Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Features of the right model of the contract for the
provision of legal services
Aziz PALVANOV
1
Tashkent State Law University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2022
Received in revised form
20 June 2022
Accepted 25 July 2022
Available online
15 August 2022
A special place in modern entrepreneurial activity is
occupied by the contractual model of providing legal services.
Under this agreement, legal services (provision of legal
information and information on the merits of the case,
preparation of a draft document, examination of the agreement,
protection of rights in court or other state div, representation
in relations with other persons, legal support of the project,
etc.) is provided by a specialist who has relevant qualification.
In its essence, this agreement is a contract for the provision of
services. Its subject is the authority to exercise all legally
permitted rights and fulfill obligations on behalf of the
customer, as well as to perform specific legal actions. For this
reason, it is important to clarify the model of this agreement
and determine the scope of rights and obligations between the
person providing services
–
the contractor and the user of
services
–
the customer, as well as correctly determine the
subject of the agreement.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss7/S-pp204-213
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
legal service,
contract,
compensation,
performer,
customer,
lawyer,
lawyer,
rights and obligations,
party.
Юридик хизмат кўрсатиш тўғрисидаги шартнома
ҳуқуқий
моделининг хусусиятлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
юридик хизмат,
шартнома,
ҳав
эвазига,
ижрочи,
буюртмачи,
адвокат,
Юридик хизмат кўрсатишнинг шартномавий модели
бугунги тадбиркорлик фаолиятида алоҳида ўрин тутади.
Ушбу шартнома орқали тегишли малакага эга бўлган
мутахассис томонидан юридик хизмат (масаланинг
моҳияти бўйича ҳуқуқий маълумот ва ахборот бериш,
ҳужжат лойиҳасини
тайёрлаш, шартномани экспертизадан
1
Independent researcher of the Tashkent State Law University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
205
юрист,
ҳуқуқ
ва мажбурият,
тараф.
ўтказиш, суд ёки бошқа давлат органида ҳуқуқларни ҳимоя
қилиш, бошқа шахслар билан муносабатда вакиллик
қилиш, лойиҳани юридик жиҳатдан таъминлаш ва шу
кабилар) кўрсатилади. Моҳиятан ушбу шартнома ҳақ
эвазига хизмат кўрсатиш шартномаси саналади. Унинг
предметига буюртмачи номидан қонун йўл қўйган барча
ҳуқуқларни
амалга
ошириш
ва
мажбуриятларни
бажаришдан тортиб, муайян бир аниқ олинган юридик
ҳаракатларни содир этишгача бўлган ваколатлар киради.
Шу
сабабли
мазкур
шартноманинг
моделини
аниқлаштириш ҳамда хизмат кўрсатувчи –
ижрочи ва
хизматдан фойдаланувчи –
буюртмачи ўртасидаги ҳуқуқ ва
мажбуриятлар
доирасини
аниқлаш,
шартноманинг
предметини тўғри белгилаш муҳим аҳамият касб этади.
Особенности правой модели договора об оказании
юридических услуг
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
юридическая услуга,
договор,
возмездность,
исполнитель,
заказчик,
адвокат,
юрист,
права и обязанности,
сторона.
Особое место в современной предпринимательской
деятельности занимает договорная модель оказания
юридических услуг. По данному договору юридические
услуги (предоставление правовой информации и сведений по
существу дела, подготовка проекта документа, проведение
экспертизы договора, защита прав в суде или ином
государственном органе, представительство в отношениях с
иными лицами, юридическое сопровождение проекта и др.)
оказывает
специалист,
имеющий
соответствующую
квалификацию. По своей сущности этот договор является
договором возмездного оказания услуг. Его предметом
являются полномочия на осуществление всех разрешенных
законом прав и исполнение обязанностей от имени
заказчика, а также на совершение конкретных юридических
действий. По этой причине важно уточнить модель данного
договора и определить объем прав и обязанностей между
лицом,
оказывающим
услуги
–
исполнителем
и
пользователем услуг –
заказчиком, а также правильно
определить предмет договора.
Юридик хизматлар шартномаси бугунги кунда кенг қўлланилади. У юридик
характердаги муайян фаолият ёки ҳаракатларни бажариш юзасидан амалга
оширилади: ҳуқуқий масалалар бўйича маслаҳатлар (оғзаки ёки ваколатли)
бериш, ҳуқуқий хулосалар тайёрлаш, турли ҳуқуқий ҳужжатларни (аризалар,
шикоятлар ва бошқалар) расмийлаштириш; судларда жисмоний ёки юридик
шахсларнинг манфаатларини ифодалаш ва ҳ.к. кабилар шулар жумласидан.
Бундан ташқари, ушбу ҳуқуқий конструкция –
юридик хизматлар кўрсатиш
тўғрисидаги шартнома –
кўпинча, хизмат кўрсатиш субъектлари томонидан,
уларнинг ҳаракатлари (фаолияти) натижасидан қатъи назар, натижа ҳаракатлар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
206
(фаолият)нинг ўзидан алоҳида моддий шаклга эга бўлиш
-
бўлмаслигидан, уларни
амалга ошириш жараёнида буюртмачи (мижоз) томонидан истеъмол қилинадиган
маълум бир фойдали натижада ифодаланиш
-
ифодаланмаслигидан қатъи назар
қўлланилади. Бу эса Фуқаролик кодексининг нормалари, яна ҳам аниқроғи, 37
-
ва
38-
бобларининг нотўғри қўлланилишига олиб келади.
Ушбу ҳолат юридик хизмат кўрсатиш бўйича шартнома тўғрисида турли
ёндашувларни юзага келтиради. Бу шартнома предмети, моҳияти, унинг ўхшаш
шартномалар билан ўзаро нисбати, шартнома тарафлари ўртасида турли хавфлар
тақсимланиши бўйича якдиллик мавжуд эмаслиги ҳамда шартнома бўйича икки
томонлама ёндашув шаклланишида ифодаланади. Суд амалиётининг, биринчи
навбатда, иқтисодий судлар амалиётининг таҳлили юридик хизматлар кўрсатиш
шартномаси мазмунига (ҳам юридик факт шартномаси, ҳам шартнома
-
ҳуқуқий
муносабат нуқтаи назаридан) нисбатан ягона ёндашув мавжуд эмаслигини яна бир
бор яққол кўрсатиб, бу, умуман, ушбу шартнома бўйича мавжуд қарашларни
такомиллаштиришни талаб қилади ва ушбу мақоланинг долзарблигини
тасдиқлайди.
Шуни таъкидлаш керакки, юридик конструкция –
юридик хизматлар
кўрсатиш шартномасининг ўзига хослиги қайд этилган жиҳатларга кўра
аҳамиятсиз бўлиб қолмайди. Фуқаролик ҳуқуқи субъектлари томонидан ушбу
шартномадан фойдаланиш бу шартномага хос бўлган бир қатор бошқа мезонларни
юзага келтиради: ижрочининг (ҳуқуқ соҳасида фаолият юритувчи ёки бошқа
юридик фаолият билан шуғулланувчи жисмоний ёки юридик шахс) ва
буюртмачининг (жисмоний ёки юридик шахс) ҳуқуқ
ва мажбуриятлари мазмуни,
ушбу шартнома тарафларининг фуқаролик ҳуқуқий жавобгарлиги хусусиятлари,
ижобий натижага эришилмаганлик хавфларини тақсимлаш масалалари ва
бошқалар.
Қонун
чиқарувчининг турли хизматлар (таълим, тиббий ва бошқалар) билан
боғлиқ энг кўп учрайдиган муносабатларни имкон қадар алоҳида ҳуқуқий
тартибга солиш мақсади янги Фуқаролик кодексининг хизмат кўрсатиш
шартномасига бағишланган 38
-
бобида ўз аксини топган. Бироқ биз илмий
адабиётларда мавжуд бўлган фикрга қўшилишимиз мумкин, бу ҳам Рим
ҳуқуқшунослигининг кўп асрлик тарихининг акси бўлиб, у бир вақтлар бундай
муносабатларнинг мавжудлигига
дуч келган, буни биринчи Фуқаролик
кодекслари тасдиқлайди. Австрия, Германия каби давлатлар
уларни locatio
conductio operarum кўринишида мустаҳкамлаган, унинг асосий қоидалари
хизматлар кўрсатиш учун замонавий шартнома билан тўлдирилган.
Locatio conductio operarum юридик хизматлар кўрсатиш бўйича “замонавий”
шартноманинг энг қадимги намунаси ҳисобланади ҳамда дастлаб кундалик
ишчилар ва ҳунармандлар томонидан хизмат кўрсатишни тартибга солувчи ижара
шартномаси бўлиб, кейинчалик ўз таъсирини "эркин касб" эгаларига, хусусан,
адвокатлар, бухгалтерлар, шифокорлар ва бошқалар хизматларига ҳам ўтказа
бошлаган. Агар хизматлар санаб ўтилган шахслар томонидан ихтиёрий равишда
тақдим этилган бўлса, магистратлар бу ишларни cognitio extra ordinaria тартибида
ҳам
гонорар талаблари бўйича, ҳам мумкин бўлган қарши даъволар бўйича кўриб
чиққан. Шу асосда locatio conductio operarum адвокат ва мижоз ўртасида
мажбуриятнинг пайдо бўлиши учун ҳуқуқий асос бўлиб, унга кўра, ёлланган томон
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
207
(locator, адвокат) бошқа томон –
иш берувчи фойдасига муайян хизматларни
кўрсатиш мажбуриятини ўз зиммасига олади. Ушбу буюртмачи эса (conductor,
мижоз) келишилган ҳақни тўлаш мажбуриятини зиммасига олади. Замонавий
ҳуқуқий тартиботда юридик хизматлар кўрсатиш шартномасининг қонунчилик
даражасига эътибор қаратиб таъкидлаш лозимки, кўплаб давлатлар юридик
хизмат кўрсатиш шартномаларига оид умумий қоидалар билан белгиланади.
Масалан,
Украина фуқаролик қонунчилигида юридик хизматлар кўрсатиш
шартномаси алоҳида тартибга солинмаган. Хусусий юридик амалиёт билан
шуғулланувчи шахс ва юридик хизматлар кўрсатиш бўйича буюртмачи ўртасидаги
ҳуқуқий
муносабатларнинг пайдо бўлиши унинг иштирокчилари томонидан
шартнома эркинлиги принципини амалга ошириш натижасида юзага келиши
Россия Федерацияси ФКнинг 627
-
моддаси 3
-
қисмида ҳам белгиланган. Ўзбекистон
қонунчилиги
бўйича ҳам юридик хизмат кўрсатиш шартномаси ФКнинг 38
-
бобида
белгиланган ҳақ эвазига
хизмат кўрсатишга оид нормалар ва ФКнинг
708-
моддасига биноан пудратга оид нормалар билан тартибга солинади.
Юридик хизмат кўрсатиш шартномасининг ҳуқуқий конструкциядаги
шартноманинг мақсади фақат буюртмачи фойдасига муайян ҳаракатни амалга
ошириш ёки зарурий ҳужжатларнинг юридик экспертизасини ўтказиш ёхуд
юридик хулоса тайёрлаш бўлиши мумкин. Чунки бу
ҳар
қандай шартнома
мақсадининг муқаррар натижаси бўлиб, муайян шахсий муносабатларнинг шакли
сифатида хизмат қилади.
Ҳар
сафар қонун чиқарувчи шартномаларнинг ҳар қандай турини
ажратиб
кўрсатганда (яъни шартномаларнинг умумий гуруҳи бўйича умумий нормалар) ва
унинг учун махсус ҳуқуқий режимни ўрнатганда, нафақат шартномалар учун янги
бўлган, балки мавжуд қоидаларни қўллаш бўйича ҳам стандарт моделни яратади.
Муайян турдаги битим қонун чиқарувчи томонидан императив нормада
номланган конституциявий хусусиятларга эга бўлганлиги сабабли стандартга
айланади. Хизмат кўрсатиш шартномасининг таркибий хусусиятлари унинг
ҳуқуқий
таърифида бевосита ёки билвосита акс
эттирилганлигидан (Фуқаролик
кодексининг 703
-
моддаси) келиб чиққан ҳолда, бундай хусусиятлар юридик
хизмат кўрсатиш шартномасига нисбатан, биринчи навбатда, қуйидагиларни ўз
ичига олиши керак: ижрочи –
хусусий юридик амалиёт субъекти томонидан
маълум бир ҳаракатни
бажариш ёки муайян фаолиятни амалга ошириш жараёнида
истеъмол қилинадиган юридик хизмат. Шунга кўра, мижознинг уни қабул қилиш
мажбурияти йўқ, акс ҳолда ижрочи томонидан маълум бир ҳаракатни амалга
ошириш учун (масалан, юридик маслаҳат олиш учун)
келишади. Умумий маънода,
кредитор шартноманинг “предмети” тушунчаси билан қамраб олинган
мажбуриятлар бўйича талаб қўйиш ҳуқуқига эга бўлган мажбуриятли шахснинг
ҳаракатлари
(фаолияти). Шартномаларни бир
-
биридан чегаралаш учун предмет
муҳим аҳамиятга эга. Шуни инобатга олган ҳолда, юридик хизматни юридик
хизматлар кўрсатиш шартномаси предметининг таркибий қисми сифатида кўриб
чиқиш мақсадга мувофиқдир.
Аввало, шуни таъкидлаш жоизки, бугунги кунда фуқаролик ҳуқуқи фанида
“хизмат” каби ҳуқуқий категорияни белгилаш бўйича якдиллик мавжуд эмас.
Баъзи олимлар хизматни ҳуқуқий мажбуриятлар бўйича контрагентга
қулайликлар
яратиш ёки имтиёзлар беришга қаратилган фаолият сифатида
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
208
таърифлашган. Бошқа муаллифларнинг фикрича, хизмат –
бу фуқаро ёки юридик
шахснинг бошқа
шахсларнинг эҳтиёжларини қондиришга қаратилган фаолияти,
меҳнат муносабатлари асосида амалга ошириладиган фаолият бундан мустасно.
Баъзи олимлар хизматни шахснинг фуқаролик
-
ҳуқуқий мажбуриятига мувофиқ
бажарувчининг фаолияти билан чамбарчас боғлиқ бўлган муайян моддий объект,
ашё, ўтказиб бўлмайдиган неъматни яратиш билан боғлиқ бўлмаган, бироқ
истеъмол қийматига эга бўлган ва натижада фуқаролик ҳуқуқининг объекти
ҳисобланадиган
ҳаракат натижаси сифатида тушунадилар.
Кўриниб турибдики, хизматнинг ҳуқуқий мазмунини фақат унинг айрим
иқтисодий хусусиятларидан келиб чиқиб, тўлиқ очиб бериш мумкин. Биринчидан,
ҳар
қандай хизмат, шу жумладан, юридик хизмат фақат шахснинг маълум бир
эҳтиёжини қондиришга қаратилган муайян мақсадга мувофиқ ҳаракатлар ёки
фаолиятни (ҳаракатларнинг мажмуи сифатида) амалга ошириш жараёнида намоён
бўлиши мумкин. Буюртмачи (мижоз) эҳтиёжларининг ўзига хос хусусияти, қоида
тариқасида, улар адвокатлик иши жараёнининг ўзини фойдали хусусиятларнинг
ташувчисига, фойдали натижасига, яъни адвокат томонидан маълум бир ҳаракат
ёки ҳуқуқий характердаги муайян фаолиятни амалга оширишга айлантиради.
Буюртмачи эҳтиёжларини қондириш жараёни юридик хизматлар кўрсатиш
субъекти фаолиятининг (ҳаракатининг) маълум фойдали хусусиятларини
ўзлаштириш жараёнидир. Бошқача қилиб айтадиган бўлсак, хизмат бу муайян
фаолиятнинг фойдали хусусиятлари йиғиндиси, унинг фойдали натижаси бўлиб,
мижознинг маълум ҳуқуқий масалаларни ҳал қилишдаги манфаатларини
(эҳтиёжларини) қондира олади.
Шундай қилиб, юридик хизмат сифатида ижрочининг бевосита мижознинг
эҳтиёжларини қондиришга қаратилган юридик характердаги ҳаракатларининг
(фаолиятининг) фойдали хусусиятлари мажмуидан иборат бўлган фойдали
натижа тан олиниши керак. Ҳақиқатан ҳам, хизмат фақат мақсадга мувофиқ
фаолият ёки
муайян ҳаракатни амалга ошириш жараёнида кўрсатилиши мумкин.
Лекин хизмат –
бу шахснинг фуқаролик мажбуриятига мувофиқ амалга
оширилган, муайян моддий объектни яратиш билан боғлиқ бўлмаган ҳаракат
натижасидир. Аммо фойдали натижани (неъматни) ижрочи фаолиятидан фақат
ақлий жиҳатдан, илмий абстракция ёрдамида ажратиш мумкинлиги сабабли
шартли равишда хизмат шахснинг натижаси ашёвий (моддий) шаклга эга
бўлмаган ва инсоннинг муайян эҳтиёжларини қондира оладиган маълум бир
фойдали таъсирни ифодалайди.
Белгиланган фикрни ҳисобга олган ҳолда, юридик хизматни юридик
хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартноманинг предмети ҳамда хусусий юридик
амалиёт билан шуғулланувчи субъектнинг фойдали хусусиятларига эга бўлган
бундай фаолияти натижаси сифатида аниқлаш мумкин. Аммо
шуни таъкидлаш
керакки, юридик хизматлар кўрсатиш шартномаси бўйича ижрочининг юридик
характердаги ҳаракатлари ёки фаолияти бундай ҳаракатларнинг (фаолиятнинг)
фойдали хусусиятларини уларни кўрсатиш жараёнида бевосита истеъмол
қиладиган
буюртмачига йўналтирилган ҳолда амалга оширилади.
Ушбу ҳолат топшириқ шартномаси каби турли хил юридик хизматларни
кўрсатиш бўйича шартномалар гуруҳидан ажралиб чиқиш учун зарурдир.
Топшириқ шартномасида ижрочи ҳаракатлари ёки фаолияти бевосита бошқа
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
209
шахсга йўналтирилади. Масалан, судда буюртмачи манфаатларини ифодалаш,
буюртмачи контрагентлари билан юридик масалалар бўйича музокаралар олиб
бориш юзасидан вакилликни амалга ошириш муносабатлари тартибга солинади.
Иккинчидан, топшириқ шартномаси юридик аҳамиятга эга ҳаракатлар, яъни
буюртмачида ҳуқуқ мажбуриятларининг юзага келиши, ўзгариши ёки бекор
бўлишига олиб келувчи ҳаракатларни амалга оширишга йўналтирилган
ижрочининг юридик хизматларини қамраб олади.
Юқорида қайд этилган юридик хизматлар таърифини унинг белгиларини
кўрсатиш орқали очиб бериш мақсадга мувофиқ, бу уларни бошқа турдош
ҳодисалар, жумладан, “юридик иш” деб номланадиган, яъни кўрсатилган шахс
томонидан кафолатланадиган ва буюртмачи томонидан унинг учун ҳақ
тўланадиган фаолият натижасидан алоҳида ва муайян ашёвий шаклдаги натижага
эришишга қаратилган хусусий юридик амалиётни амалга оширувчи субъект
фаолиятини назарда тутади(масалан,
буюртмачи учун “иш” ҳуқуқий хулосалар,
аризалар тайёрлаб бериш, шартнома лойиҳаларини ишлаб чиқишда
ифодаланади).
Проф. М.И.
Брагинский фикрига кўра, “хизмат” ва “иш” тушунчалари
ўртасидаги фарқ кўп жиҳатдан шартли хусусиятга эга: хизмат кўрсатувчи шахс
нуқтаи назаридан, тегишли ҳаракат "иш" ҳисобланади, кимга нисбатан (кимнинг
манфаатларини кўзлаб) амалга оширилса, "хизмат" сифатида қаралади. Кўриниб
турибдики, ушбу ҳуқуқий категориялар ўртасидаги фарқ кўпроқ даражада турли
хил ҳуқуқий шакллар воситачилигидаги иқтисодий муносабатларга боғлиқ.
В.И.
Жуков ва Б.И.
Юровскийнинг фикрича, ҳар бир хизматга хос бўлган
хусусиятлар қуйидагилардан иборат: 1) сезилмаслик; 2) манбадан ажралмаслик;
3) сифатнинг ўзгарувчанлиги; 4) сақланиб қолмаслик; 5) хизматлар кўрсатиш
бўйича фаолиятнинг ишончга асосланганлик (махфийлик) хусусияти. Бу
хусусиятлар билан бир қаторда Д.
Степанов хизматнинг эксклюзивлигини, тақдим
этиш ва қабул қилишнинг синхронлигини, А.В.
Тихомиров эса
унинг тутиб
бўлмайдиганлигини, ноаниқликнинг юқори даражасига эга бўлишини кўрсатади.
Шу муносабат билан, бизнинг фикримизча, фуқаролик фанида “моддий” ва
“номоддий” хизмат атамаларидан фойдаланишни муваффақиятли деб бўлмайди.
Бундай ҳолда, юридик хизматлар кўрсатиш мажбуриятининг объекти моддий
хизмат, яъни қандайдир моддийлаштирилган натижа (масалан, шартнома
лойиҳасини ишлаб чиқиш, шикоятлар, аризалар ва бошқалар) бўлиши мумкин
деган нотўғри тушунча пайдо бўлиши мумкин. Юридик терминологияни
такомиллаштириш, умумий ҳуқуқий тушунчаларни ишлаб чиқиш ва
чалкашликларга йўл қўймаслик мақсадида, биринчидан, унинг мумкин бўлган
иқтисодий шаклларини (моддий ва номоддий) кўрсатмасдан “хизмат кўрсатиш”
атамасини қўллаш, иккинчидан, бу атамани фақат хизматлар кўрсатиш бўйича
муносабатлар (мажбуриятлар)га нисбатан фойдаланиш таклиф этилади.
Юқоридаги барча хусусиятлар бевосита юридик хизматларга ҳам хосдир.
Юридик хизмат тўлиқ стандартлаштиришга тобе эмаслиги билан ажралиб туради,
чунки ижрочи ҳаракатларининг табиати кўплаб омиллар ва ҳолатларга (маълум
маълумотлар, ҳужжатларнинг йўқлиги, қонун билан тақиқларнинг мавжудлиги ва
бошқалар) қараб сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
210
Юридик хизматлар, Ю.В.
Романецнинг фикрига кўра, шундай муҳим ўзига хос
хусусиятларга эгаки, улар шартнома натижасининг ўзига хос хусусияти (ҳуқуқий
аҳамиятга эга ҳаракатлар) ва шунга мос равишда унга эришишга қаратилган
меҳнат жараёнининг ўзига хос хусусияти билан белгиланади.
Жисмоний ёки юридик шахс, масалан, маълум бир ҳуқуқий муаммони ҳал
қилиш
мақсадида юридик хизмат кўрсатиш субъектига мурожаат қилганда ва
объектив ҳуқуқий муаммони ҳал этиш заруриятидан келиб чиқадиган юридик ва
фактик характердаги муайян ҳаракатларни (фаолиятларни) амалга оширгандан
сўнг (мижознинг контрагенти билан музокаралар олиб бориш, унга талабнома
юбориш ва ҳ.к.), жисмоний ёки юридик шахс ўз муаммосидан халос бўлади, юридик
хизмат (иш) мавжудлиги ҳақидаги масала, қоида тариқасида, пайдо бўлмайди.
Яна бир аҳамиятли жиҳат юридик характердаги шунга ўхшаш ҳаракатларни
амалга оширишда мижознинг эҳтиёжи қондирилмаганда, бузилган ҳуқуқлар
тикланмаганда, зарар қопланмаганда
ва шунга ўхшаш бошқа ҳолатларда юзага
келади. Бу ҳолатда юридик хизмат кўрсатиладими? Фикримизча, ижрочи
томонидан томонларнинг келишуви бўйича келишилган барча ҳаракатлар лозим
даражада бажарилганида
бу саволга ижобий жавоб бериш керак.
Шубҳасиз, барча муаммо шундаки, ижрочи муайян юридик ҳаракатлари
(фаолияти) фойдали хусусиятларининг таъсир қилиш даражаси
юридик хизмат
кўрсатишда мижознинг маълум эҳтиёжларини қондириш учун етарли бўлмаслиги
ёки уни қондириш, хизмат мавжудлигидан ташқари, бошқа ҳолатларга ҳам боғлиқ
бўлиши мумкин (масалан, шартнома бўйича жарималарни ундириш учун даъво
муддати ўтказиб юборилганлиги, зарур ҳужжатларнинг йўқлиги ва бошқалар). Бу
ўринда ҳаракатлар натижаси тугалланган фаолиятда ҳам ифодаланиши
мумкинлиги ҳақида фикр юритиш мумкин.
Юридик хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартнома предмети шартларини
белгилашда томонлар бевосита ижрочи томонидан ҳаракатлар ёки фаолиятни
амалга оширишнинг аниқ усулини назарда тутишлари мумкин. Агар томонлар
ушбу шартга (усулга) жиддий аҳамият бермаган бўлсалар, ҳуқуқий характердаги
муайян ҳаракатларни (фаолиятларни) амалга ошириш усулини белгилаш маълум
бир ижрочининг (масалан, масъул адвокат) ихтиёрида қолиши керак, у эса маълум
бир усулни танлашда мижознинг манфаатларидан келиб чиқиши ва юридик
фаннинг замонавий ютуқларига асосланиши керак. Шу билан бирга, шуни
таъкидлаш
керакки, ҳаракатларни (фаолиятларни) амалга оширишнинг ҳеч
қандай усулини олдиндан 100% муваффақиятли деб ҳисоблаш мумкин эмас, чунки
уларнинг ҳар бири фақат мижоз учун керакли натижанинг маълум бир юқори ёки
паст эҳтимоли билан боғлиқ.
Юридик хизматлар кўрсатиш субъекти томонидан тўғридан
-
тўғри юридик
хусусиятга эга ҳаракатларни белгилашда “гиперхизмат кўрсатиш” ҳам содир
бўлиши мумкин, яъни ортиқча хизматларни белгилаш, албатта, бу мижоз
томонидан тўланиши керак бўлган шартнома нархига таъсир қилади. Бироқ бу
ҳолда мижознинг иши учун потенциал ютуқни қўлга киритиш имкониятларини
аниқ белгилаш қийин. Шунга қарамай, ҳар қандай ҳолатда ҳам юридик
характердаги ҳаракатлар (юридик хизматлар) бевосита юридик хизматлар
кўрсатиш субъекти томонидан белгиланса, улар
қуйидаги асосий талабларга
жавоб бериши керак: ҳар бир аниқ вазиятда етарли, мақсадга мувофиқ, тежамкор
бўлиши ва, шунингдек, зарур бўлган меъёрдан ошмаслиги керак.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
211
Ушбу талабларнинг қонунчилик даражасида белгиланиши, бизнингча, бир
томондан,жиноят иши доирасида айбланувчи ёки судланувчи учун бепул
кўрсатиладиган юридик хизматлар ҳақида гап кетса, бюджет маблағларини тежаш
имконини беради ва бошқа томондан, у тадбиркорлик фаолияти сифатида юридик
амалиёт билан шуғулланувчи хўжалик юритиш субъекти –
ижрочи томонидан
қилинадиган суиистеъмолликларга қарши мижоз ҳуқуқларининг ҳуқуқий
кафолатларидан бири бўлади.
Кўриниб турибдики, юридик тусдаги ҳаракатлар мижоз “ҳуқуқий
муаммоси”нинг жиддийлигига ва унинг эҳтиёжларига мос келадиган даражада ўз
вақтида ва самарали амалга оширилиши керак. Шунга кўра, мижознинг “ҳуқуқий
эҳтиёжи” билан боғлиқ бўлмаган ва объектив тарзда мижоз эҳтиёжларидан келиб
чиқмаган юридик тусдаги ҳаракатлар, яъни муайян вазиятда, етарлилик, мақсадга
мувофиқлик, иқтисодий самарадорлик талабларига мос келмаган ва зарур
чоралардан ортиқча амалга ошириладиган хизматларга мижоз томонидан ҳақ
тўланиши шарт эмас.
Юридик амалиётда ижрочи ва буюртмачи ўртасидаги шартномаларнинг
шундай турлари ҳам мавжуд бўлиб, уларда шартнома ижрочининг ҳаракатлари
(фаолияти) натижасини ҳам қамраб олади, акс ҳолда натижа тегишли
ҳаракатларнинг ажралмас қисмига айланади: юридик хизматлар кўрсатиш
шартномаси нафақат муайян ҳаракатларни (фаолиятларни) бажаришни, балки
буюртмачига ижрочи ҳаракатларининг натижасини (масалан, ёзма хулосалар,
шартномалар лойиҳалари ва бошқа ҳужжатлар) тақдим этишни ҳам ўз ичига
олади. Бундай ҳолда, пудрат шартномаси ёки
хизмат кўрсатиш шартномаси
элементларини ўз ичига оладиган аралаш шартнома ҳақида гап кетади.
Баъзи ҳолларда адвокатлар юридик хизматлар кўрсатиш бўйича
шартноманинг бошқа моделидан фойдаланадилар, бунда ижрочи муайян ҳаракат
ёки фаолиятни амалга ошириш мажбуриятини олади, шунда агар ҳаракат ёки
фаолият “хизмат натижаси” деб аталадиган натижага (мижоз учун эришилган
ижобий натижа) олиб борса, кейин ижрочига бошқа, юқорироқ миқдорда ҳақ
тўланиши назарда тутилади. Бундай натижа, масалан, мижоз номидан берилган
даъво қаноатлантирилиши ёки аксинча, мижозга қўйилган даъвони рад этиш
тўғрисидаги суд қарори бўлиши мумкин
.
Бироқ
мижоз номидан судда вакиллик қилиш бўйича юридик хизматлар
кўрсатиш шартномасида суд томонидан маълум бир қарор чиқарилишига боғлаб,
қўшимча
ҳақ тўлаш шарти ноқонуний ҳисобланади, чунки, Ю.В.Романец тўғри
таъкидлаганидек, юридик хизматларнинг миқдори ва сифати учун суд қарори
объектив мезон бўла олмайди. Суд қарори тарафлардан бири вакилининг эмас,
балки суд фаолиятининг натижасидир. Шу сабабли суд қарори одил судловни
амалга ошириш сифатининг кўрсаткичи бўлади, юридик хизматлар кўрсатиш
субъекти
ижрочининг хизматлари натижаси эмас. Хусусий ҳуқуққа оид фуқаролик
шартномасининг иштирокчиси оммавий
-
ҳуқуқий фаолият натижаси учун ҳақ
олмаслиги керак. Умумий қоида тариқасида, ижрочи шартномага мувофиқ муайян
ҳаракатларни
амалга оширгандан сўнг ўз хизматлари учун ҳақ олиш ҳуқуқини
олади, шунинг учун мижознинг ҳақиқатда кўрсатилган хизматлар учун ҳақ
тўлашдан бош тортишига йўл қўйилиши мумкин эмас. Шу билан бирга, агар тўлов
суд томонидан буюртмачи фойдасига муайян ҳал қилув қарори чиқариш билан
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
212
назарда тутилган бўлса, ижрочининг бундай тўловни ундириш бўйича талаблари
қаноатлантирилмайди. Бундай ҳолда иш ҳақи миқдори ҳақиқий бажарилган
ҳаракатларни
ҳисобга олган ҳолда белгиланиши керак.
Юқоридагилардан қуйидагилар ҳақида хулосалар чиқариш мумкин:
а)
юридик
хизматлар
кўрсатиш
шартномаси
қуйидаги
шартлар
мавжудлигида қўлланилиши керак: 1) хусусий юридик амалиёт субъектининг
ҳаракатлари
(фаолияти) бевосита буюртмачига қаратилган бўлиши; 2) ижрочи
ҳаракатларининг (фаолиятининг) натижаси уларни амалга ошириш жараёнидан
ажралмас ва мижоз томонидан бевосита бундай фаолиятни амалга ошириш
(ҳаракат қилиш) жараёнида истеъмол қилиниши; 3) ҳуқуқ соҳасидаги фаолиятни
амалга оширувчи субъектнинг фаолияти ашёвий, объектив ифода (шакл)га эга
бўлмаган ҳаракати (фаолияти) натижасидан иборат бўлиши;
б)
юридик хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартноманинг бир тури –
бу
мижознинг (жисмоний ёки юридик шахсларнинг) манфаатларини судларда
ифодалаш, мижознинг контрагентлари билан ҳуқуқий масалалар бўйича
музокаралар олиб бориш ва бошқаларга оид топшириқ шартномасидир. Бошқача
қилиб айтганда, топшириқ шартномаси ижрочининг юридик аҳамиятга эга бўлган
ҳаракатларни
амалга оширишга қаратилган юридик хизматларини, яъни
буюртмачининг учинчи шахсларга нисбатан ҳуқуқ ва мажбуриятларининг пайдо
бўлишига, ўзгаришига ёки бекор қилинишига олиб келадиган ҳаракатларни ўз
ичига олади;
в)
агар шартномада ижрочининг буюртмачига ўз ҳаракатлари ёки
фаолиятининг муайян моддий натижаларини (шартномалар лойиҳалари,
аризалар, шикоятлар, ҳуқуқий хулосалар ва бошқа
ҳуқуқий ҳужжатлар) тақдим
этиш шартлари ҳам назарда тутилган бўлса ва бу ушбу ҳужжатлар бўйича
маслаҳатлар бериш билан бирга амалга оширилса, унда бундай шартнома пудрат
ва юридик хизматлар кўрсатиш шартномасининг элементларини ўз ичига
оладиган аралаш характерга эга бўлади. Бундан ташқари, бундай аралаш
шартноманинг предмети ижрочининг турли шакллардаги, шу жумладан,
буюртмачининг ўзи томонидан имзоланадиган процессуал ҳужжатларни ишлаб
чиқиш шаклидаги ҳаракатларини ўз ичига олади;
д)
агар хусусий юридик амалиёт билан шуғулланувчи субъект ва мижоз
ўртасидаги шартномада муайян масалалар бўйича маслаҳат бериш ва судда
мижознинг манфаатларини ифодалаш шарти мавжуд бўлса, бу ўринда сўз юридик
хизматлар кўрсатиш ва топшириқ шартномаси элементларини ўз ичига олувчи
аралаш шартнома ҳақида бориши керак.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Смотров
О.І. Locatio conductio operarum у римському та сучасному
цивільному праві України // Вісник Національного університету внутрішніх справ.
Вип. 20. Х., 2002. –
С.
290.
2.
Барон
Ю. Система римского гражданского права. Пер. с нем.
Л.И.
Петражицкого. 3
-
е изд. / испр. по 9
-
му нем. изд./ Вып. III. Книга IV.
Обязательственное право. СПб, 1910. –
С. 207–
209.
3.
Топилдиев
В.Р. Рим ҳуқуқи.
4.
Раҳмонқулов
Ҳ.Р. Мажбурият ҳуқуқ. –
Тошкент: ТДЮИ, 2005. –
Б.
234.
5.
Покровский
И.А. Основные проблемы гражданского права. М., 1998. –
С.
250.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2022) / ISSN 2181-1415
213
6.
Брагинский
М.И., Витрянский
В.В. Договорное право. М., 1999. –
С.
14.
7.
Ярошевська
Г.М. Договір про надання юридичних послуг: особливості
правової моделі / Вісник Харківського національного університету внутрішніх
справ.
–
2007.
–
Вип. 37.
–
С. 367
-376 / http://dspace.univd.edu.ua/xmlui/handle/
123456789/7752.
8.
Услуги: экономико
-
правовые аспекты: монография / Д.В.
Блинов,
А.А.
Воронина,
О.В.
Жевняк,
К.А.
Игишев,
Н.С.
Нарматов,
Н.К.
Нарозников,
О.О.
Окюлов, Г.Е.
Сартания, Л.И.
Филющенко, Е.Г.
Шаблова. –
Екатеринбург: УГТУ
-
УПИ, 2008. –
С.
221.
9.
Гражданское право Украины: Учебное пособие. Ч. II / Под редакцией
Слипченко
С.А., Кройтор
В.А.Х., 2000. –
С.
212;
Тихомиров
А.В. Медицинская услуга.
Правовые аспекты. –
М., 1996. –
С.
95.
10.
Гражданское право Украины: Учебник для вузов системы МВД Украины: В 2
-
х
частях. Ч.1 / Под. ред. проф. А.А.
Пушкина, доц. В.М.
Самойленко. Х., 1996. –
С.
186.
11.
Исламов
З.М. Проблемы теории государства и права современности.
Учебник. –
Ташкент: ТГЮИ, 2006. –
С.
462.
12.
Брагинський
М.И. Договор подряда и подобные ему договоры. М., 1999. –
С.
229.
13.
Жуков
В.И., Юровский
Б.И. Юридическая природа «услуги» // Экспресс
-
анализ. 1999.
№ 15. –
С. 20.
14.
Степанов
Д. Услуги как объект гражданских прав // Российская юстиция.
2000. № 2. –
С. 16.
15.
Тихомиров
А.В. Медицинская услуга. Правовые аспекты. –
М., 1996. –
С.
98.
16.
Гражданское право: Учебник: В 2
-
х т. Том 2 / Под ред. Е.А.
Суханова. М.,
199
4; Гражданское право: Учебник. Ч. II / Под ред. А. П. Сергеева, Ю. К. Толстого. М.,
1997.
–
С. 538–540; Жилінкова І. Зобов’язання з надання послуг у сфері
інтерактивної (дистанційної) освіти // Право України. 2002. № 4. –
С. 108.
17.
Романец Ю. В. Система договоров в гражданском праве России. М., 2001. –
С. 400, 409.
18.
Теньков С. //
Вісник податкової служби України, листопад 2005 р., № 44
(374).
–
С. 54.
