Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Archive activities in Uzbekistan during the Second World
War (on the example of Namangan region)
Mirzabek KHOLBOEV
1
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
This article gives a brief overview of the activities of archival
institutions in Namangan region during the Great Patriotic War,
the attention paid to the archives, the work done to preserve
the funds of the regional archives.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
archive,
Uzssr NKVD,
district archives,
evacuation,
fund,
Chust archive,
UNKVD General Archive
Department,
Central Archive Department
of the USSR.
Ikkinchi Jahon Urushi yillarida O
‘
zbekistonda arxivlar
faoliyati (Namangan viloyati misolida)
АННОТАЦИЯ
Kalit so‘zlar
:
arxiv,
O
‘
zSSR NKVD,
tuman arxivlari,
evakuatsiya,
fond,
Chust arxivi,
UNKVD Bosh arxiv
boshqarmasi,
SSSR Markaziy arxiv
Boshqarmasi.
Ushbu maqolada Namangan viloyatidagi arxiv muassa-
salarining Ulug‘ vatan urushi davridagi faoliyati, arxivlarga
bo‘lgan e’tibor, viloyat arxivlari fondlarini saqlash bo‘yicha
amalga oshirilgan ishlar haqida ma’lumotlar berilgan.
1
Teacher of the Faculty of Social Sciences. Namangan State University. E-mail: mirzabek7176@gmail.com.
Tel.: (+998) 93-671-71-76.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
249
Архивная деятельность в Узбекистане в годы Второй
Мировой Войны
(на примере Наманганской области)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
архив,
НКВД УзССР,
районные архивы,
эвакуация,
фонд,
архив Чуста,
Главное архивное
управление УНКВД,
Центральное архивное
управление СССР.
В данной статье представлена краткая информация о
деятельности
архивных
учреждений
Наманганской
области в период Великой Отечественной войны,
внимании к архивам, работе по сохранению фондов
областных архивов.
1939-yilda boshlangan Ikkinchi jahon urushi 1941-yilda SSSR hududini ham
qamrab ola boshladi. Mamlakatdagi barcha kuchlar bosqichma-bosqich urushga safarbar
qilish boshlanib ketdi, davlat muassasalari ham bor kuchlarini safarbar qilishga kirishdi.
Frontga yaqin hududlardan yirik zavod-fabrikalar va ayrim davlat tashkiotlari evakuat-
siya qilindi. Xususan, ayrim oliy ta’lim muassasalari ham O‘
zbekistonga olib kelindi. Shu
bilan birga, mamlakatga taniqli olimlar fan arboblari ham kirib kela boshladi. Keyinchalik
Sovet Ittifoqi va
O‘
zbekiston olimlari o
‘
rtasida ilmiy aloqa
o‘
rnatildi.
1940-yil yanvarda sobiq SSSR Fanlar Akademiyasining
O‘
zbekistondagi filiali
tashkil etildi. Uning tarkibida tilshunoslik, adabiyot, tarix va shu kabi ijtimoiy y
o‘
na-
lishlarni
o‘
z ichiga olgan sohalar qatori arxivshunoslik ham y
o‘
lga q
o‘
yildi. Shu asnoda,
barcha sohalar qatori arxiv ishida ham muhim jarayonlar boshlandi.
Urushning sobiq SSSR hududida boshlanishi arxivlar faoliyatida yangi Qarorlar
ishlab chiqishga majbur qildi. Xususan, 1941-yil 23-iyunda 48 soat ichida arxivlardagi
eng qimmat fond va hujjatlarni sirli joylarga yashirish belgilandi. 1941-yil 5-iyulda SSSR
Xalq Komissarlari Kengashi va Bolsheviklar Butunittifoq Kommunistik partiyasi Markaziy
Q
o‘mitasi “Arxivlarni evakuatsiya qilish to‘g‘risida”gi qat’iy maxfiy
farmonni qabul qilib
oldi [3. 134].
O‘
z
o‘nida shuni ham ta’kidlash kerakki, Ulug‘
vatan urushi yillarida arxiv
ishini boshqarishda Sovet hukumati faoliyati ikki bosqichda amalga oshirilganligini
k
o‘
rish mumkin:
1. 1941
–
1943- yillar.
2. 1944
–
1945- yillar.
Birinchi bosqichda arxivlar va hujjatlarni k
o‘
chirish ishlari amalga oshirilgan
b
o‘
lsa, ikkinchisida esa evakuatsiya qilingan hujjatlarni qaytarish, yangi arxivlarni tashkil
etish bilan bo
g‘
liq edi. Mazkur jarayon
O‘
zbekiston SSR hududidagi arxivlarga ham
o‘
z
ta’sirini o‘
tkazmay qolmadi.
1943-yil iyunda tarixchi-arxivchilarning Umumittifoq konferensiyasidan s
o‘
ng
davlat arxivlarining ilmiy-
ma’lumotnoma apparatini tuzish ishlarini faollashtirish
zarurligi ta’kidlanib, mahalliy arxivchilar tomonidan O‘
zSSR Markaziy razvedka boshqar-
masi mabla
g‘
laridan q
o‘
llanma tuzish t
o‘g‘
risida Qaror qabul qilindi.
O‘
sha vaqtga kelib,
arxiv hujjatli materiallar tartibga solinib, ulardan ilmiy-amaliy maqsadlarda foydalanish
b
o‘
yicha ishlarni kuchaytirish va q
o‘
llanmalar tayyorlashga kirishildi. Shu bilan birga,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
250
O‘zbekistonda davlat arxiv fondining saqlanishini ta’minlash va uni to‘
ldirish b
o‘
yicha
ishlar bir zum b
o‘
lsa-da, t
o‘
xtab qolmadi.
Arxiv organlari
O‘
zbekistonga evakuatsiya qilingan korxonalar, muassasalar va
tashkilotlarning retrospektiv ma’lumotlarini himoya qilishga alohida e’tibor qaratildi. Shu
maqsadda 1941-yil iyunda
O‘
zSSR NKVD arxiv b
o‘
limi qoshida ekspert-tekshirish komis-
siyasi tuzildi. 1942-yilda Toshkent shahar arxivchilari tomonidan 30 dan ortiq evakuatsiya
qilingan idoraviy arxivlarni tartibga solishda amaliy yordam k
o‘
rsatildi [1. 88].
O‘
zSSR Oliy Sovetining Namangan viloyati b
o‘
yicha tashkiliy q
o‘
mitasining 1941-yil
5-noyabrdagi 158-sonli
O‘
zSSR Namangan viloyati xalq komissiaryatining ichki ishlar
boshqarmasi tarkibida davlat arxivi b
o‘
linmasi tashkil etildi.
O‘
zSSR Oliy Sovetining Namangan
viloyati b
o‘
yicha tashkiliy q
o‘
mitasining 1942- yil 18-apreldagi 154-sonli Qaroriga asosan,
1942
–
1944-yillar davomida Kosonsoy, Norin, Namangan, T
o‘
raq
o‘
r
g‘
on, Uychi, Uchq
o‘
r
g‘
on,
Pop va Yangiq
o‘
r
g‘
on tumanlarida davlat arxivlari tashkil etildi [4. 258].
Urush davrida arxiv ishi sohasidagi yana bir asosiy muammolardan biri kadrlar
masalasi edi. K
o‘
plab xodimlarning urushga jalb qilinishi natijasida arxivdagi ishlar
ma’lum vaqt mobaynida nazoratsiz qoldirildi. Urush davrida hujjatlarning keskin
k
o‘
payishi arxivdagi ishlarni bir muddat ortga surilishiga sabab b
o‘
ldi. Lekin, shunga
qaramay, mazkur sohaning mutaxassislari ushbu ezgu ishlarning ijobiy tomonga
o‘
zgarishiga
o‘
z hissalarini q
o‘
shdilar.
Arxiv tashkilotlarini kadrlar bilan ta’minlashda bir
qator qonun va farmonlar qabul qilindi. Xususan, O‘zSSR Xalq Komissarlari Kengashining
1943-yil 18-fevraldagi 145-sonli Qaroriga asosan davlat ar
xivlari tarmog‘ini tashkil etish
va ularni qobiliyatli, ishonchli ishchilar bilan ta’minlash choralari ko‘rilsin[6. 5], deb
yuqoridan barcha viloyat va tumanlarga alohida xat yuborilgan.
SSSRga bostirib kirgan Gitlerning Germaniya fashistik q
o‘
shinlariga qarshi sovet
xalqining Vatan urushi sharoitida UNKVD Namangan viloyati arxiv boshqarmasi
(b
o‘
linmasi)ning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat b
o‘
ldi:
–
SSSR Davlat arxiv fondining hujjatli materiallari butlangan holda saqlanishini
ta’minlash;
–
SSSR davlat arxiv fondining hujjatli materiallaridan nemis bosqinchilariga qarshi
Vatan urushi manfaatlarida keng va har tomonlama foydalanish;
–
SSSR NKVDisining 1940-yil 2-fevraldagi 114-sonli buyru
g‘i bilan e’lon qilingan
farmon va k
o‘
rsatmalarga muvofiq, UNKVD arxiv b
o‘
limini tezkor ilmiy hamda tarixiy
ahamiyatga ega b
o‘
lmagan materiallardan ozod qilish, arxiv materiallarini tartibga solish
va davlat muassasalari, tashkilotlari hamda korxonalari topshiriqlarining bajarilishini
nazorat qilish.
Mazkur jarayonda olib borilgan tekshiruvlar natijasi shuni k
o‘
rsatdiki, bir qator
viloyat, shahar va tuman arxivlarida SSSR Xalq Komissarlari Kengashining 1941-yil
5-iyundagi 4853-sonli va 1941-yil 6-iyundagi 156-sonli Qarori yetarli darajada tashkil-
lashtirilmagan edi. Shu bilan birga, okrug ijroiya q
o‘
mitalari
O‘
zSSR Oliy Soveti Namangan
viloyati b
o‘
yicha tashkiliy q
o‘
mitasining 1941-yil 4-noyabrdagi 158-
sonli “Viloyat
markazlarida tuman arxivlarini tashkil etish t
o‘g‘risida” Qarori juda sust bajarilgan edi.
Yuqoridagi kamchiliklar faqat partiya, komsomol va kasaba uyushmalari
tashkilotlari, shuningdek, viloyat, shahar hamda tuman deputatlari yordamida SSSR
NKVD Arxiv ishi boshqarmasining k
o‘
rsatmalariga muvofiq, arxiv fondlarini tartibga
solish b
o‘
yicha qisqa muddatda tugatilishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
251
O‘
zSSR Oliy Kengashining Namangan viloyati b
o‘
yicha tashkiliy q
o‘
mitasi arxiv
materiallarining siyosiy ahamiyatini inobatga olmay, 1942-yil 8-yanvardagi 10-sonli Qarori
bilan farrosh-xodimlarning ish haqi qisqartirdi. Ushbu lavozimga q
o‘
riqchi yozildi, barcha
umid bitta q
o‘
riqchida edi. Viloyat tashkil etilgandan beri shtatda q
o‘
riqchi shtati mavjud
emas edi. Mazkur arxiv b
o‘
limida 23000 ta hujjat mavjud b
o‘
lib, ular ichki va tashqi
dushmanlar, ayniqsa, urush davrida zudlik bilan himoya qilishni talab qilgan edi [5. 9].
Ulu
g‘
vatan urushining o
g‘
ir damlariga qaramay, Respublika hukumati arxiv ishini
yaxshilash sohasida ham sezilarli ishlarni amalga oshirdi. Xususan,
o‘
sha davrda
O‘
zSSR
XKSning 1943-yil 18-fevral Qarori bilan
O‘
zSSR kino-foto-fono-hujjatlar markaziy davlat
arxivi tashkil etildi va boshqa turdagi arxivlarni hujjatlar bilan butlash ishlari davom
ettirildi. 1941
–
1942-yillarda Respublika davlat arxivlariga 0,5 (yarim) millionta, 1944
–
1945-yillarda esa 48 ming saqlov birligiga teng hujjatlar qabul qilindi. Lekin ushbu
hujjatlarni tartibga solish ishlari ancha sust edi. Urushdan keyingi yillarda mavjud arxiv
fondlarini tartibga solish sohasida samarali ishlar amalga oshirildi. Jumladan, 1945
–
1951- yillarda 280 mingga yaqin saqlov birligiga teng hujjatlar tartibga keltirildi.
O‘
zSSR
Markaziy davlat tarix arxivining k
o‘
rsatkichi tayyorlandi va
O‘
zSSR Oktabr inqilobi
markaziy davlat arxivi k
o‘
rsatkichi ustida ish boshlandi. Bundan tashqari,
o‘
ndan ortiq
arxiv fondlarining sharhi-axborotnomasi tuzildi, ularga tematik sharhlar yozildi [2. 134].
Arxiv muassasasi har bir davlatning bebaho boyligi hisoblanadi.
O‘
z tarixini
mustahkam qilib, uni kelajak avlod uchun bezavol yetkazmoqchi b
o‘
lgan davlatlar,
albatta, arxivlarni rivojlantirishi, undagi tilsiz guvohlarni esa yaxshi saqlashi zarur.
Bejizga “Hujjatlar –
tarix k
o‘zgusi” deyilmagan. Urush davrida arxivlar faoliyatini
o‘
rganish jarayonida quyidagi xulosalarni aytish mumkin. Urushning dastlabki yillarida
chindan ham arxivlarning k
o‘
pchiligi turli muammolar ostida qoldi.
E’tibor susaydi,
moliyaviy mabla
g‘
ajratilmadi. Urushning uchinchi yilidan boshlab SSSR miqyosida arxiv
ishida
o‘zgarishlarni kuzatish mumkin. Yangi binolar qurildi, mavjudlari qayta ta’mir
-
landi, jihozlash ishlari olib borildi. Fondlarni k
o‘
payishi natijasida yangi arxivlar tashkil
etildi. Umuman olganda, viloyatda arxiv ishi b
o‘
yicha mavjud kamchiliklarga mos
ravishda,
o‘ziga xos yutuqlarga erishildi. Yuqoridagi ma’lumotlardan shuni qayd etish
kerakki, arxivlar barcha davrlar va har qanday holatda ham har bir davlatning asosiy
boyligi ekanligini esdan chiqarmaslik kerak. Umuman olganda, hattoki urush davrida
ham ushbu sohaga katta e’tibor qaratilishi eng muhim ishlardan bo‘
lgan.
FOYDALANILGAN MANB
A ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Исакова
М. Становление и развитие архивного дела в Узбекистане / –
Т.:
Университет, 2012. –
С.
204.
2.
Is’hoqov
M., Alimova R. Arxivshunoslik.
O‘
quv q
o‘
llanma.
–
Toshkent, 2017.
–
B. 184.
3.
Малышева
С.Ю. Основы архивоведения: Учебное пособие. –
Казань: Хэтер,
2002.
–
С.
169.
4.
Yusupov U., Aliyev A.
O‘
zbekiston arxivlari.
–
Toshkent.: Tasvir, 2021.
–
B. 496.
5.
Наманган вилояти давлат архиви, 273
-
фонд, 1
-
рўйхат, 6
-
иш, 9
-
варақ.
6.
Наманган вилояти давлат архиви, 273
-
фонд, 1
-
рўйхат, 13
-
иш, 5
-
варақ.
