Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The importance of books and works of scientists in the
formation of students
’
spirituality
Aisha KUCHKAROVA
1
Samarkand State Medical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
This article covers the theoretical basis and importance of
shaping the spirituality of students on the basis of works of
scientists and books. There are also comments about the
interest of students and girls in reading.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp429-433
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
oral creativity of the people,
book,
reading,
upbringing,
spirituality,
morality,
culture,
society,
virtue,
development.
Kitobxonlik va allomalar asarlarining talaba-qizlar
ma’naviyatini shakllantirishdagi ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
xalq og
‘
zaki ijodi,
kitob,
kitobxonlik,
tarbiya,
ma’naviyat,
axloq,
madaniyat,
jamiyat,
fazilat,
taraqqiyot.
Mazkur maqolada allomalar asarlari va kitobxonlik asosida
talaba-
qizlar ma’naviyatini shakllantirishning nazariy asoslari
va ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, talaba-qizlarni kitobxon-
likga qiziqtirish haqida fikr-mulohazalar bayon etilgan.
1
Teacher, Samarkand State Medical University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
430
Значение
литературы
и
научных
работ
в
формировании духовности студентов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
устное народное
творчество,
книга,
чтение,
воспитание,
духовность,
мораль,
культура,
общество,
добродетель,
развитие.
В данной статье освещены теоретические основы и
значение стимулирования духовности студентов на основе
трудов ученых и чтения. Также были высказаны мнения о
заинтересованности девушек
-
студенток в чтении.
KIRISH
XXI asrga kelib, jahon xalqlarining hayotida katta
o‘
zgarishlar sodir b
o‘
lmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Buyuk kelajagimizni mard
va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz”, “Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan
davom ettirib, yangi bosqichga k
o‘taramiz”, “Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga
berilgan eng oliy bahodir” nomli nutq va ma’ruzalar to‘
plamidan iborat b
o‘
lgan
kitoblarida yangi sharoitda islohotlarni izchillik bilan amalga oshirishning tarixiy
zaruriyat ekanligi, uni amalga oshirishning yangicha shakl, usul va vositalari ilmiy-amaliy
jihatdan asoslangan. Mustaqillik uchun ochiq yoki pinhona davom etgan kurashlardan
s
o‘
ng
o‘
zining haqiqiy mustaqilligiga erishgan
o‘
zbek xalqi ijtimoiy y
o‘
naltirilgan bozor
iqtisodiyotiga asoslangan huquqiy davlatni qurish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish
orqali ozod va obod Vatanda erkin va farovon hayot kechirishni
o‘
z oldiga maqsad qilib
q
o‘
ydi. Bu maqsadga erishish uchun odamlarning yangicha dunyoqarashini shakllantirish
va rivojlantirish, ya’ni ularni “tafakkur qulligi”dan ozod qilish masalasi eng dolzarb
mavzulardan biriga aylandi. Bunga sabab
O‘
zbekiston Respublikasining Birinchi
Prezidenti, buyuk davlat va siyosat arbobi I.A. Karimov
aytganidek: “Tafakkur ozod
b
o‘
lmasa, ong va shuur tazyiqdan, qullikdan qutulmasa, inson t
o‘
la ozod b
o‘lolmaydi”.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Yoshlarning axloqiy rivojlanishi, ularni insonparvarlik ruhida tarbiyalash masa-
lasiga
O‘zbekistonda katta e’tibor qara
tilgan. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev tomonidan
taklif etilgan mamlakatimizni rivojlantirish va uning mustaqilligini mustahkamlashning
strategik vazifalarida ma’nan yetuk, barkamol avlodni va raqobatbardosh kadrlarni
tayyorlash hamda ijtimoiy vazifalarni hal etishda jamiyatga yordam k
o‘
rsata oladigan
k
o‘
ngilli, milliy
g‘
urur hissi ustun b
o‘
lgan yoshlarni tarbiyalash muhim vazifalardan biri
sifatida belgilab berilgan. Bu vazifalarni amalga oshirishda “biz asrlar mobaynida
shakllangan milliy an’analarimizga,
ajdodlarimizning boy merosiga tayanamiz” [1] va
o‘
sib kelayotgan yosh avlodni Sharqona tarbiya asosiga qurilgan umuminsoniy
qadriyatlar ruhida tarbiyalash jamiyat oldiga ulkan mas’uliyat yuklamoqda. Mazkur
belgilangan vazifalarni hal etishda esa, albatta,
maktab ta’limining o‘
rni beqiyosdir.
Davlatimiz rahbari bu borada maktab
o‘
qituvchilarining oldiga talaba-qizlarda milliy
xususiyatlardan b
o‘
lmish kitobxonlik madaniyatini shakllantirish masalasiga ur
g‘
u
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
431
bermoqdalar. Ma’naviy jasorat sohibi deb ardoqlanga
n atoqli adabiyotshunos olim va
tarjimon Ozod Sharafiddinov dunyodagi yetti m
o‘jizaga ta’rif berib: “…Yetti mo‘
jiza inson
aqlining, tafakkurining, qalbining otashin madhiyasi, inson dahosining ulu
g‘
ligiga
q
o‘
yilgan mangu obida b
o‘
lib kelmoqda. Biroq shunday b
o‘
lsa-da, olamda yana bir m
o‘
jiza
borki, uning buyukligi, muqaddasligi yetti m
o‘
jizaning jamiki ulu
g‘
vorligi, g
o‘
zalligidan
kamlik qilmaydi. Bu m
o‘
jiza
–
kitob. Kitobning m
o‘
jiza, m
o‘
jiza b
o‘
lganda ham birinchi
m
o‘
jiza ekanligini k
o‘
pgina buyuk od
amlar qayd qilgan”, –
deb yozadi. Jumladan, yozuvchi
va dramaturg C. Sveyg:
“Qayerdaki kitob bor ekan, u yerda odam o‘
zi bilan
o‘
zi uzlatda,
o‘
z k
o‘
lami doirasida qolib ketmaydi, u
o‘
tmish va bugungi kunning barcha olamshumul
yutuqlariga, butun insoniyatning fikr va tuy
g‘
ulariga oshno b
o‘ladi”,
–
deb yozadi.
Yozuvchi va faylasuf J. Svift:
“Kitoblar aql farzandlaridir”,
–
desa, pedagog va yozuvchi
Ya. Komenskiy:
“Kitoblar donishmandlikni yoyish qurolidir”,
–
deydi, faylasuf va tarixchi
F.
Bekon esa: “Kitobla
r zamon t
o‘
lqinlarida suzuvchi va
o‘
zining qimmatbaho yukini
avlodlardanavlodlarga avaylab eltuvchi tafakkur kemalaridir”, –
deb yozadi. Shu tariqa
buyuk allomalar, donishmandlar va yozuvchi-yu, olimlar kitobning m
o‘
jizaga, nurga,
tafakkur quvvati va ustun
iga, mangulik va ma’naviyat timsoliga, bilim manbaiga, sodiq
d
o‘
stga, davr k
o‘
zgusiga
o‘xshatganlar. Eng muhimi, kitob jaholatga qarshi ma’rifat bilan
kurashda yengilmas kuchdir. Talaba-qizlar, yoshlar orasida kitobxonlik madaniyatini
tar
g‘
ib qilish k
o‘
pgina zararli illatlarning oldini olishga sabab b
o‘
ladi. I.S.Zbarskiy shaxsda
kitobxonlik madaniyatini shakllantirishning uch muhim komponenti bor ekanligini
ta’kidlab o‘
tgan:
1) kognitiv komponet
–
talaba-
qizlarda ma’naviy ongi, badiiy eruditsiya, dunyo
-
qarashining shakllanishi bilan tavsiflanadi;
2) emotsional komponent
–
talaba-qizlarda estetik hislar, emotsional qadriyatlar
tizimi, oliy hislarning shakllanishi bilan belgilanadi;
3) xulq-atvor komponenti
–
talaba-
qizlarning ijtimoiy xulq me’yorlariga
rioya etish
k
o‘
nikmasi, axloqiy dunyoqarashi tarbiyalanadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ilm-fan, jamiyatning yutuqlari, taraqqiyoti kitob bilan yuzaga keladi, kitob
yoshlikda eng yaxshi murabbiy, qariganda esa undan yaxshiroq d
o‘
st y
o‘
qligi xususidagi
fikr va
g‘
oyalarni juda k
o‘p eshitamiz. Kitobning inson hayoti, kishilik jamiyati ma’naviy
taraqqiyotidagi beqiyos
o‘rni qadimdan ma’lum. U dunyoni tanish, bilim berish bilan
birga g
o‘
zallikka muhabbat uy
g‘
otish, undan zavqlanish, yovuzlikdan nafratlanish
tuy
g‘
usini rivojlantiradi. Kitob talaba-qizlarda dunyoni anglab olishga k
o‘
mak berish
bilan bir qatorda uning ilmiy dunyoqarashini shakllantiradi, ijobiy xarakterni tarkib
toptiradi, hayot va turmush ziddiyatlarini qanday qilib yechish y
o‘
llarini
o‘
rgatadi. Bu
xislatlarni egallab olgan har bir talaba-
qizlar yuksak ma’naviyatli shaxs bo‘
lib kamolga
yetadi. Zero, kitob avlodlar zanjirini mustahkamlovchi ma’naviy merosdir. U inson ruhiga
ta’sir etib, ularni ma’naviy
-
axloqiy kamolotga yetaklaydi, hissiyotiga ta’sir eta
di va bilim
berish bilan birga talaba-qizlarga zavq ba
g‘
ishlaydi hamda aqlni charxlab, uni
tarbiyalaydi. Adabiyotshunos Safo Matjonov ta’kidlaganidek, “Ilmiy asarlar g‘
aflat va
jaholatdan qutqarsa, badiiy asarlar da
g‘
allik va razolatdan xalos etadi. Unisi ham, bunisi
ham kishilarning ma’rifatli, baxt
-saodatli b
o‘
lishi uchun bab-
baravar foydali va zarurdir”.
Darhaqiqat, kitob
o‘
zida rivojlantiruvchi va tarbiyalovchi ulkan imkoniyatni saqlaydi,
talaba-
qizlarni insoniyatning ma’naviyat tajribasiga oshno etadi,
uning aqlini rivoj-
lantirib, his-tuy
g‘
ularini yuksaltiradi. U yoki bu asar talaba-qizlar tomonidan qanchalik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
432
chuqur va t
o‘liq qabul qilinsa, bu asar uning shaxsiga shunchalik katta ta’sir ko‘
rsatadiki,
talaba-qizlar
o‘
z oldiga buyuk maqsadlar q
o‘
yib, yomon illatlardan
o‘
zini saqlaydi.
Shuning uchun ham ta’limning yetakchi vazifalaridan biri talaba
-qizlarda kitob
o‘
qishga
b
o‘
lgan qiziqishni shakllantirish, ularni voqea va hodisalarni tahlil etishga
o‘
rgatishdir.
Buning uchun, avvalambor, har bir
o‘
qituv
chi u qaysi fandan dars berishidan qat’i nazar,
talaba-qizlarni kitob
o‘
qishga qiziqtirish y
o‘
llari, shart-sharoitlarini bilishi zarur.
K
o‘
hna toshbitiklardan boshlangan kitob va kitobnavislik insoniyat tamaddunining
eng buyuk, oliy kashfiyoti va m
о‘jizasi
sifatida bani bashar tarixida dunyo turguncha
quyoshday porlab, charaqlab turmo
g‘
i muqarrar. Eng qadimgi turkiy toshbitiklardan
tortib
О‘rxun
- Enasoy yozuvlarigacha, Zarautsoy
g‘
oridagi suratlar-u Afrosiyob naqshlari,
qadim Baqtriyaning k
о‘hna Kushon xatl
aridan toki Oltoy to
g‘
laridagi toshlarga bitilgan
harflarga qadar butun bashariyat avlodiga xalqimiz tamaddunining, nasl-nasabimiz-u
ma’rifatimiz tomirlarining naqadar qadimiyligi bilan buyukligidan darak bermaydimi?!
Eng qadim va donishmand noshir sifati
da xalqimiz “Avesto” singari ulkan nashrni
insoniyat tamadduni va tarixining kitob javonida hanuzga qadar saqlab kelmoqda.
“Temur tuzuklari” timsolida bizning ajdodlarimiz davlatchilik va sarkardalik,
lashkar tutish va harb-u zarb yuritishning qomusiy tamoyillari va y
о‘riqlarini
tuzganlarida, bugun dunyoga da
g‘
da
g‘
a solayotgan ayrim mamlakatlarning Yer yuzida
nom-nishoni ham y
о‘q edi. Holbuki, ayni shu davlatlarning armiyasida Amir Temur
bobomiz tuzuklaridagi lashkar tuzish, jang yuritish san’ati va uslubla
ri harbiy taktika
darslari sifatida hozirga qadar
о‘qitilib, о‘rgatilib kelinmoqda.
Bobolarimiz butun r
о‘yi olamni –
Yerni ham, samoni ham
–
bilim bilan, tafakkur va
kitob bilan zabt etgan. Seryulduz osmon Mirzo Ulu
g‘
bek bobomizning duraxshon
kutubxonasiga
о‘xshaydi. Termiziylardan Buxoriylargacha, Ibn Sinolar
-u Beruniylar,
Ulu
g‘
beklar-u Far
g‘
oniy bilan Xorazmiy bobolargacha jahonni aql-u zakovat, ilm-u hikmat
bilan egallagan buyuk jahongirlar b
о‘lgan.
Buyuk adabiyot namoyondalari kitobga tafakkurning tolm
as qanoti, deb ta’rif
berganlarida, uning inson ma’naviy olamini boyitishini nazarda tutganlar. Kitob vatanga
muhabbat, yurtga sadoqat, odamlarga mehr-oqibat tuy
g‘
ularini kamol toptirishning eng
yaxshi vositasi sifatida qadrlanadi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Bu borada istiqlolimizning Bosh me’mori, Mustaqil davlatimiz asoschisi Birinchi
Prezidentimiz Islom Karimovning jasoratlarga t
о‘la sermazmun hayot yо‘li, kitoblari
-yu
hikmatlari yoshlarimiz uchun, tom ma’noda, matonat va sadoqat, yurtparvarlik va
fidoyilik
ning betakror timsoli, haqiqiy ibrat va ma’rifat dorilfununi bо‘la oladi. “Yuksak
ma’naviyat
-
yengilmas kuch”, “О‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida”, “Ona
yurtimiz baxt-u iqboli va buyuk kelajagi y
о‘lida xizmat qilish –
eng oliy saodatdir”
kitoblari hazilakam kitoblar emasligini, ularda el-ulus bilan xalqni millatga, mamlakatni
esa haqiqiy Vatanga aylantira olgan ma’ruza va maqolalar borligini bugungi avlod
bilmo
g‘
i, yuragida, fikr-u yodi bilan jism-u jonida olib yurmo
g‘
i kerak.Millatning buyuk
bir farzandi, matonatli, buyuk shaxsning bedor yuragi urib turgan bu asarlar to
о‘zbek
xalqi mavjud ekan, toki
О‘zbekiston deb atalmish ozod Vatan paydo bo`lgan ekan, hech
qachon eskirmaydi, hamisha mardlik va shijoat,
g‘
urur va iftixorning chinakam tarjimayi
holi va sadoqatnomasi b
о‘lib yashayveradi.
Mamlakatimizda Prezident Shavkat Mirziyoyev rahnamoligida kitob mutolaasi va
kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda tar
g‘
ib qilish y
о‘nalishida keng kо‘lamli
islohotlar olib borilmoqda. Zero, “Kitob bizni yе
rdan k
о‘kka kо‘taradigan, barkamollik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
433
sari y
е
taklaydigan, qalbga yoru
g‘
lik baxsh etadigan, oq bilan qora, yaxshilik bilan
yomonlikni farqlashga
о‘rgatadigan insoniyatning eng noyob kashfiyotidir”, –
deydi
Davlatimiz rahbari.
Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations). Yuqoridagi mulohazalardan
k
o‘rinadiki, hozirgi davrda jamiyatimizning barqaror ma’naviy rivojlanishi va ijtimoiy
hayotning jadallashishi, ta’lim oluvchilarning bilimlarini muntazam oshirib borish va
chuqurlashtirish, ularning fan va texnikaning s
о‘nggi yutuqlarini jadal egallashi, hayot va
faoliyatning barcha jabhalarida muvaffaqiyatga erishishga imkon beradigan yuqori
raqobatbardoshlikka ega, ma’naviyati yuksak bо‘lgan, kitobxonlik madaniyati shakl
-
langan avlodni shakllantirishning pedagogik tizimini takomillashtirish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Yo‘ldoshev E. Kutubxonada bolalar o‘qish madaniyatini tarbiyalash: O‘quv
qo‘llanma. Toshkent, 1986
–
B. 48.
2.
Yo‘ldoshev
E. Bolalar kutubxonasida
kitobxonlar o‘qishiga rahbarlik qilish.
–
T., 1983.
–
B. 448.
3.
Hayitova S.D., & Abdulhayev
I.A.O. (2022). Ta’lim muassasalarida va o‘zbek
oilalarida bolalar ma’naviyatini shakllantirishda kitobxonlikning o‘rni.
Science and
Education, 3(2), 796
–
802.
4.
Kuchkarova O. (2021).
Maktabgacha yoshdagi bolalarni kitob o‘qishga
qiziqtirishda psixologiyaning o‘rni
. Academic research in educational sciences, 2(4).
5.
Кучкарова
О
.
О
.
Жамият
тараққиёти
ҳамда
оила
мустаҳкамлигида
аёлнинг
ўрни
ва
аҳамияти
//
“Ўзбекистонда
илмий
-
амалий
тадқиқотлар” мавзусидаги
республика
16-
кўп
тармоқли
илмий
масофавий
онлайн
конференция
материалари
.
Май 2020
-
йил 10
-
қисм
.
6.
Кучкарова
О.О. Вопросы семейного воспитания впреподавании курса
психологии в медицинском вузе // “Оилавий муносабатларда миллий
қадриятларнинг ўрни” мавзусидаги Республика илмий
-
амалий конференция
материаллари тўплами
(2019-
йил
5
декабрь
).
7.
Кучкарова
О.О. Глобаллашув шароитида ёшлар психикасига ахборот
таҳдиди ва интернет ўйинларининг таьсири // “Узлуксиз маьнавий тарбия
концепциясини амалга оширишда оммавий ахборот воситаларининг роли”
мавзусидаги республика онлайн илмий
-
амалий конференцияси
.
Материаллар
тўплами
.
Наманган –
2020.
