Shu punktlarga,
asosan, 3 xil masala tuzish va uning yechimini topis
h lozim. Birinchi punktda yigʻindi
noma
’lum, ikkinchi punktda ikkinchi qoʻshiluvchi noma’
lum, uchinchi punktda esa
birinchi qoʻshiluvchi noma’
lum. Bu masalani tenglama tuzish orqali yoki bir amalli
masalani yechish usuli orqali yechish ham mumkin.
6-masal
a. Ikkita bogʻbonlar guruhining har biriga 720 tupdan koʻchat berildi.
Birinchi guruh koʻchatlarni 4 soatda, ikkinchi guruh 3 soatda ekib boʻlishdi. Har ikkala
guruh 1 soatda necha tup koʻchat ekkan?
•
Har bir guruhga necha tupdan koʻchat olib kelishibdi?
•
720 tupdan.
•
Birinchi guruh necha soatda koʻchatni ekib boʻlibdi?
•
4 soatda.
•
Ikkinchi guruh-chi?
•
3 soatda.
•
Biz nimani topishimiz kerak?
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
65
•
Har ikkala guruh 1 soat necha tup koʻchat ekkanini.
•
Topa olamizmi?
•
Ha.
•
Qanday qilib?
•
1 soatda har bir guruh necha tup
koʻchat ekkanini topish uchun jami koʻchat,
ya’ni 720 avval birinchi guruhning ekib boʻlgan soati, ya’ni 4ga va ikkinchi guruh ekib
boʻlgan 3 soatga boʻlinadi
•
Xoʻsh, birinchi guruh 1 soatda nechta koʻchst ekkan ekan?
•
180 tup.
•
Ikkinchi guruh necha tup koʻch
at ekibdi?
•
240 tup.
Bu masala boʻlishga doir masala hisoblanadi.
Masalada har bir guruh 1 soatda
necha tup koʻchat ekkani soʻralyapti. Buni topish uchun oʻquvchilardagi bor bilimlarga
tayanamiz. Ular noma
’lum koʻpaytuvchini topish uchun koʻpaytma ma’
lum ko
ʻ
paytuvchi
boʻlinishini biladilar. Masalada har bir guruhga berilgan 720 tup koʻchat koʻpaytma,
soatlar esa ma’lum koʻpaytuvchilar sanaladi.
Oʻquvchilar 1
-2-
sinflarda turli turli masalalarni masalalarni yechishni oʻrganib
oladilar. 3-4-sinfga kelib, ular harakatga doir masalalar va ularning qanday yechilishini
oʻrganadilar. Harakatga doir masalalarda masofa, vaqt va tezlik tushunchalari boʻlishi
tushuntiriladi. Masofani topish uchun harakat tezligini vaqtga koʻpaytirish kerakligi,
harakat tezligini to
pish uchun masofani vaqtga boʻlish kerakligi va harakat vaqtini topish
uchun esa masofani tezlikka boʻlish kerakligi aytib oʻtiladi.
1-
masala: Piyoda 4 km/ soat tezlik bilan 3 soat yoʻl yurdi. Piyoda qancha masofani
bosib oʻtdi?
•
Masalada nima haqida gap boradi?
•
Piyodani yoʻlga chiqqan haqida.
•
U haqida nima deyilgan?
•
Piyoda 4 km/ soat tezlik bilan 3 soat yoʻl yurdi deyilgan.
•
Piyoda qanday tezlik bilan harakatlanganligi ma’lummi?
•
Ha. 4 km/soat.
•
Necha soat yoʻl yurganichi?
•
Ha ma’lum. 3 soat yoʻl yurgan.
Shu va
qt slayd orqali piyoda harkati koʻrsatiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
66
•
Bizdan nimani topish talab qilinyapti?
•
Piyoda qancha masofani bosib oʻtganini topish talab qilinyapti.
•
Biz uni topa olamizmi?
•
Ha.
•
Qaysi amal bilan?
•
Koʻpaytirish amali bilan.
4 ni 3 ga
koʻpaytirib.
3x4=12 km.
Javob: Piyoda 12 km masofani bosib oʻtgan.
Buni qisqacha shartini jadval
koʻrinishida ham berishimiz mumkin:
Keyinga harakatga doir masalalardan biri bu masofa va vaqtga koʻra tezlikni
topish. Berilgan masofani berilgan vaqtda qanda
y tezlik bilan oʻtilganini bilish uchun shu
masofani vaqtga boʻlish kerak. Umuman , s masofa, t vaqt va v tezlik boʻlsa , tezlik v=s:t
formulaga koʻra hisoblanadi.
2-
masala: Ertalab soat 10 da temiryoʻl vokzalida qarama
-
qarshi yoʻnalishda ikkita
poyezd y
oʻlga chiqdi va soat 13 da ular orasidagi masofa 330km boʻldi. Agar
poyezdlardan birining tezligi 50 km/soat boʻlsa, ikkinchi poyezdning tezligini toping.
Yechish:
13-10=3 (soat)
330:3=110 (ikkalasining tezligi)
110-50=60(ikkinchi poyezning tezligi)
Javob: Ikkinchisining tezligi 60 km/soat.
Uni jadvaldagi qisqacha koʻrinishi quydagicha:
Keyingi harakatga doir masalalardan biri vaqtni topishga oid
boʻlib, uni berilgan
masofa va harkat tezligi orqali topamiz.
Oralardagi masofa 90 km boʻlgan ikk
i shahardan bir vaqtda bir- biriga qarab ikki
velosipedchi yoʻlga chiqdi. Bir velosipedning tezligi 8 km/soat, ikki velosipedchining
tezligi 10 km/soat. Velosipedchilar necha soatdan keyin uchrashadi?
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
67
Masalaning muhokamasi: Bir velosipedchining tezligi 8 km/soat, ikkinchisiniki
10 km/ soat bilan yuryapti. Ular orasidagi masofa 90 km. Ular necha soatda
uchrashganini bilish uchun 8km/soatni 10km/soatga(ikkalasining tezligini) qoʻshamiz.
8 km/s+10 km/s=1
8km/s. 90ni chiqqan natijaga boʻlamiz.
90:18=5. Demak ular
5 soatdan keyin uchrashadilar.
Yechish usuli:
8+10=18 km/soat
90:18= 5 soat
Javob: Ikki velosipedchi 5 soatdan keyin uchrashadi.
Dars muqaddas tushuncha. U ertangi kun yoshlariga har tomonlama rivojlanishiga
ma
’naviy boy, tafkkurini keng qilishiga asosiy dasturulamal boʻlib xizmat qiladi. Ta’lim
jarayonini va darsni sifatli boʻlishini esa axborot texnologiyalari belgilab beradi. Lekin
bugungi kun oʻqituvchisi, pedagogi shunday boʻlishi darkorki, ha
r bir yangi axborot
texnologiyasini oʻquvchilarning milliy ruhiyatiga tafakkuriga ijobiy ta’sirni koʻrsata olishi
lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
N. Dilova, M. Saidova., Formative Assessment of
Students ‘Knowledge
as an
Innovative Approach to Education. The American Journal of Social Science and Education
Innovations // the American journal of social science and education Innovations
(TAJSSEI) SJIF-5.525 DOI-10.37547/TAJSSEI // December 05, 2020 | Pages: 190-196.
2.
N. Dilova, M. Saidova., Innovative approach to education is a factor for
developing new knowledge, competence and personal qualities // Publishedby: Transa
sian Research Jou rnals AJMR: Asian Journal of Multidimen sional Research
(ADoubleBlind Refer eed & Peer Revie we dInternational Journ al)// January, 2021
3.
Dilova N.G., Saidova
M.J. Formative assessment of students’ knowledge as an
innovative approach to education // The American Journal of Social Science and
Education Innovations.
–
2020.
–
Т
. 2.
–
№. 12. –
С
. 190-196.
4.
Saidova M. Educate students by solving textual problems // European Journal of
Research and Reflection in Educational Sciences.
–
2019.
–
Т
. 2019.
5.
Saidova M.J. Methods and Importance of Using Innovative Technologies in
Learning Concenter “Decimal”
at Teaching Process of Math in Primary Schools // www.
auris-verlag. de.
–
2017.
6.
Jonpulatovna S.M., Qizi I.M.F. An integrated approach to the use of pedagogical
technologies in primary school mathematics // Middle European Scientific Bulletin.
–
2021.
–
Т
. 8.
7.
Saidova Mohinur Jonpulatovna, & Ibrahimova Mohichehra Furkat Qizi. (2021).
Improve Pupils’ Knowledge and Personal Qualities Through Educational Tools in
Elementary Mathematics Classes. Middle European Scientific Bulletin, 8.
8.
Saidova M. J. The Use of Various Forms in Teaching Future Primary School
Teachers Through Distance Learning // Eurasian Journal of Humanities and Social
Sciences.
–
2022.
–
Т
. 5.
–
С
. 103-107.
9.
Jonpo‘latovna
S.M., Komilqizi K.K. The Use of Information Technology in Solving
Problems in Mathematics Lessons in Elementary School // European Journal of Life
Safety and Stability (2660-9630).
–
2021.
–
Т
. 12.
–
PP. 170
–
179.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
68
10.
Saidova M.J. Teaching future primary school teachers to pass mathematics
lessons through innovative technologies // EPRA International Journal of Research and
Development (IJRD).
–
Т
. 5.
–
PP. 254
–
261.
11.
Saidova Mohinur Jonpoʻlatovna, & Fayziyeva Marjona Amonjonovna. (2022).
First Improving the quality of education through the use of individual assignments in
classroom mathematics lessons. Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences,
6, 13
–
20.
12.
Saidova M.J. Directions and Content of Educational Information // European
Journal of Life Safety and Stability (2660-9630).
–
2021.
–
Т
. 12.
–
PP. 210
–
217.
13.
Jonpolatovna S.M., & Gulomovna U.S. (2021). Effectiveness of the Use of
Information Technologies in Fulfilling Creative Tasks in Primary School Mathematics.
European Journal of Life Safety and Stability (2660
–
9630), 11, 26.
