Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Features of documents adopted by trade unions in the process
of lawmaking
Umidjon
AVEZOV
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2022
Received in revised form
20 July 2022
Accepted 25 August 2022
Available online
15 September 2022
The article discusses the participation of trade unions in the
process of lawmaking, the features of documents adopted by
them, their significance in the life of society and the state. In
accordance with the legislation of Uzbekistan, trade unions are
divided into direct and indirect according to the content of
activities related to creation of rights. Scientific development
explains that direct lawmaking is revealed through legal
documents adopted by trade unions, and indirect lawmaking is
showed through participation in draft regulatory legal
documents relating to social and economic sphere, rights and
interests of employees.
In the article the rights of trade unions in the experience of
foreign countries in creation of norms, in particular the right of
legislative initiative; the right to participate in preparation of
draft regulatory legal documents was also analyzed.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss8/S-pp59-67
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
trade unions, local
normative document,
collective agreement, branch
collective agreement,
internal labor regulations,
lawmaking, normative legal
document, the right of
legislative initiative
Huquq ijodkorligi jarayonida kasaba uyushmalari tomonidan
qabul qilinadigan hujjatlarning o‘ziga xos xususiyatlari
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
kasaba uyushmalari, lokal
me’yoriy hujjat, jamoa
shartnomasi, tarmoq jamoa
kelishuvi, ichki mehnat
tartib-qoidalari, huquq
ijodkorligi, normativ-
huquqiy hujjat, qonunchilik
tashabbusi huquqi
Maqolada kasaba uyushmalarining huquq ijodkorligi
jarayonidagi ishtiroki va ular tomonidan qabul qilinadigan
hujjatlarning o‘ziga xos xususiyatlari, ularning ja
miyat va davlat
hayotidagi ahamiyati o‘rganilgan. O‘zbekiston qonunchiligiga
muvofiq kasaba uyushmalari tomonidan huquq ijodkorligiga oid
faoliyat mazmuniga ko‘ra bevosita hamda bilvosita turlarga
tasniflanib chiqilgan. Ilmiy ishlanmada bevosita huquq
ijodkorligi kasaba uyushmalari tomonidan qabul qilinadigan
1
Independent Researcher of Tashkent State University of Law
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
60
huquqiy hujjatlar, bilvosita huquq ijodkorligi esa xodimlarning
ijtimoiy-
iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli bo‘lgan
normativ-huquqiy hujjatlar loyihalaridagi ishtiroki orqali
namoyon bo‘lishi y
oritib berilgan. Shuningdek, maqolada xorijiy
davlatlar tajribasida mavjud kasaba uyushmalarining norma
ijodkorligiga oid huquqlari, xususan, qonunchilik tashabbusi
huquqi; normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini tayyorlashda
ishtirok etish huquqi ham tahlil qilingan.
Особенности документов, принимаемых профсоюзами в
процессе законотворчества
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
профессиональные союзы,
локальный нормативный
документ, коллективный
договор, отраслевой
коллективный договор,
порядок внутреннего
трудового распорядка,
правотворчество,
нормативный правовой
документ, право
законодательной
инициативы
В статье рассматривается участие профсоюзов в
процессе правотворчества, особенности принимаемых ими
документов, их значение в жизни общества и государства. В
соответствии
с
законодательством
Узбекистана,
деятельность
по
правотворчеству,
осуществляемая
профсоюзами, классифицируется по содержанию на
непосредственные и опосредованные виды. В научной
разработке
поясняется,
что
непосредственное
правотворчество проявляется через правовые документы,
принимаемые
профсоюзами,
а
опосредованное
правотворчество проявляется через участие работников в
проектах нормативных правовых документов, касающихся
их прав и интересов, социально
-
экономической сферы. В
статье также проанализированы, существующие в практике
зарубежных стран, права профсоюзов на нормотворческую
деятельность,
в
частности,
право
законодательной
инициативы, право на участие в подготовке проектов
нормативных правовых актов.
Kirish
Dunyo amaliyotida kasaba uyushmalari xodimlarning qonuniy vakili sifatida ish
beruvchilar bilan jamoa shartnomalari va kelishuvlarini tuzish orqali o‘zaro
munosabatlardagi barqarorlik va tenglik holatlarini ta’minlovchi muhim vosita sifatida
maydonga
chiqmoqdalar.
BMTning
Barqaror
rivojlanish
sohasidagi
8-
maqsadi “samarali bandlikni oshirish hamda erkaklar va xotin
-qizlarni munosib ish
bilan ta’minlash asosida barqaror va umumqamrovli iqtisodiy o‘sishga ko‘maklashish”
hisoblanib, mazkur jarayonlarda kasaba uyushmalarining samarali ishtiroki alohida
belgilangan [1].
Respublikamizda ijtimoiy sohani rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlaridan biri
sifatida aholini ijtimoiy himoya qilish va sog‘liqni saqlash tizimini takomillashtirish, xotin
-
qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish maqsadida qator chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda. “Kasaba uyushmalari tomonidan kasbiy manfaatlari bilan bog‘liq bo‘lgan,
ularning mehnatga oid, boshqa ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini ifodalash hamda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
61
himoy
a qilish bo‘yicha huquqlarini yanada kengaytirish” [2] masalalari ustuvor vazifa etib
belgilangan.
Shu o‘rinda ushbu ustuvor vazifalarni amalga oshirishda huquq ijodkorligi
jarayonida kasaba uyushmalarining ishtiroki alohida ahamiyat kasb etadi.
Material va metodlar
Mazkur ilmiy maqolani tayyorlashda ilmiy bilishning mantiqiy va ilmiy
uslublaridan foydalanilgan, xususan, mantiqiy tahlil, tarixiy, qiyosiy-huquqiy kabi uslublar
qoʻllanilgan. Bundan tashqari, empirik materiallar, xususan, xorijiy davlatlar
qonunchiligi
va amaliyoti tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalari va tahlili
Kasaba uyushmalarining huquq ijodkorligi jarayonidagi ishtiroki va ular
tomonidan qabul qilinadigan hujjatlar o‘ziga xos xususiyatga hamda jamiyat va davlat
hayotida muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Jahonda kasaba uyushmalarining huquq
ijodkorligi faoliyatidagi shitirokini quyidagicha tasniflash mumkin:
kasaba uyushmalarining normativ-huquqiy hujjatlarda belgilangan tegishli
huquqlarini amalga oshirish (qonunchilik tashabbusi huquqi; normativ-huquqiy hujjatlar
loyihalarini tayyorlashda ishtirok etish huquqi va boshqalar) (Avstriya, Isroil, Hindiston,
Singapur, Uganda [3]);
kasaba uyushmalari yoki kasaba uyushmalari vakillari tomonidan tuzilgan siyosiy
partiyalarning saylangan dav
lat organlari a’zolari sifatida normativ
-huquqiy hujjatlarni
qabul qilish faoliyati;
vakolatli davlat organlari tomonidan normativ-huquqiy hujjatlarni tayyorlash va
qabul qilish jarayoniga boshqa usullar bilan, shu jumladan, kasaba uyushmalarining
parlamen
t a’zolari bilan hamkorligi orqali ta’sir qilish;
davlat organlarida vakili bo‘lgan siyosiy partiyalar bilan hamkorlik qilish
(Germaniya, Norvegiya, Yaponiya, Portugaliya, Fransiya, Italiya, Misr, Senegal),
professional lobbistlar bilan shartnoma tuzish (faqat AQSh), parlamentga nomzodlar bilan
o‘zaro munosabat (Armaniston, Ukraina).
O‘zbekiston qonunchiligiga muvofiq, kasaba uyushmalari tomonidan huquq
ijodkorligiga oid faoliyatini mazmuniga ko‘ra bevosita hamda bilvosita kabi turlarga
tasniflashimiz mumkin. Bevosita huquq ijodkorligi kasaba uyushmalari tomonidan qabul
qilinadigan huquqiy hujjatlar shaklida namoyon bo‘lsa, bilvosita huquq ijodkorligi orqali
xodimlarning ijtimoiy-
iqtisodiy huquq va manfaatlariga taalluqli bo‘lgan normativ
-
huquqiy hujjatlar hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar
loyihalarini ishlab chiqishda ishtirok etishi hamda xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq
va manfaatlariga daxldor bo‘lgan normativ
-huquqiy hujjatlar hamda texnik jihatdan
tartibga solish
sohasidagi normativ hujjatlar loyihalari bo‘yicha o‘z fikrini bildirishi
(kelishish)ni keltirishimiz mumkin.
O‘zbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasi Kengashi mehnat va ijtimoiy
-
iqtisodiy masalalar bo‘yicha qonun va normativ
-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab
chiqishda ishtirok etish huquqiga ega. Masalan, kasaba uyushmalari Mehnat kodeksi,
“Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”, “Kasaba uyushmalari, ularning huquqlari va
kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonunlarni ishlab chiqishda ishtirok etdilar. Ular
ishtirokida
"Ijtimoiy sherikchilik to‘g‘risida” hamda “Kasaba uyushmalari to‘g‘risida”gi qonun
loyihalari ishlab chiqilgan [4].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
62
Mehnat huquqi normalari tizimida kasaba uyushmalarining lokal norma
ijodkorligidagi ahamiyati ilmiy-huquqiy adabiyotlarda bir necha bor qayd etilgan. Lokal
normativ-huquqiy hujjatlar markazlashtirilgan munosabatlarga qaraganda vositachilik
qilinadigan ijtimoiy munosabatlarga yaqinroq.
Lokal huquqiy tartibga solish ish beruvchining mustaqil ravishda yoki ishchilarning
vakillik organining fikrini inobatga olgan holda faqat korxona, muassasa, tashkilotda amal
qiladigan me’yoriy
-
huquqiy funksiyalarni bajarish bilan bog‘liq normativ hujjatni qabul
qilishdir [5]. Mehnat kodeksining 21-moddasiga muvofiq, mehnatga oid munosabatlarda
xodimlarning manfaatlarini ifoda etishda vakil bo‘lish va bu manfaatlarni himoya qilishni
korxonadagi kasaba uyushmalari va ularning saylab qo‘yiladigan organlari yoki xodimlar
tomonidan saylanadigan boshqa organlar amalga oshirishi mumkin. Korxonada boshqa
vakillik organlarining ham bo‘lishi kasaba uyushmalarining o‘z vazifalarini amalga
oshirish borasidagi faoliyatiga to‘sqinlik qilmasligi belgilangan. Hozirgacha vaziyat
shunday rivojlanganki, ishchilarning boshqa vakillik organlari “yordamchi rol o‘ynaydi va
an’anaviy kasaba uyushmalari uchun hech qanday raqobat yaratmaydi [6]”.
Mehnat kodeksi xodimlarning manfaatlarini ifoda etish holatlariga qarab kasaba
uyushmalari va ularning organlarini tasniflashni nazarda tutadi. Kasaba uyushmalari,
u
larning birlashmalari, bo‘linmalari va boshlang‘ich kasaba uyushmalari tashkilotlari
manfaatlari ular tomonidan ifoda etilayotgan xodimlar nomidan jamoa muzokaralarini
olib borishga, jamoa shartnomalari va kelishuvlarini tuzishga bo‘lgan ustuvor huquqqa
egadir.
Birinchi holda, tashkilotlarning kasaba uyushmalari lokal normativ hujjatlarni
yaratishda ishtirok etadilar.
Mehnat munosabatlari qonun hujjatlari bilan bir qatorda, korxona, muassasa va
tashkilotlarning bevosita o‘zlari tomonidan (ish beruvchi tom
onidan yoki ish beruvchining
xodimlar vakillik organlari bilan kelishuvi (birgalikda) asosida qabul qilingan lokal
me’roiy hujjatlar bilan ham tartibga solinadi. Bular jumlasiga korxona va tashilotlarning
Jamoa shartnomasi, tarmoq jamoa kelishuvi, korxonaning ichki mehnat tartib-qoidalari va
hokazolar kiradi [7]. Bunday ichki hujjatlar:
qonun bilan bevosita tartibga solinmagan masalalarni hal etish; ayrim mehnat
shartlari va normalariga aniqlik kiritish; xodimlarga qonun hujjatlarida belgilanganidan
tashqar
i qo‘shimcha huquq va kafolatlarni taqdim etish imkonini beradi [8].
Agar biz lokal hujjatlarni yaratishda ishtirok etish jarayonini so‘zning keng
ma’nosida ko‘rib chiqsak (nafaqat huquqiy hujjat loyihasini to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri tayyorlash,
balki lokal normat
iv hujjatni yaratishga qaratilgan yoki unga hissa qo‘shadigan har qanday
boshqa harakatlar singari) kasaba uyushmalarining mahalliy hujjatlarni yaratishda
ishtirok etishining quyidagi shakllarini ajratish mumkin:
Kasaba uyushmasi saylangan organi tomonidan mehnat qonunchiligi normalarini
o‘z ichiga olgan mahalliy normativ hujjatlarni qabul qilish to‘g‘risida ish beruvchi bilan
maslahatlashuvlar o‘tkazishi (Qonunning 18
-moddasiga muvofiq ish beruvchi
xodimlarning manfaatlariga daxldor qarorlar qabul qilinguniga qadar kasaba uyushmalari
bilan maslahatlashuvlar o‘tkazishi, mehnat to‘g‘risidagi qonun hujjatlarida va normativ
hujjatlarda nazarda tutilgan hollarda esa ularning roziligini olishi).
Mehnat kodeksi, qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda, jamoaviy
shartnomada nazarda tutilgan hollarda mehnat sohasidagi mahalliy normativ hujjatlarni
qabul qilishda kasaba uyushmasining fikrini hisobga olish; (Qonunning 28-moddasiga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
63
muvofiq Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy
huquq va manfaatlariga taalluqli bo‘lgan normativ
-huquqiy hujjatlar hamda texnik
jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar loyihalarini ishlab chiqishda ishtirok
etish huquqiga ega);
jamoa shartnomasida, kelishuvlarda nazarda tutilgan bo‘lsa
, lokal normativ-
huquqiy hujjatlar loyihalarini kelishish.
Kasaba uyushmalarining lokal normalarni yaratishda ishtirok etishining turli
shakllarini amalga oshirayotganda, kerakli natijaga erishish uchun turli xil ish usullari va
vositalari talab qilinadi.
Ba’zi hollarda, ish beruvchiga xodimlar uchun va shunga mos
ravishda ularning vakillik organi uchun foydali qaror qabul qilish uchun ta’sir o‘tkazadi.
Boshqa hollarda ish beruvchi tomonidan har qanday turdagi hujjatni qabul qilishiga qarshi
dalillar keltirish yoki kun tartibidagi muammoni normativ-huquqiy hujjatlarda
belgilangan vositalar orqali hal qilishga ishonchli motivatsiya berish bilan lokal normalar
ijodkorligida ta’sir o‘tkazadi.
Qonunchilikka muvofiq, kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari,
bo‘linmalari va
boshlang‘ich kasaba uyushmalari tashkilotlari manfaatlari ular tomonidan ifoda
etilayotgan xodimlar nomidan jamoa muzokaralarini olib borishga, jamoa shartnomalari
va kelishuvlarini tuzishga bo‘lgan ustuvor huquqqa egadir.
Ish beruvchining
vakili bo‘lgan shaxslarning xodimlar nomidan jamoa
muzokaralarini olib borishi hamda jamoa shartnomalari va kelishuvlarini tuzishi
taqiqlanadi.
Ichki mehnat tartibi qoidalari, ta’tillar jadvali va mehnatga haq to‘lash to‘g‘risidagi
lokal hujjatlar alohida tartibda qabul qilinadi. Ularni xodimlarning vakillik organi bilan
kelishish majburiy. Aksariyat hollarda korxonadagi xodimlarning manfaatlarini kasaba
uyushmalari va ular saylagan organlar (kasaba uyushmasi qo‘mitasi) himoya qiladi. Lokal
hujjat amalga ki
ritilishi va yuridik kuchga ega bo‘lishi uchun ish beruvchi uni tashkilotda
faoliyat ko‘rsatadigan xodimlarning vakillik organiga kelishish uchun taqdim etishi kerak.
Uning roziligi olingandan so‘ng lokal hujjatlar ish beruvchi tomonidan tasdiqlanadi va
kuchga kiradi.
Mehnat qonunchiligida kasaba uyushmasi bilan lokal hujjatlarni kelishish tartibi,
hujjatni kelishganliklari yoki kelishmaganliklari yuzasidan qarorning mazmuni, agar
kasaba uyushmasi qo‘mitasi ayrim normalar qonunga zid yoki xodimlarning huquq
larini
yetarlicha kafolatlamaydi, deb hisoblasa, ish beruvchiga yo‘llangan xatda asoslantirilgan
tuzatishlar berish tartibi, lokal hujjatlarni tasdiqlash va qo‘llashning hech qanday
mexanizmini belgilamagan. Ish beruvchi kasaba uyushmasi tomonidan berilgan
e’tirozlarni qabul qilish yoki rad etishi singari masalalar qonunchilikda ochiq qoldirilgan.
Kasaba uyushmasi qo‘mitasi –
kollegial organ, uning ko‘pchilik ovozi bilan qaror qabul
qilinishi qoidasidan kelib chiqib qonunda lokal hujjatlar ijodkorligida kasaba
uyushmalarining rolini aniq belgilash maqsadga muvofiq. Agar tashkilotda ishchilar
huquqlarini amalda himoya qilishga qodir kuchli kasaba uyushmasi bo‘lsa, ish beruvchi
uning fikri bilan hisoblashishga majbur bo‘ladi. Shunday qilib, kasaba uyushmasi
za
monaviy huquqiy voqelik sharoitida konstruktiv muxolifat sifatida o‘z obro‘sini
qozonishi va mustahkamlashi kerak [9]. Zaif kasaba uyushmalari qo‘mitasining borligi,
faqat nominal tashkilot sifatida, tegishli kasaba uyushmasi a’zolari sonining kamayishiga
olib keladi. Darhaqiqat, kasaba uyushmalari tomonidan lokal normativ-huquqiy hujjatlarni
tayyorlash va qabul qilish jarayonida amalga oshiriladigan himoya va vakillik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
64
funksiyalarini amalga oshirish, aslida kasaba uyushmalariga a’zolikni rag‘batlantirish
masalasini hal qilishda eng muhim omil hisoblanadi. Bu kasaba uyushmalari
tashkilotlarining ishchilarning ijtimoiy-mehnat huquqlari vakilligi va himoyasini
qanchalik samarali amalga oshirayotganiga, kasaba uyushmasiga a’zo bo‘lishni
xohlovchilar soniga bog‘l
iq [10].
Qabul qilishda kasaba uyushmasi organining fikrini hisobga olish zarur bo‘lgan lokal
normativ hujjatlar doirasi muayyan holatlar bilan chegaralanganligi sababli, kasaba
uyushma qo‘mitasi jamoaviy bitimga muvofiq qabul qilingan hujjatlar sifatida k
asaba
uyushmasi qo‘mitasining fikrini hisobga olish yoki u bilan kelishgan holda, mehnat
sohasidagi eng muhim masalalarga ta’sir ko‘rsatuvchi xatti
-harakatlarni mustahkamlashi
kerak. Bu faoliyat kasaba uyushmalari tomonidan lokal hujjatlarni “huquqiy
ekspe
rtizadan” o‘takzish bilan bog‘liq. Bozor munosabatlariga o‘tish isohotlari bosqichida
kasaba uyushmalarining ekspertilik ahamiyati yanada muhim ahamiyat kasb etadi. Lokal
huquqiy hujjatlarni ularning maqbulligi va ijtimoiy ahamiyatliligi bo‘yicha tekshiris
h
xodimlarning huquqlari va manfaatlarini buzishi mumkin bo‘lgan xatolarga yo‘l qo‘ymaslik
imkonini beradi. Kasaba uyushmalari qo‘mitalarining ushbu sohada berilgan huquqlardan
faol foydalanishi ish beruvchi tomonidan qabul qilingan lokal hujjatlar sifatin
ing ma’lum
darajada yaxshilanishiga imkon beradi, bu, shubhasiz, fuqarolarning huquqiy
himoyalanish darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi kerak [11].
Lokal hujjatlar qonun talablariga, ishchilarning manfaatlariga javob berishi, hayot
haqiqatini aks ettirishi kerak (masalan, ular mehnat qonunchiligiga qaraganda
ishchilarning ahvolini yomonlashtirmasligi kerak), bitim, kelishuvlar, ularni tayyorlash va
qabul qilish tashkilot tomonidan belgilangan tartibda amalga oshirilishi kerak, kasaba
uyushma qo‘mitasi lok
al normativ hujjatlarni ushbu talablarning barchasiga muvofiqligini
tekshirishi shart. Bundan tashqari, kasaba uyushmalari qo‘mitasi yangi qabul qilingan
mahalliy hujjatlarda ishchilarning ahvolini yomonlashtiradigan normalar bo‘lmasligini
ta’minlashi shar
t. Agar ish beruvchi lokal hujjat matnidagi normalarga bu turdagi
o‘zgartirshni kiritishni talab qilsa, vakillik organiga bu kabi qaror qabul qilishning iqtisodiy
sabablarini yoritib berishi kerak [12].
Shuningdek, kasaba uyushmalarining lokal me’yoriy hujjatlarni yaratish bo‘yicha
faoliyati davomida kasaba uyushmalarining norma ijodkorlik funksiyasi ham amalga
oshiriladi. Kasaba uyushmalarining lokal hujjatlarni tuzish jarayonidagi ishtiroki ularning
nafaqat huquqni qo‘llash sohasida, shuningdek, norma ijo
dkorligi
–
mehnat sub’yektlari va
boshqa tegishli munosabatlar o‘rtasidagi munosabatlarning me’yoriy
-huquqiy bazasini
o‘rnatish sohasida ham harakat qilayotganini ko‘rsatadi.
Ish beruvchilar va ayrim hollarda davlat hokimiyati organlari bilan ijtimoiy va
mehnat munosabatlarini tartibga solish bilan ishlash munosabatlarida kasaba
uyushmalari organlari normativ-
huquqiy hujjatlar yaratish orqali o‘zlarining ijtimoiy
faolligini namoyish etishlari mumkin.
Xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlariga d
axldor bo‘lgan normativ
-
huquqiy hujjatlar hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar
loyihalari majburiy tartibda tegishli kasaba uyushmasi yoki kasaba uyushmalari
birlashmasi bilan kelishib olinishi shartligi belgilangan. Bizningcha, nafaqat hujjatni
kelishish bosqichida balki normativ-huquqiy hujjatning konsepsiyasini ishlab chiqish
jarayonida ham kasaba uyushmalarining ishtirok etishini ta’minlash kerak.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
65
Kasaba uyushmalarining bevosita o‘zlari tomonidan qabul qilinadigan hujjatla
r
to‘g‘risisda
Qonunda
aniq
tasniflangan
bo‘lmasa
-da,
uning
46-
moddasiga muvofiq, “kasaba uyushmalari tomonidan jamoatchilik nazoratining
natijalari bo‘yicha bayonnoma, xulosa, ma’lumotnoma, ko‘rsatma, taqdimnoma shaklidagi
yohud qonunchilikda nazarda tut
ilgan boshqa shakldagi yakuniy hujjat tayyorlanadi”
jumlasidan kelib chiqib, bayonnoma, xulosa, ma’lumotnoma, ko‘rsatma [13], taqdimnoma
hamda qaror kasaba uyushmalarining asosiy hujjati sifatida keltirilishi mumkin.
Yuridik adabiyotlarda kasaba uyushmala
rining o‘z a’zolari bilan munosabatlari
huquqiy xarakterga ega emas, degan fikrlar bildiradi. V.M.Dogadov, I.O.Snigireva va boshqa
olimlar bu kabi munosabatlarni ichki (nohuquqiy) va tashqi (huquqiy) munosabatlar
singari turlarga tasniflaydi [14]. Adabiyotda qayd etilganidek, ichki munosabatlar nizom
va uyushma tarkibidagi boshqa normalar bilan tartibga solinadi [15]. Kasaba uyushmalari
o‘z a’zolari oldidagi huquq va majburiyatlarning bajarilishi uchun javobgar emas.
Fuqarolik kodeksining 77-moddasiga muvof
iq, uyushma (ittifoq) va o‘zga birlashmalar o‘z
a’zolarining majburiyatlari bo‘yicha javob bermaydi [16]. Shu bilan birga, adabiyotlarda
kasaba uyushmasining xodimning vakilligiga oid faoliyati yuzasidan sudga shikoyat
qilishning imkoni yo‘qligi kasaba uyushmasining o‘ziga salbiy ta’sir qiladi, degan fikr ham
bildirilgan [17].
Kasaba uyushmasida ichki munosabatlarning
huquqiy tartibga solinmasligi o‘z
ustavlari va ma’muriy qoidalarini ishlab chiqish, o‘z vakillarini erkin tanlash, o‘z apparati
va faoliyatin
i tashkil etish va ularning harakat dasturini tuzish huquqini o‘z ichiga olgan
uyushish erkinligi prinsipiga mos keladi, bu XMTning 1948-yil 9-iyuldagi 87-sonli Xalqaro
mehnat tashkilotining birlashmalar erkinligi va kasaba uyushmalariga birlashish huquqini
himoya qilish to
‘
g
‘
risidagi konvensiyasi ham nazarda tutilgan.
Mehnat kodeksida nazarda tutilgan bir qator hollarda kasaba uyushma
organlarining qarorlari huquqiy oqibatlarga olib keladi. Kasaba uyushmalari ishchilar
huquqlarini amalga oshirishda ishtirok etadilar. Kasaba uyushma organlarining xatti-
harakatlari (harakatsizligi) ustidan har qanday masala yuzasidan emas, faqat qonunda
nazarda tutilgan hollarda shikoyat qilish mumkin [18]. Amaliyotda kasaba uyushmalari
tarkibidagi ichki nizolarni hal qilish masalalari qonunda ochiq qoldirilgan. Garchand,
kasaba uyushmalarining mustaqillik prinsipiga muvofiq, Kasaba uyushmalari mustaqil
ravishda o‘z ustavlarini ishlab chiqadi va tasdiqlaydi, tashkiliy tuzilmasini belgilaydi,
kasaba uyushmasi organlarini saylay
di, o‘z faoliyatini tashkil etadi, yig‘ilishlar,
shuningdek, boshqa tadbirlar o‘tkazishi belgilangan bo‘lsa
-da, kasaba uyushmalari
tarkibidagi ichki nizolarni hal qilish uchun qonunda aniq javobgarlik choralarini belgilash
lozim, deb hisoblaymiz.
Kasaba uy
ushmalari a’zolarining ijtimoiy va mehnat huquqlari va manfaatlarini
himoya qilish, ularning turmush darajasini yaxshilash, ularning har birini ish bilan
ta’minlash bo‘yicha asosiy vazifalarni, himoya funksiyasini yetarli darajada samarali
amalga oshirmaganligi uchun javobgarlik belgilanishi lozim.
Kasaba uyushmasi organi o‘z vazifasini samarali amalga oshirmasa, uning
javobgarligi unga ishonch bildirmaslik va yangi muddatga saylanmaslik shaklida bo‘ladi.
Kasaba uyushmalari oldida turgan vazifalar soni va murakkabligi har doim ham kasaba
uyushmasi rahbari yoki kasaba uyushma tashkilotining a’zolarining saylangan muddati
tugashini kutishga va kasaba uyushmalari yig‘ilishlarini muddatidan oldin o‘tkazishga
imkon bermaydi. Bu kabi masalalar AQSh korxonalarida, kasaba uyushmasi tashkiloti
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
66
faoliyati ishchilarni qoniqtirmasa, kasaba uyushmalari tarqatish haqida ovoz berishlari
mumkin. Agar ko‘pchilik tarqatish uchun ovoz bersa, kasaba uyushmasi rahbariyat bilan
muzokaralardan chetlatiladi. 70-
yillarning o‘rtalarid
an boshlab tarqatish ovozlari ikki
baravar ko‘paydi va kasaba uyushmalari faoliyatini tan olish va baholash bo‘yicha barcha
ovozlarning 20 foizigacha to‘g‘ri keladi [19].
Xulosalar
Kasaba uyushmalarining huquq ijodkorligi va boshqa yuridik hujjatlarga oid
faoliyatini mazmuniga ko‘ra “bevosita” hamda “bilvosita” turlariga bo‘lgan holda tasniflash
mumkin.
Bunda kasaba uyushmalari tomonidan bevosita qabul qilinadigan huquqiy hujjatlar
shaklida namoyon bo‘lsa, bilvosita huquq ijodkorligi orqali xodimlarning ijtimoiy
-iqtisodiy
huquq va manfaatlariga taalluqli bo‘lgan normativ
-huquqiy hujjatlar hamda texnik
jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar loyihalarini ishlab chiqishda ishtirok
etishi hamda xodimlarning ijtimoiy-
iqtisodiy huquq va manfaatlariga daxldor bo‘lgan
normativ-huquqiy hujjatlar hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ
hujjatlar loyihalari bo‘yicha o‘z fikrini bildirishi (kelishish)ni keltirish
imiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
https://sdgs.un.org/ru/goals/goal8
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021
-yil 4-
martdagi “2021 –
2025-
yillarda fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF
-
6181-sonli
Farmoni // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 04.03.2021 y.,
06/21/6181/0182-son.
3.
Profsoyuzi i parlamenti: zarubejniy opit / Mejdunar. otd. ispolkoma VKP [B. m. i.],
1996.
4.
Moxovikova M. deyatenost profsozov Uzbekistana i organov samoupravleniya
grajdan v sfere zanyatosti oxrani trudovi
x prav. Vlast №3. 2013. –
S. 161-163.
5.
Skobelkin V.N., Perederin S.V., Chucha S.Yu., Semenyuta N.N. Trudovoe
protsedurnoprotsessualnoe pravo / Pod red. V.N. Skobelkina. Voronej: Izd-vo Voronej. gos.
un-ta, 2002.
–
S. 212 - 213.
6.
Korshunova T.Yu. Sotsialnoe partnerstvo: novie podxodi // Chelovek i trud. 2002.
№ 6. S. 62.
7.
Y.Tursunov. O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksiga sharhlar. (ilmiy
-
amaliy, moddalar bo‘yicha sharhlar) T.:Adolat 2015. –
B. 8.
8.
https://www.norma.uz/uz/bizning_sharhlar/korhonaning_lokal_hujjatlari_tugri
_rasmiylashtiramiz.
9.
I.L. Pastuxova. Uchastie profsoyuznix komitetov organizatsiy v sozdanii lokalnix
normativnix aktov.
Vestnik Omskogo universiteta, 2003. №2. S. 116–
119.
10.
Korshunov
a T.Yu. Kommentariy k Federalnomu zakonu «O professionaln
ix
soyuzax, ix pravax i garantiyax deyatelnosti». M.: ZAO «Yuridicheskiy Dom»
Yustitsinform», 2002. S. 49.
11.
Korshunova T.Yu. Kommentariy k Federalnomu zakonu «O professionaln
ix
soyuzax, ix pravax i ga
rantiyax deyatelnosti». M.: ZAO «Yuridicheskiy Dom»
Yustitsinform», 2002. –
S. 52.
12.
Korshunova T.Yu. Uchastie rabotnikov v upravlenii organizatsiey // Chelovek i
trud. 2002. № 7.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2022) / ISSN 2181-1415
67
–
S. 39.
13.
https://kasaba.uz/hodimlar-murozhaati-urganib-chiqildi/
14.
Lyutov N. L. Sotsial'nye i trudovye otnosheniya v usloviyakh krizisa: soblyudenie
balansa interesov // Zhurnal rossiyskogo prava.
—
2016.
—
№ 1. —
S. 30
—
38. 8. Malyuk
S. N. Problemy primeneniya norm trudovogo zakonodatelstva i zakonodatelstva o
profsoyuzaxh // Vestnik Omskogo universiteta.
Seriya «Pravo». —
2009.
—
№ 3 (20). —
S. 102
—
105.
15.
Zayseva O. B. Osobennosti pravosub
’y
ektnosti professionalnix soyuzov kak
sub’
yektov trudovogo prava // Lex Russica. 2007. T. LXVI.
№ 1. S. 136 ; Snigireva I. O.
Pravovoy status rossiyskix profsoyuzov v sfere truda. Obshaya xarakteristika // Trud i
sotsialni
e otnosheniya. 2013. № 7. –
S. 104.
16.
Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021 y., 03/21/683/0375
-son.
17.
Lyutov N. L. Kollektivnie dogovorii v Rossii: pravovie problemi // Xozyaystvo i
pravo. 2008. № 1. –
S. 77-78.
18.
L.I.Filyushenko. Nekotorie problemi pravovogo regulirovaniya otnosheniy s
uchastiem profsoyuzov. Aktualnie problemi
Rossiyskogo prava. 2016. № 11 (72) noyabr
.
19.
Vaskov V.S. Problemi pravovogo regulirovaniya otvetstvennosti profsoyuzov //
Sport: ekonomika, pravo, upravlenie. 2008. N 1.
–
S. 3.
