Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Valeological education in preschool children
Charos BERKINOVA
1
Jizzakh State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
The article covers the scientific and theoretical bases of
valeological education of pre-school educational institutions. In
order to reveal the topic of the article, the research work of
foreign and local scientists was effectively used. In order to
reveal the scientific and theoretical basis of the topic of the
article, methods such as comparison and comparison were
used. The results obtained from the article can be used in the
teaching of educators-teachers of future preschool institutions
at the Pedagogical Institute. The results of the research on
valeological education and its importance can be used in
preschool institutions with the aim of maintaining the physical
health of educators positively.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
educator,
physical education,
valeological education,
preschool,
educational institution,
healthy lifestyle,
physical health,
physical culture classes,
gymnastics,
sports.
Maktabgacha ta
’
lim tashkilotlarining tarbiyalanuvchilarida
valeologik tarbiya
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
tarbiyachi,
jismoniy tarbiya,
valeologik tarbiya,
maktabgacha ta
’
lim
muassasasi,
so
g‘
lom turmush tarzi,
jismoniy salomatlik,
badantarbiya mashqlari,
gimnastika,
sport turlari.
Maqolada maktabgacha ta
’
lim muassasalarida tarbiyalanuv-
chilarning valeologik tarbiya berishning ilmiy va nazariy
asoslari yoritib
o‘
tilgan. Maqola mavzusini ochib berish
maqsadida xorijlik va mahalliy olimlarning ilmiy-tadqiqot
ishlaridan samarali foydalanildi. Maqola mavzusining ilmiy
–
nazariy asoslarini ochib berish maqsadida qiyoslov va
cho
g‘
ishtiruv kabi metodlardan foydalanildi. Maqoladan olingan
natijalarni pedagogika institutarida b
o‘
lajak maktabgacha ta
’
lim
muassasalarining tarbiyachi-pedagoglarni
o‘
qitishda foydala-
nish mumkin. Valeologik tarbiya va uning ahamiyati borasidagi
izlanish natijalarini maktabgacha ta
’
lim muassasalarida tarbiya-
lanuvchilarning jismoniy salomatligini ijobiy ushlab turish
maqsadida q
o‘
llash mumkin.
1
Lecturer at the Department of
“
Methods of preschool education
”
Jizzakh State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
267
Валеологическое воспитание детей дошкольного возраста
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
воспитатель,
физическое воспитание,
валеологическое
воспитание,
дошкольное учреждение,
здоровый образ жизни,
физическое здоровье,
занятия физические
културы,
гимнастика,
виды спорта.
В статье освещены научно
-
теоретические основы
валеологического воспитания воспитанников дошкольных
образовательных учреждений. В целях раскрытия темы
статьи
была
эффективно
использована
научно
-
исследовательская работа зарубежных и отечественных
ученых. Для раскрытия научно –теоретических основ темы
статьи использованы
такие методы, как сравнительное и
сравнительное исследование. Результаты, полученные из
статьи
педагогический
институт,
могут
быть
использованы при обучении воспитателей
-
педагогов
будущих дошкольных образовательных учреждений.
Результаты
исследований
по
валеологическому
воспитанию и его значение могут быть использованы в
дошкольных образовательных учреждениях с целью
поддержания положительного физического здоровья
воспитанников.
So
g‘
lom tanda-so
g‘
aql.
Xalq maqoli.
KIRISH
Jamiyatda shaxslarning so
g‘
lomligi shu jamiyatning yutuqlaridan biridir. So
g‘
lom
shaxslar esa so
g‘
lom avlodlarning mahsulidir. Har bir xonadonda farzand dunyoga
kelgandan keyin ota-ona va uning yaqinlari uchun asosiy vazifasi uning so
g‘
li
g‘
i haqida
g‘
amx
o‘
rlik qilishdir. Bolaning so
g‘
lom b
o‘
lib yetishishida jismoniy hayotning ahamiyati
kattadir. Maktabgacha ta
’
lim muassasasida ham bolalar nafaqat vaqt
o‘
tkazishi, balki har
tomonlama tarbiyalanishi kerakdir. Nazariy bilimlar bizning aqlimizni oziqlantirib, aqlan
so
g‘
lom b
o‘
lishimizni ta
’
minlasa, valeologik tarbiya bizni tanamizning so
g‘
lomligini
ta
’
minlaydi. Avvalombor, valeologiya va valeologik tarbiya s
o‘
zlarining ma
’
nosini yoritib
o‘
tamiz.
“
Valeologiya
”
lotincha s
o‘
z b
o‘
lib, aloe-
“
salomatlik
”
,
“
so
g‘
lom b
o‘
lish
”
ma
’
nosini
anglatadi. Bu atamani birinchi b
o‘
lib K.I. Brexman (1987) yilda kiritdi.
Valeologik tarbiya- insonni jismoniy mash
g‘
ulotlar va sport turlariga nisbatan
k
o‘
nikma va malakalarni shakllantiruvchi amaliy tarbiyaning k
o‘
rinishlaridan biridir.
Mamlakatda bolalar va kattalar aholisining so
g‘
li
g‘i haqida ma’lumotlar kasal
-
likning
o‘
sishi, so
g‘
liqni saqlash darajasining pasayishi va umr k
o‘
rish davomiyligining
pasayishi tendensiyalari salomatlik faktorlarining darajasini k
o‘
rsatadi. Ayniqsa, bolalar-
ning so
g‘
li
g‘idagi nuqsonlar mamlakat kelajagiga ta’sir ko‘
rsatuvchi tashvishli holatlardan
biri hisoblanadi. Bizning
o‘zbek xalqimizda bir naql bor: “Sog‘
lom tanda, so
g‘
aql”. Nega
endi aql salomatligi tana salomatligi bilan bo
g‘
liq? Sababi, har qanday bolaning fiziologik
holati uning miya yarim sharlari faoliyatining ijobiyligini ta’minlaydi.
Kelajagimiz, albatta, yosh avlodning q
o‘
lidadir. Hozirgi kunda mamlakatimizda
Yurtboshimiz tomonidan maktabgacha ta
’
lim muassasalariga b
o‘
lgan e
’
tibor amalga
oshirilayotgaan islohotlarda namoyon b
o‘
lmoqda. 2017-yil 19-oktabr kuni Prezidentimiz
Shavkat Mirziyoyev tomonidan maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
268
masalalariga ba
g‘
ishlangan yi
g‘
ilish
o‘
tkazildi. Yi
g‘ilishda Prezidentimiz “mamlakatda
milliy genofondni mustahkamlash, yosh avlodni yetuk so
g‘
lom etib tarbiyalash masa-
lalari”ga alohida to‘
xtalib
o‘
tdi.
Prezidentning joriy yil 30-
sentabrdagi “Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini
tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi Farmoni hamda “O‘
zbekiston
Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi Qaroriga
muvofiq bu sohada yangi tizim yaratildi.
Yangi vazirlik oldiga maktabgacha ta’lim sohasida yagona davlat siyosatini ishlab
chiqish va amalga oshirish, maktabgacha ta’lim muassasalari davlat va nodavlat
tarmo
g‘
ini kengaytirish va moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, ularni malakali
pedagog kadrlar bilan ta’minlash, maktabgacha ta’lim muassasalariga bolalarni qamrab
olishni keskin oshirish, ta’lim
-
tarbiya jarayonlariga zamonaviy ta’lim dasturlari va
texnologiyalarini tatbiq etish orqali bolalarni har tomonlama intellektual, ma’naviy
-
estetik, jismoniy rivojlantirish hamda ularni maktabga tayyorlash sifatini tubdan
yaxshilash vazifalari q
o‘
yildi.
Hozirgi kunda
O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim muassasalarida
jismoniy chiniqishni shakllantirish maqsadida kerakli shart sharoitlar yaratilmoqda.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili. Bolalarda valeologik tarbiya va valeologiya
mavzusi doirasida ilmiy tadqiqot ishlarini xorijlik va mahalliy olimlardan k
o‘
plarini misol
qilib keltirish mumkin. Masalan, I. Betskoy, S.P. Botkin, N.P. Gundobin, G.A. Zaxarin,
S.G. Z
o‘
belin, P.F. Lesgaft, N.M. Maksimovich-Ambodik, M.Ya. Mudrov, F.F. Erisman,
S.F. Xotovitskiylar Sobiq Ittifoq pedagogika fanida valeologik tarbiya tushunchasi
doirasida k
o‘
plab ilmiy tadqiqot ishlarini olib borishgan. Yevropalik olimlardan
Ayrapetyants L.R., Masharipov F.T., Brehman I.I., Balsevich V.K., Lubysheva L.I., Belov V.I.,
Koval V.I., Larina N.N., Rodionova T.A., Koleda V.
А
. va boshqalar valeologiya nazariyasi va
uning tarixi haqida olib borgan ilmiy tadqiqot ishalri alohida ahamiyatga egadir.
Sobiq Ittifoqning uzoq yillik tajribaga ega
o‘zining “mayda qadam” nazariyasi bilan
mashhur pedagog L.I. Belov valeologik tarbiyani maktabgacha ta
’
lim muassasalarida
boshlash uchun eng qulay va sodda sport turi sifatida badiiy gimnastika va sport
gimnastikasi deya e
’
tirof etadi.
Uning fikricha, gimnastika bolalarda qo‘llash uchun yengil
va, muhimi, tana salomatligi bilan bir qatorda, ta
na go‘zalligini ham ta’minlaydi. Bolalar
suyaklarning t
o‘g‘
ri shakllanishi va mustahkamligi uchun gimnastika sporti alohida
ahamiyatlidir.
Rus pedagog-psixologi I.
Betskoy fikricha, bolalarda maktabgacha ta’lim muassa
-
sasida bolalarda valeologik tarbiyaning boshlanishi suzish bilan boshlashni tavsiya qiladi.
Pedagogning fikricha, suzish bolada
o‘
pka va nafas olish tizimi faoliyatining t
o‘g‘
ri
shakllanishida asosiy sport turi hisoblanadi.
Yevropalik olimlardan aksariyati (Koval V.I., Larina N.N., Rodionova T.A. Koleda V.
А
.)
ertalabgi badantarbiya mashqlarining makatbgacha ta’lim muassasalarida to‘g‘
ri tashkil
etilishi jarayonidagi tarbiyachi-pedagogning quyidagi vazifalari mavjud deya
belgilashadi.
–
ertalabgi badantarbiya mashqlarining t
o‘g‘
ri vaqtda tashkil etilishi(bolaning
ertalabgi nonushtadan keyingi holatida tashkil etish maqsadga muvofiq, bolalardagi
ertalabki ochlik hissi ularda badantarbiya mash
g‘
ulotlariga nisbatan loqaydlikni keltirib
chiqaradi);
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
269
–
badantarbiya mashqlarini bajarishda t
o‘g‘
ri ketma-
ketligini ta’minlash(yengil
mashqlardan bosqichma-bosqich murakkablariga
o‘
tish);
–
maktabgacha ta’lim muassasasi tarbiyalanuvchisining har birini fiziologik
holatidan kelib chiqqan holda mashqlarning bajarilishini nazorat qilish;
–
badantarbiya mashqlari uchun fasl va muhitga qarab t
o‘g‘
ri joy tanlash(qishda
xona ichkarisida, yozda esa maktabgacha ta’lim muassasasi hovlisida ertalabgi quyosh
ostida);
–
bolalarga qaysi badantarbiya mashqi tananing qaysi qismi uchun foydali
ekanligini qiziqarli tarzda tushuntirib berish;
–
badantarbiya mash
g‘
ulotlaridan keyin nonushtani t
o‘g‘
ri tartibda boshlashlarini
nazorat qilish;
Umuman olganda, ushbu mavzu doirasida juda k
o‘
p olimlarning ilmiy-tadqiqot
faoliyatidan misollar keltirish mumkin.
Tadqiqot metodologiyasi. Maktabgacha yosh
–
bolaning jadal ijtimoiylashuvi, faol
bilim va
o‘
yin faoliyati, maktabga tayyorgarlik davri hisoblanadi. Bu yoshda bolalarni
aqliy mashqlar bilan band b
o‘
lishdan k
o‘
ra k
o‘
proq jismoniy harakatlarga moyillik kuchli
b
o‘
ladi. Shuning uchun ham ularni sport mash
g‘
ulotlariga jalb qilishda tarbiyachi-
pedagog katta muammolarga duch kelmaydi. Lekin maktabgacha ta
’
lim muassasidagi
valeologik tarbiya berish jarayonining
o‘
zida ham bir necha yechimi doimiy ravishda
o‘
zgarib turuvchi muammolar mavjud.
Valeologik ta
’
lim va tarbiya sohasida mavjud muammolar orasida quyidagi 3
guruhlari mavjud:
1 guruh
–
uslubiy;
2 guruh
–
tashkiliy-uslubiy;
3 guruh
–
xodimlar.
Yuqoridagi muammolarni hal qilishning eng tatbiqiy y
o‘
li maktabgacha ta
’
lim
muassasai tarbiyachi-pedagoglarini tayyorlash jarayonida zamonaviy nazariy va amaliy
bilimlardan foydalanish, sohaga doimiy ravishda innovasion yangiliklarni joriy qilish,
maktabgacha ta
’
lim muassasalarida kerakli infratuzilma va sharoitlarni yaratish
darkordir.
XULOSALAR VA TAKLIFLAR
Xulosa sifatida aytish mumkinki, maktabgacha ta
’
lim muassasalarida pedagog-
larning bolalarga valeologik tarbiya berish jarayonida doimiy innovatsion metodlarni
q
o‘
llash va rivojlantirib borish uchun, eng avvalo, tarbiyachi-pedagogni kerakli nazariy va
amaliy bilimlar bilan oliy ta
’
lim muassasalarida taminlab borilishi zarurdir. Maktabgacha
ta
’
lim muassasalarida valeologik tarbiya masalasini faqat birgina tarbiyachi-pedagogga
yuklash joiz emas, imkon qadar muassasada domiy sport t
o‘
garaklarini tashkil qilish
bolalarda sportga b
o‘
lgan qiziqish va intilishning kuchayishini ta
’
minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Алксандрийская
Н.Е. Клинико
-
функциональная характеристика здоровья
часто болеющих детей в динамике оздоровления в условиях санаторияпрофилактория
местного типа.
–
Автореферат дисс. к.м.н,
–
Иваново,
1993.
–
С.
1
–
11.
2.
Ramanova D.Y.; Urazaliyeva I.R.; and Ermatova A.K. (2019)
“
Valeology in the
educational process of higher educational institutions
”
, Central Asian Problems of
Modern Science and Education: Vol. 4: Iss. 2, Article 246.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
270
3.
Khasanov O. (2019)
“
Valeological aspects of healthy lifestyle of young
generation
”
, Central Asian Problems of Modern Science and Education: Vol. 4: Iss. 2,
Article 58.
4.
Апанасенко
Г.Л. Валеология: право на самостоятельность. // Медицинская
газета,
–
1996,
–
№
81,
–
С. 10–
11.
5.
Апанасенко
Г.Л. Валеология: имеет ли она право на самостоятельное
существование. // Валеология,
–
1996,
–
№2,
–
С. 9–
14.
6.
Аркин
Е.А. Ребенок в дошкольные годы. // Под редакцией
А.В. Запорожца и
В.В.
Давыдова. М., 1968.
7.
Головин О.В., Айзман Р.И. Влияние нормированной физической нагрузки
на психофизиологическое развитие дошкольника. // Валеология. №2. –
Ростов
-
на
-
Дону, 1999. –
С.
54-6.
8.
Овчаров
Е.А., Постнов
В.В., Родионова
JI.B. Профессиональная деятельность
педагога
-
валеолога.
// Валеологическое образование. Проблемы, поиски, решения.
Сб. науч. трудов,
–
Липецк, 1996,
–
С.
62
–
65.
9.
Berkinova
C.I. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagog tarbiyachining nutqiy
faolliyatini o‘ziga xosligi //
Academic research in educational sciences.
–
2021.
–
Т
. 2.
–
№. 10. –
С
. 771
–
775.
10.
Berkinova
C. Maktabgacha ta’lim tashkilotida ta’lim faoliyatini to‘g‘ri tashkil
etishning mazmuni //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
11.
Berkinova
C. Musiqa fanining mavzularini o‘qitishda muа
mm
о
li t
а’lim
m
е
t
о
dl
аri: musiqa fanining mavzularini o‘qitishda muа
mm
о
li t
а’lim mе
t
о
dl
а
ri //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
–
Т
. 3.
–
№. Preschool education journal.
12.
Berkinova
C. Maktabgacha ta’lim muassasalarida innovatsion pedagogika
tushunchasi //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
–
Т
. 3.
–
№. Preschool education
journal.
13.
Berkinova C. Matematika darslarida didaktik
O‘
yinlardan foydalanishning
afzalliklari //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
–
Т
. 4.
–
№. Preschool education
journal.
14.
Berkinova C.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida musiqa mashg‘
ulotlarining
ahamiyati //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2021.
–
Т
. 4.
–
№. Preschool education
journal.
15.
Berkinova C. Katta yoshdagi maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy
rivojlanishi yordami bilan ochiq o‘yinlar tshkil qilish //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2022.
–
Т
. 2.
–
№. Preschool education
journal.
16.
Berkinova C.
Роль музыкальных образовательных форм в
дошкольных
образовательных организациях
//
Мактабгача таълим журнали. –
2022.
–
Т. 1. –
№.
Preschool education journal.
17.
Berkinova C.
Maktabgacha ta’lim tashkilotida mashg‘ulotlarni to‘g‘ri tashkil
etishda tarbiyachining roli // Scienceweb academic papers collection.
–
2021.
18.
Berkinova
C.
Maktabgacha
ta’lim
tarbiya
jarayonida
innovatsion
texnologiyalardan foydalanish-davr talabi // Scienceweb academic papers collection.
–
2021.
19.
Д.Н.
Низамиддинов & А.И.
Суярова. (2021). Изучение
классических
концепций
мифа
в
европейской
науке
Х
X
века
. Central asian journal of literature,
philosophy and culture, 2(6), 7-10.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
271
20.
Ibodullayevna S.A. Sharaf rashido
v’s activity and its importance in our history
// Web of Scientist: International Scientific Research Journal.
–
2022.
–
Т
. 3.
–
№. 3. –
С
. 425-429.
21.
Ibodullayevna S.A. Sharof Rashidov is a strong statesman // Eurasian Journal
of Humanities and Social Sciences.
–
2022.
–
Т
. 6.
–
С
. 27-30.
22.
Hamrayeva E. Bolaning rivojlanish sohalari kompetensiyalari // Academic
Research in Educational Sciences.
–
2021.
23.
Qilichova M.X.
Ta’lim
-tarbiya jarayoniga integratsion yondashuvning mazmuni
// Academic research in educational sciences.
–
2021.
–
Т
. 2.
–
№. 10. –
С
. 917
–
921.
24.
Hamrayeva E. Bolaning rivojlanish sohalari kompetensiyalari // Academic
Research in Educational Sciences.
–
2021.
25.
Hamrayeva E. Maktabgacha talim tashkilotlari tarbiyalanuvchilarining
tarbiyasida didaktik adabiyotlardan foydalanishning ahamiyati //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2022.
–
Т
. 3.
–
№. 3.
26.
Toshtemirova D. Contents of the organization of education in non-state
preschool educational organizations // Scienceweb academic papers collection.
–
2021.
27.
Toshtemirova
D.
Oilaviy nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarini tashkil
etish tamoyillari //
Мактабгача
таълим
журнали
.
–
2022.
–
Т
. 2.
–
№.
Preschool
education journal.
