Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Moral and legal principles of artificial intellect liability
Sardor BOZAROV
1
Tashkent state law university
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2022
Received in revised form
20 April 2022
Accepted 15 May 2022
Available online
15 June 2022
In this paper, the author considers modern scientific
approaches to understanding artificial intelligence, including
from the point of view of determining its responsibilities. As the
author points out, the issue of creating artificial intelligence and
determining its essence, the moral and legal principles of
robotics has always been relevant in science fiction literature.
In the article, the author analyzes the conditions under which
the legal responsibility of artificial intelligence objects arises,
recognizes this or that situation as dangerous for humans, gives
examples of the relationship between robots and the priority of
human life. As the main problem of the legal regulation of
artificial intelligence, the author points out that they are
autonomous and independent of the creators or operators of
robots, which makes it very difficult to determine the measures
and the subject of legal responsibility. Various approaches to
the legal liability of artificial intelligence will be considered.
Thus, the positions of equating artificial intelligence objects
with legal entities, as well as objects with high social risk, are
studied, their pros and cons are analyzed, legal and social
factors, the possibility of some national and international
experiments, as well as international rules of robotics (France,
EU) are considered. In conclusion, in addition to the huge
potential for creating artificial intelligence, there are a number
of social, economic, political, technological, legal, ethical and
other issues that need to be addressed in connection with its
implementation in the near future. There are also philosophical
problems.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3-pp48-56
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
robotics,
artificial intelligence,
law,
ethics,
legal,
liability,
rules,
intellectual property.
1
Doctor of philosophy in law, acting professor, associate professor, department of private international law,
Tashkent state law university. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: Sardor_bazarov1980@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
3 (2022) / ISSN 2181-1415
49
Sun
’
iy intellekt javobgarligining axloqiy va huquqiy
taomillari
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
robotlashtirish,
sun
’
iy intellekt,
huquq,
axloq,
huquq,
javobgarlik,
qoidalar,
intellektual mulk.
Ushbu ilmiy maqolada muallif sun
’
iy intellektni anglashning
dolzarb ilmiy-nazariy yondashuvlarini, shu jumladan, uning
mas
’
uliyatini aniqlash nuqtayi nazaridan k
o‘
rib chiqadi. Muallif
ta
’
kidlaganidek, ilmiy-fantastik adabiyotlarda sun
’
iy intellekt
yaratish va uning mohiyatini, robotlar faoliyatidagi axloqiy va
huquqiy tamoyillarini aniqlash masalasi doimo k
o‘
tarilib
kelingan. Maqolada muallif sun`iy intellekt obyektlarining
huquqiy javobgarligi paydo b
o‘
lishining huquqiy shartlarini har
tomonlama tahlil qiladi, ma
’
lum bir vaziyatni odamlar uchun
xavfli deb tan olish, robotlar uchun inson hayotining ustuvorligi
bilan bo
g‘
liq qiymat munosabatlariga misollar keltiradi. Sun
’
iy
intellektni huquqiy tartibga solishning asosiy muammolari
sifatida muallif ularning avtonom va robotlarni yaratuvchilar
yoki operatorlardan mustaqilligini k
o‘
rsatadi, bu esa huquqiy
javobgarlik choralari va predmetini aniqlashni juda
qiyinlashtiradi. Sun
’
iy intellektga nisbatan yuridik javobgarlikni
belgilashning turli yondashuvlari k
o‘
rib chiqiladi. Shunday qilib,
sun
’
iy intellekt obyektlarini yuridik shaxslarga, shuningdek,
ijtimoiy xavfi yuqori b
o‘
lgan obyektlarga tenglashtirish
pozitsiyalari
o‘
rganilib, ularning ijobiy va salbiy tomonlari
k
o‘
rsatiladi hamda ba
’
zi milliy va xalqaro tajribalar
imkoniyatining huquqiy va ijtimoiy omillari k
o‘
rsatiladi, xalqaro
robotlashtirish
qoidalari
(Fransiya,
Yevropa
Ittifoqi)
baholanadi.Xulosa
o‘
rnida ta
’
kidlanganidek, sun
’
iy intellektni
yaratish bilan bo
g‘
liq ulkan imkoniyatlar bilan bir qatorda yaqin
kelajakda uni joriy qilish bilan bo
g‘
liqlikda hal etilishi lozim
b
o‘
lgan qator ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, texnologik, huquqiy,
axloqiy va falsafiy muammolar ham mavjud.
Морально
-
правовые
принципы
ответственности
искусственного интеллекта
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
робототехника,
искусственный интеллект,
право,
этика,
право,
ответственность,
правила,
интеллектуальная
собственность.
В данной работе автор рассматривает современные
научные
подходы
к
пониманию
искусственного
интеллекта, в том числе с точки зрения определения его
обязанностей. Как указывает автор, вопрос создания
искусственного интеллекта и определения его сущности,
морально
-
правовых принципов робототехники всегда был
актуальным в фантастической литературе. В статье автор
анализирует условия, при которых возникает юридическая
ответственность объектов искусственного интеллекта,
признает ту или иную ситуацию опасной для человека,
приводит примеры соотношения роботов и приоритета
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
3 (2022) / ISSN 2181-1415
50
жизни человека. В качестве основной проблемы правового
регулирования
искусственного
интеллекта,
автор
указывает на то, что они автономны и независимы от
создателей или
операторов роботов, что весьма затрудняет
определение
мер
и
субъекта
юридической
ответственности. Будут рассмотрены различные подходы к
юридической ответственности искусственного интеллекта.
KIRISH
Dunyoda har doim ilmiy fantastikaning k
o‘
plab ashaddiy muxlislari b
o‘
lgan va
ilmiy fantastika adabiyotida ham, filmlarda ham sun
’
iy intellektni (keyingi
o‘
rinlarda SI
deb yuritiladi) yaratish mavzusi doimiy ravishda takrorlanadi. Biroq hozirgi kunga kelib,
nanotexnologiyalarning rivojlanishi va jamiyat hayotining barcha sohalari shiddat bilan
raqamlashtirilayotganli sababli mazkur mavzu tobora ilmiy va haqiqatga aylanib
bormoqda.
Agar siz tarixga e
’
tibor qaratsangiz, robot yoki avtomat haqidagi eng qadimgi
qaydlardan biri Gomer tomonidan miloddan avvalgi 700-
yillarda yozilgan “Iliada”
asaridan
o‘
rin olgan. Eng s
o‘
nggi misollar orasida 1942-yilda yozilgan Isaak Asimovning
“Robotexnikaning uchta qonuni”, 2001
-
yilda yozilgan “Artur Klarkning sun’
iy intellekti:
Blade Runner nomi bilan tanilgan
Filipp K. Dix filmdagi androidlarga intilish” va boshqa
asarlarni misol keltirishimiz mumkin.
Hozirga kelib, sun’iy intellektni yaratish imkoniyatlari bilan bir qatorda, u bilan
bog‘liq ko‘plab muammolar mavjud. So‘nggi yangiliklarda Stiven Xoking, Ilon M
ask va
1000 dan ortiq sun’iy intellekt va robototexnika bo‘yicha tadqiqotchilar sun’iy intellektni
rivojlantirish va uni hayotga keng tatbiq qilish bilan bog`liq ulkan ishlarni amalga oshirib
kelmoqdalar. Albatta, sun’iy intellektning rivojlanishi robotote
xnikaning rivojlanishiga
salmoqli ta’sir ko‘rsatmoqda. Dunyo hamjamiyati sun’iy intellektga ega bo‘lgan robotlarni
sinovdan o‘tkaza boshladilar. Biroq sun’iy intellekt va robotlar faoliyati bilan bogliq
munosabatlar qay darajada huquqiy jihatdan tartibga solinishi, qolaversa, sun`iy intellekt
va sun’iy intellektga asoslangan robotlarning javobgarlik masalalari hanuzgacha bahs va
munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Mazkur savoni ilmiy tahlil qilishdan oldin robotlar
fenomenini ochib berishni maqsadga muvofiq deb topdik.
Robotlarning huquqiy dillemasi.
Mutaxassislarning fikriga k
o‘
ra, 2025-yilga
borib an
’
anaviy kasblarda zamonaviy robotlar odamlarning kamida 1/3 qismini
almashtiradi va aytish mumkinki, bu bilan kapitalistik mehnat shakli tanazzulaga yuz
tutadi. Mashinalar
o‘
zini
o‘
zi qayta tuzata oladigan va odamlarning ta
’
sirisiz ishlay
oladigan b
o‘
ladi, bu esa ishlab chiqarish faqat xomashyo narxiga barobar b
o‘
ladigan
jamiyatga olib keladi. Agar robot-mashina jinoyat qilsa nima b
o‘
ladi? Amalga oshirilgan
harakatlar uchun kim javob beradi? Bu ilmiy afsonadek tuyulishi mumkin, ammo bu
voqea kundalik hayotimizda sodir b
o‘
la boshladi.
Shveytsariya art-guruhi Darknet onlayn-d
o‘
konlar tarmo
g‘
ida tasodifiy xaridlarni
amalga oshirish maqsadida avtomatik xarid qilish robotini yaratdi. Robot Shveytsariya
politsiyasi tomonidan “qo‘lga olinishidan” oldin bir nechta narsalarni, jumladan, Vengriya
pasporti va ba’zi ekstazi tabletkalarini sotib olishga muvaffaq bo‘
ldi. Natijada, albatta, na
robotga, na robot ortida turgan rassomlarga nisbatan hech qanday ayblov q
o‘
yilmaydi.
Agar sun’iy intellekt, o‘
z-
o‘
zidan, odamlarning nazoratidan tashqarida harakat
qilsa, uni qanday tartibga solish kerak? Ushbu sohani nazorat qilish va tartibga solish
bilan bo
g‘
liq bir qancha tartibga solish masalalari hanuzgacha jiddiy munozara doirasida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
3 (2022) / ISSN 2181-1415
51
qolmoqda. Agar robot
o‘
z harakatlari uchun qonuniy javobgarlikka tortilishi kerak b
o‘
lsa,
u ham insonga
o‘
xshash jismoniy, huquqiy va raqamli identifikatsiyaga ega b
o‘
lishi lozim
degan fikrga kelinmoqda.
Agar sun’iy intellekt inson bilan bir xil qonuniy majburiyatlarga ega bo‘
lsa, u inson
bilan bir xil qonuniy huquqlarga ham ega b
o‘
lishi kerak emasmi?
O‘
z-
o‘
zini anglab yetgan
robot barcha odamlarni
o‘
ldirish
o‘
rniga teng huquqlarni talab qilishi mumkin.
Agar SIga kelajakda t
o‘
liq fuqarolik huquqlari berilsa, ular k
o‘
payish huquqini ham
o‘
z ichiga oladimi? Robot yaqinda
o‘
z-
o‘
zini anglash testidan
o‘
tgani uchun ilgari faqat
odamlar qaror qabul qilishi mumkin deb hisoblangan, bu savollarga javob berish zarurati
biz
o‘
ylagandan ham yaqinroq b
o‘
lishi mumkin.
Robotlashtirish masalasi haqida s
o‘
z borganda, biz, k
o‘
pincha, robotni android
sifatida tasavvur qiladigan, dunyoni an’anaviy idrok qilish bilan cheklanamiz. Bu shart
emas, lekin biz taqsimlangan hisoblash tarmo
g‘
ida joylashgan
o‘
z-
o‘
zini anglaydigan va
hamma joyda mavjud b
o‘
lgan raqamli aqlli mavjudotni qanday baholaymiz?
Huquqiy asoslar.
Har qanday vaqtda b
o‘
lgani kabi axloq va huquq bir-biri bilan
chambarchas va ajralmas tarzda bo
g‘
langan, aksariyat huquqiy normalar mavjud axloqiy
k
o‘
rsatmalarning talqini natijasidir. Biroq SI yangi va juda qiyin masalalarni vujudga
keltiradi. Tez orada sun’iy intellekt yanada avtonom bo‘
ladi, ularning salohiyati va dunyo
hamda atrof-muhitga, shu jumladan, o
damlarga real ta’siri insoniyatga, ularning xatti
-
harakatlari va ishini t
o‘g‘
ri tushunish, bashorat qilish va nazorat qilish imkoniyatini
bermaydi. K
o‘p odamlar sun’iy intellektni avtomatlashtirishning joriy va bashoratli
darajasini yetarli darajada idrok etmaydilar, shu bilan birga, ular
o‘
zlarining tajribalari va
xatolarini hisobga olgan holda dasturlarga ega, bu esa kelajakda ularning yaratuvchilari
tomonidan
o‘
ylab topilgan chegaralardan chiqib ketishiga olib kelishi mumkin.
Rivojlanayotgan muammolarni hal qilish uchun siz axloqiy tajriba
–
tramvay
muammosini misol qilishimiz mumkin. Shunday qilib, bitta oddiy tramvay relslar b
o‘
ylab
ketmoqda, relslar temir y
o‘
l kaliti (strelkasi) bilan ikkiga b
o‘
linadi, bir y
o‘
lda besh kishi,
boshqa bir y
o‘
lda esa bir kishi relslarga bo
g‘
lab q
o‘
yilgan. Bunday vazityatda odam
qanday harakat qiladiyu, robot qanday harakat qialdi?
Ushbu axloqiy dilemmaga aniq javob y
o‘q. Bundan tashqari, bir ma’noli bo‘
lmagan
qaror qabul qilish zarur b
o‘
lgan k
o‘
plab vaziyatlar mavjud [1]. S
huni ham ta’kidlash
kerakki, odamlar ushbu vaziyatning yechimini turli tomonlardan qabul qiladilar. Misol
uchun, buddist rohiblar odatda besh kishini qutqarish uchun bir kishining hayotini
qurbon qilishga tayyor. Agar sun’iy intellekt haqida gapiradigan b
o
‘
lsak, favqulodda
vaziyatlarda uchuvchisiz harakatlanadigan transport vositalarida bunday holatlar kam
uchramaydi. Ular uchun nima ustuvor b
o‘
ladi, boshqa hech narsaning iloji b
o‘
lmaganda,
ular y
o‘
lovchi yoki piyodalar hayotini saqlab qolishga intilishadimi?
Boshqa savollar ham tu
g‘
iladi: huquq nuqtayi nazaridan qanday qilib qonuniy
harakat qilish kerak? Robot uchun qaror qabul qilish uchun nima asos b
o‘
ladi? Oxir-
oqibatida uning harakatlari uchun kim javobgar b
o‘
ladi?
Aytish kerakki, dronlarni ishlab chiquvchilar allaqachon bu masala bilan
shu
g‘
ullanishgan. Jumladan, Mersedes kompaniyasida ularning mashinalarida
y
o‘
lovchilarning hayotini saqlab qolish ustuvor ahamiyatga ega ekanligini aytishdi. Biroq
Germaniya Federal transport va raqamli infratuzilma vazirligi kelajakda bu k
o‘
plab
huquqiy hodisalarga olib kelishini ta’kidladi, bir qator mezonlar asosidagi bunday tanlov
noqonuniy b
o‘
ladi, uchuvchisiz transport vositalarini ishlab chiqaruvchi tanadagi
shikastlanishlar, jarohat yoki hayotdan k
o‘
z yumish holatlarida javobgarlikka tortilishi
kerak.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
3 (2022) / ISSN 2181-1415
52
SI xatti-harakati uchun shunga
o‘
xshash mezonlar ularni q
o‘
llashning boshqa
sohalarida ham paydo b
o‘
lishi mumkin. Shunday qilib, Xitoyning avtonom ijtimoiy kredit
tizimi fuqarolarni qanchalik qonunga b
o‘
ysunishi va jamiyat uchun foydali ekanligiga
qarab baholaydi va hokazo. Yaxlitlangan ballari past b
o‘
lgan odamlar muammolarga duch
kelishadi. Ehtimol, Xitoy qonunni qabul qiladi, uning asosida uchuvchisiz transport
vositalari, yuzni tanib olish texnologiyalari va tanlash hamda tahlil qilish uchun tegishli
ma’lumotlar bazalariga kirishdan foydalangan holda, qonunlarga unchalik hurmat
k
o‘rsatmaydigan fuqarolarning nisbatan ta’sir choralari qo‘
llaniladi.
Sun’iy intellektni huquqiy tartibga solishdagi asosiy mu
ammolar.
SI sohasidagi
huquqiy muammolar juda munozarali va bahslidir. Tashqi ma’lumotni idrok etish va
tahlil qilish y
o‘
li bilan
o‘
rgatilgan tizim (robot) uni yaratuvchilar oldindan k
o‘
ra
olmaydigan tarzda harakat qilishi mumkin [2] va xatti-harakatlarning taxminiyligi yoki
boshqacha aytganda, xatti-harakatlarning oldindan bashorat qilinishi mumkinligi
zamonaviy huquqiy yondashuvlar uchun robot xatti-harakatlarini tartibga solish uchun
bosh asosga aylanishi mumkin. Bundan tashqari, sun’iy intellektga o‘
xshash tizimlar uni
yaratuvchilar yoki operatorlardan mutlaqo mustaqil ishlashini hisobga olsak, bu holat
choralar va yuridik javobgarlik predmetini aniqlashni juda qiyinlashtiradi. SI faoliyati
muammolarni keltirib chiqaradi, chunki uning harakatlarini oldindan etarli darajada
aytishni imkoniyatini bermaydi va ayni paytda
o‘ziga xos mas’uliyatni anglatmaydi [3].
Biroq sun
’
iy intellektni tartibga solishning k
o‘
plab turlari mavjud, jumladan,
amaldagi odatiy standartlarga asoslangan tartibga solish. Masalan, bunda s
o‘
z SI
texnologiyalarini mualliflik huquqi yoki intellektual mulk obyektlari sifatida tartibga
solish haqida bormoqda. Biroq SI texnologiyalarining ishlab chiquvchisi, egasi yoki egasi
(foydalanuvchisi)ning irodasiga qarshi avtonom harakat qilish qobiliyatini hisobga olish
kerak. Amaldagi intellektual mulk (IM) qoidalarida bu haqda hech narsa deyilmagan. Shu
munosabat bilan, avtonom harakatlarga qodir b
o‘
lgan mulkning maxsus turini tartibga
soluvchi qoidalar ishlab chiqish bir qanch qiyinchiliklarni keltirib chiqarmoqda. Chunki,
yuqorida ta
’
kidlab
o‘
tkanimizdek, bazi holatlardi avtonom robotni harakatlarini oldindan
bashorat qilish mushkul.
Ba
’
zi xorijlik olimlar, sun
’
iy intellektga nisbatan hayvonlarga oid qoidalarni
q
o‘
llash takliflarini ilgari suradilar. Milliy qonunchilikda ushbu toifadagi mulkka egalik
qilishning umumiy qoidalari q
o‘
llaniladi (Fuqarolik kodeksining 93-moddasi). Shunday
qilib, javobgarlik masalasi Fuqarolik kodeksining 1002-moddasiga t
o‘g‘
ri keladi: Uy
hayvoni tomonidan yetkazilgan zarar uchun uning egasi yoki hayvonning egaligi va
foydalanishida umumiy asosda javobgar b
o‘
lgan shaxs mas
’
ul hisoblanadi deb
k
o‘
rsatilgan.
Bizning fikrimizcha, hayvonlarga oid qoidalarni q
o‘
llash b
o‘
yicha takliflar yuridik
javobgarlikni belgilash nuqtayi nazaridan biroz cheklangan. Birinchidan, jinoyat qonuni
doirasidagi normalarning
o‘
xshashligi qoidalariga muvofiq robotlarga nisbatan
hayvonlarning javobgarligi t
o‘g‘
risidagi qonun hujjatlarini q
o‘
llashning qabul qilinishi
mumkin emas. Ikkinchidan, bu qoidalar, birinchi navbatda, uy hayvonlariga nisbatan
q
o‘
llaniladi, ya
’
ni oddiy sharoitlarda ular egalariga yoki boshqalarga zarar yetkazmaydi.
Shu sababli bugungi kunda yovvoyi hayvonlarni saqlash qoidalariga
o‘
xshash qoidalarni
q
o‘
llash b
o‘
yicha tavsiyalar berilmoqda, chunki bu qoidalar yanada qat
’
iydir [5]. Biroq
qat
’
iy qoidalar SI texnologiyalarini joriy etish jarayonini t
o‘
xtatishi yoki tanqidiy ravishda
sekinlashtirishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
3 (2022) / ISSN 2181-1415
53
Yana bir keng tarqalgan taklif
–
bu yuridik shaxslar faoliyatini tartibga soluvchi
qoidalarga
o‘
xshash qoidalarni q
o‘
llashdir [6]. Bu mantiqan t
o‘g‘
ri, chunki yuridik shaxs
sun
’
iy ravishda yaratilgan qonun subyekti [7], robotlar ham shunday maqomga ega
b
o‘
lgan shaxslar sifatida tan olinishi mumkin. Bugungi kunda ba
’
zi mamlakatlarda
noodatiy obyektlarga yuridik shaxs huquqini berish misollari allaqachon mavjud b
o‘
lgan.
Masalan, 2017-yilda Yangi Zelandiya Vanganui daryosining maqomi yuridik shaxs
sifatida tan olingan qonunni qabul qildi. Qonunda aytilishicha, daryo yuridik shaxs
hisoblanadi va shuning uchun ushbu daryo yuridik shaxsning barcha huquqlari,
vakolatlari va majburiyatlariga ega. Boshqacha aytganda, daryo oddiy egalik yoki mulk
obyektidan yuridik shaxsga aylandi. Xuddi shunday, 2000-yilda Hindiston Oliy sudi
sikxlarning asosiy muqaddas matni Guru Granth Sahibni yuridik shahs sifatida tan oldi.
Albatta, bu misollar juda kam uchraydi, ammo ba
’
zi huquqiy tizimlar yuridik
shaxslarning nafaqat fuqarolik huquqi, balki ayrim hollarda jinoyat qonunchiligi b
o‘
yicha
ham javobgarligini nazarda tutadi. Shu bilan birga, qonunda aytilishicha, ular
kompaniyaning
o‘
z harakatlarini bilish erkin iroda yoki niyatga ega b
o‘
lish qobiliyatining
normativ ta
’
rifidan qat
’
i nazar, muayyan harakatlar uchun qonuniy javobgarlikka
tortilishi mumkin. Bizning fikrimizcha, xuddi shu tarzda robotlardan
o‘
z harakatlari
uchun javobgarlikka tortish uchun ulardan
o‘
ziga xos niyat yoki iroda erkinligini
qilmaslik kerak.
Biroq yuridik shaxslar bilan SI
o‘
xshashligi, ayniqsa, odil sudlovni amalga oshirish
sohasida
o‘
zining huquqiy muammolariga ega. Gap shundaki, yuridik shaxsning faoliyati,
shu jumladan, noqonuniy faoliyati hamisha bir shaxs yoki bir guruh shaxslarning xatti-
harakatlari bilan bo
g‘
liq b
o‘
ladi, hatto ularning kimligini aniqlashning imkoni b
o‘
lmasa
ham [8]. Boshqacha qilib aytganda, kompaniyalar va boshqa tuzilmalarning javobgarligi
doimo ularning xodimlari yoki vakillarining harakatlari bilan bo
g‘
liq. Demak, yuridik
shaxslar faqat ushbu yuridik shaxs nomidan harakat qilayotgan aybdor jismoniy shaxs
mavjud b
o‘
lgandagina jinoiy javobgarlikka tortiladilar [9].
O‘
z navbatida, sun
’
iy
intellektga asoslangan tizimlarning harakatlari inson harakatlari bilan bo
g‘
liq emas.
Nihoyat, sun
’
iy intellektga asoslangan tizimlar ortib borayotgan xavf manbalari
b
o‘
yicha qonun-qoidalarga b
o‘
ysunishi mumkin. Fuqarolik kodeksining 999-moddasi
1-
bandiga muvofiq faoliyati atrofdagilar uchun ortib borayotgan xavf bilan bogʻliq
boʻlgan yuridik shaxslar va fuqarolar (transport tashkilotlari, sanoat korxonalari,
qurilish
obyektlari, transport vositalari egalari va boshqalar), basharti ortib borayotgan xavf
manbayi tomonidan, agar ular zarar yengib b
o‘
lmas kuch yoki jabrlanuvchining niyati
natijasida yuzaga kelganligini isbotlamasa, yetkazilgan zararning oʻrnini q
oplashlari
shart. Muammo shundaki, bunda qaysi sun
’
iy intellekt tizimlari xavfning kuchayishi
manbalari deb hisoblanishi mumkin? Bu muammo uy va yovvoyi hayvonlar uchun
yuqorida aytib
o‘
tilgan muammoga
o‘
xshaydi.
Sun’iy intellekt faoliyatini tartibga solis
hdagi yondashuvlar
–
milliy va
xalqaro qoidalar.
Bugungi kunda k
o‘
plab mamlakatlar sun
’
iy intellektdan
foydalanadigan texnologiyalarni tartibga solish uchun huquqiy standartlarni yaratmoqda.
Masalan, Janubiy Koreyada “Intellektual robotlarni rivojlantirish
va tar
g‘
ib qilish
t
o‘g‘risida”gi Qonuni (2008) aqlli robot sanoatining barqaror rivojlanish strategiyasini
amalga oshirish orqali hayot sifatini yaxshilash va barqaror iqtisodiy rivojlanish
maqsadlarni k
o‘
zda tutadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
3 (2022) / ISSN 2181-1415
54
Sun
’
iy intellekt va robototexnika sanoatini huquqiy tartibga solishga misol sifatida
biz sun
’
iy intellekt sohasida Yevropa va jahon yetakchisi b
o‘
lish niyatini ilgari surgan
Fransiyani
misol qilib keltirishimiz mumkin.
2018-yilda Milliy assambleya a
’
zosi Serdik Villani boshchiligida tayyorlangan
hisobot asosida Prezident Emmanuil Makron mamlakatning sun
’
iy intellekt b
o‘
yicha
milliy strategiyasini ma
’
qulladi, u 2023-yilgacha SI sohasida tadqiqot va innovatsiyalarni
rivojlantirish va ra
g‘
batlantirish uchun 1,5 milliard yevro sarmoya kiritishni nazarda
tutadi. Strategiya t
o‘
rtta aniq sohaga y
o‘
naltirilishiga qaror qilindi: so
g‘
liqni saqlash,
transport, atrof-muhit va atrof-muhitni muhofaza qilish, xavfsizlik. Buning sababi,
kompaniyalar global miqyosda muhim rol
o‘
ynashi mumkin b
o‘
lgan sohalarda sun
’
iy
intellektda nisbiy ustunlik va vakolatlar salohiyatini y
o‘
naltirish, shuningdek, ushbu
texnologiyalar jamoat manfaaatlari uchun muhimligi va boshqalarni nazarda tutadi.
Bir necha il
g‘
or takliflar ilgari surildi, ulardan biri bizning tadqiqotimiz maqsadlari
uchun alohida qiziqish uy
g‘
otadi, ya
’
ni sun
’
iy intellektni qanday qilib ochiqroq qilish
kerak. Darhaqiqat, sun
’
iy intellektda q
o‘
llaniladigan algoritmlar diskretdir, chunki ular
odatda tijorat siri qoidalari bilan himoyalangan. Shu bilan birga, bunday algoritmlar
o‘
z-
o‘
zini
o‘
rgatishi mumkin, ular jamiyatda mavjud b
o‘
lgan yoki ishlab chiquvchilar
tomonidan ularga yetkazilgan stereotiplarni
o‘
zlashtirishi va qabul qilishi va ular asosida
qarorlar qabul qilishi mumkin. Aytgancha, buning uchun allaqachon qonuniy pretsedent
mavjud. Jumladan, Q
o‘
shma Shtatlarda ayblanuvchi uzoq muddatli qamoq jazosiga hukm
qilindi, aslida esa, algoritm kelajakda takroriy jinoyat sodir etish ehtimolini bashorat
qilgan, qamoq jazosiga hukm qilingan inson esa algoritm bashoratini hisobga olgan holda
qaror chiqargan. Sudlanuvchining hukm chiqarish jarayonida algoritmdan foydalanish
b
o‘
yicha apellyatsiya shikoyati qanoatlantirilmagan, chunki jinoyatni qayta sodir etish
imkoniyatini baholash mezonlari tijorat siri b
o‘
lib, shu sababli taqdim etilmagan.
Fransiya strategiyasi sinovdan
o‘
tishi va tekshirilishi mumkin b
o‘
lgan shaffof
algoritmlarni ishlab chiqish, SI sohasida ishlayotganlarning axloqiy javobgarligini
belgilash, axloq b
o‘
yicha maxsus maslahat qo
‘
mitasini yaratish va hokazolarni taklif
qiladi.
Yevropa ittfoqi
2015-yilda robototexnika va sun
’
iy intellektni rivojlantirish bilan
bo
g‘
liq huquqiy masalalar b
o‘
yicha Ishchi guruhini tashkil etdi, u robototexnika b
o‘
yicha
fuqarolik qonunchiligi normalari b
o‘
yicha maxsus Rezolyutsiyani ishlab chiqdi. Bu
Yevropa Ittifoqida sun
’
iy intellektni tartibga solish y
o‘
lidagi birinchi qadam edi. Qaror
yuridik kuchga ega emas, biroq u SI sohasida nafaqat fuqarolik huquqi nuqtayi nazaridan,
balki robototexnikaning axloqiy jihatlari nuqtayi nazaridan ham tavsiyalar bergani bilan
diqqatga sazovordir.
Yevropa Ittifoqi rezolyutsiyasida
“
aqlli robot
”
deganda,
“
datchiklardan foydalanish
va/yoki atrof-muhit bilan
o‘
zaro ta
’
sir qilish orqali avtonomiyaga ega b
o‘
lgan, hatto bir oz
jismoniy yordamga ega b
o‘
lgan,
o‘
z xatti-harakati va intilishlarini atrof-muhitga
moslashtiradigan va biologik ma
’
noda
“
hayoti
”
bor deb aniqlab b
o‘
lmaydigan robot
”
deb
ta
’
riflanadi. Yevropa Ittifoqining robototexnika va sun
’
iy intellekt agentligi tomonidan
boshqariladigan il
g‘
or robotlarni r
o‘
yxatga olish tizimini joriy etish taklif qilinmoqda.
Robotlar tomonidan yetkazilgan zarar uchun javobgarlikka kelsak, ikkita yol taklif etiladi:
«qat’
iy javobgarlik yoki xavflarni boshqarish yondashuvi (xavflarni minimallashtirishi
kerak b
o‘lgan shaxsning javobgarligi)». Qarorga ko‘
ra, javobgarlik robotga berilgan
k
o‘
rsatmalarning haqiqiy darajasiga va uning avtonomligi darajasiga mutanosib b
o‘
lishi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
3 (2022) / ISSN 2181-1415
55
kerak. Mas
’
uliyat qoidalari robot foydalanuvchilari uchun majburiy su
g‘
urta sxemasi va
su
g‘
urta polisi xavfni qoplamagan taqdirda kompensatsiya qilish uchun kompensatsiya
jam
g‘
armasi bilan t
o‘
ldirilishi mumkin.
Qarorda axloqiy masalalarni hal qilish uchun ikkita xulq-atvor qoidalari taklif
etiladi: Robototexnika muhandislari uchun axloqiy xulq-atvor kodeksi va Tadqiqot axloq
q
o‘
mitalari kodeksi. Robototexnika injenerlarining axloqiy xulq-atvori kodeksi
robototexnikani yaratishda odob-axloq qoidalarini saqlashning 4 ta tamoyilini nazarda
tutadi: 1) xayriya (robotlar faqat inson manfaatlarini k
o‘
zlab harakat qiladi); 2) zarar
yetkazmaslik (robotlar odamga zarar yetkaza olmaydi); 3) avtonomiya (inson va robot
iroda asosida
o‘
zaro munosabatda b
o‘
lishi kerak); 4) adolatlilik (robotexnikaning
afzalliklari adolatli va halol taqsimlanishi kerak.
Ba
’
zi mualliflar SIning
o‘
ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, ma
’
lum
tizimlarning SI bilan bevosita javobgarligi t
o‘g‘
risida takliflarni ilgari surdilar [10]. Ushbu
fikrga k
o‘
ra, avtonom tizimlarning qonuniy javobgarlikka tortilishi mumkin b
o‘
lmagan
asosiy sabablar y
o‘
q. Biroq robotlarning javobgarligini belgilash zarurati yoki maqsadga
muvofiqligi muammosi hali hal qilinmagan (hech b
o‘
lmaganda robototexnika
rivojlanishining hozirgi bosqichida). Bu nafaqat
g‘
ayrioddiy huquqiy standartlarni ishlab
chiqish zarurati, balki robotlarning ongi va etikasining yuqorida qayd etilgan
muammolari bilan ham bo
g‘
liq. Ehtimol, ushbu tizimlarning ishlashi uchun mas
’
uliyatni
dasturchilar yoki avtonom tizimlardan foydalanuvchilarga yuklash samaraliroq b
o‘
lar
edi. Ammo bu innovatsiyalarni sekinlashtirishi mumkin. Shuning uchun biz mukammal
muvozanatni izlashda davom etishimiz kerak.
Xulosa o‘rnida
shuni ta
’
kidlash joizki, robotlashtirishni huquqiy tartibga solish va
jamiyat xavfsizligi
o‘
rtasidagi yakuniy muvozanatni topish uchun biz bir qator
muammolarni hal qilishimiz zarur. Masalan, sun
’
iy intellektni rivojlantirishda qanday
maqsadlarni k
o‘
zlaymiz? Shunday qilib, sun
’
iy intellekt ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy,
texnologik, huquqiy, axloqiy va falsafiy sohalarda bir qator savollarni tu
g‘
diradi. Sun
’
iy
intellekt bilan bo
g‘
liq noaniqliklar, imkoniyatlar va potentsial xavflarni bartaraf etish
uchun ushbu sohalar
o‘
rtasidagi munosabatlarni qadrlash va tushunish kerak. Bundan
tashqari, mazkur sohalarda ko
‘
plab ilmiy va amaliy izlanishlarni davom ettirishimiz
zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
D. Edmonds, Would You Kill the Fat Man? The Trolley Problem and What Your
Answer Tells Us About Right and Wrong, Princeton University Press, 2013.
2.
The Mechanical Mind in History, Cambridge, MA: MIT Press: PP. 149
–
184
3.
Asaro P. The Liability Problem for Autonomous Artificial Agents // AAAI
Symposium on Ethical and Moral Considerations in Non-Human Agents, Stanford
University, Stanford, CA. March 21
–
23, 2016, P. 191.
4.
Arkhipov V., Naumov V. On Certain Issues Regarding the Theoretical Grounds for
Developing Legislation on Robotics: Aspects of Will and Legal Personality // Zakon. 2017,
No. 5, P. 167.
5.
Asaro P. The Liability Problem for Autonomous Artificial Agents, P. 193.
6.
Arkhipov, V., Naumov, V.
–
P. 164.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
3 (2022) / ISSN 2181-1415
56
7.
Winkler A. We the Corporations: How American Businesses Won Their Civil
Rights. Liverlight, 2018. See a description here:
Ошибка
!
Недопустимый
объект
гиперссылки
.
8.
Brożek
B., Jakubiec M. On the Legal Responsibility of Autonomous Machines //
Artificial Intelligence Law. 2017, No. 25(3), pp. 293
–
304.
9.
Khanna V.S. Corporate Criminal Liability: What Purpose Does It Serve? //
Harvard Law Review. 1996, No. 109, PP. 1477
–
1534.
10.
Hage J. Theoretical Foundations for the Responsibility of Autonomous Agents
// Artificial Intelligence Law. 2017, No. 25(3), PP. 255
–
271.
