Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Legal provision for glorifying human values in Avesta
Odil BURIYEV
1
Institute of State and Law of the Academy of Sciences of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2022
Received in revised form
25 June 2022
Accepted 25 July 2022
Available online
20 August 2022
The content of this article is that a lot of reforms aid at
protecting the interests of our citizens is currently being
implemented. Therefore, we can see in “Avesta” how the
interests of people prevail. Since the book
“
Avesta
”
is the first
written source of social, political, economic and spiritual
history, it is necessary to analyze it carefully, because it is
essential to study and analyze legal sources and systems of the
past. Spiritual heritage left by ancestors is important in
adoption of laws and legal documents related to human rights
and freedoms in the society.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4-pp256-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Avesta,
Ancient Egypt,
China,
“
Aridush
”
–
malice,
“
Ochiripta
”
“
Avaurayishta
”
,
theory of human rights,
theory of the state and law,
history of the state and law,
philosophy,
religious studies,
history of Uzbekistan,
political science.
Avestoda
inson
qadri
ulug‘lanishining
huquqiy
ta’minlanishi
ANNOTATSIYA
Калит сўзлар:
“Avesto”,
Qadimgi Misr,
Xitoy, “Aridush” –
g‘araz,
“Ochiripta” “Avauyrayishta”
“Inson huquqlari
nazariyasi”,
“Davlat va huquq
nazariyasi”,
“Davlat va huquq tarixi”,
“Falsafa”,
“Dinshunoslik”,
“O‘zbekiston tarixi”,
“Siyosatshunoslik”.
Hozirgi kunda fuqarolarimizning manfaatlarini himoya
qilishga qaratilgan ko‘plab islohotlar
amalga oshirilib
kelinmoqda.
Shunday ekan, “Аvesto”da inson manfaatining
qanchalik ustun ekanligini ko‘rishimiz mumkin. “Avesto” kitobi
ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy tarixning ilk yozma
manbai bo‘lganligi uchun uni puxta tarzda tahlil etish zarur,
chunki o‘tmishdagi
huquqiy manbalar va tizimlarni, ajdodlar
qoldirgan
ma’naviy merosni
o‘rganish
va tahlil qilish zaruriyati,
jamiyatda inson huquq va erkinliklariga oid qonun va qonunosti
hujjatlarini qabul qilishda muhim ahamiyatga ega.
1
Independent researcher of Institute of State and Law of the Academy of Sciences of Uzbekistan. Termez,
Uzbekistan. E-mail: odilburiov@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
4 (2022) / ISSN 2181-1415
257
Правовое обеспечение человеческого достоинства
в Авесте
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
«Авеста»,
Древний Египет, Китай,
«Аридуш» –
злоба,
«Очирипта»,
«Аваураишта»,
«Теория прав человека»,
«Теория государства и
права»,
«История государства и
права»,
«Философия»,
«Религиоведение»,
«История Узбекистана»,
«Политология».
Содержание данной статьи заключается в том, что в
настоящее
время
реализуется
множество
реформ,
направленных на защиту интересов наших граждан. Поэтому
мы можем видеть в «Авесте», как преобладает человеческий
интерес. Поскольку книга «Авеста» является первым
письменным источником по социальной, политической,
экономической и духовной истории, необходимо провести её
тщательный анализ, в силу необходимости изучения и
анализа правовых источников и систем прошлого. Духовное
наследие, оставленное предками, имеет важное значение в
принятии законов и правовых документов, касающихся прав
и свобод человека в обществе.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi o‘z oldiga demokratik, huquqiy davlat va ochiq fuqarolik
jamiyati barpo etish, huquqiy tizimni modernizatsiyalashni oliy maqsad qilib qo‘ydi.
Jamiyatning ishonch bilan ulkan maqsad sari harakatlanishi, uning davlatchilik va huquqi
ko‘p ming yillik tarixga ega ekanligidan dalolat beradi. O‘zbek davlatchiligi va huquqi o‘z
taraqqiyotida beqiyos, takrorlanmas bosqichlarni bosib otdi. Shunday davrdan darak
beruvchi jahon ilmiy tafakkur xazinasidan munosib o‘rin egallagan noyob manbaalar
dan
biri “Avesto”dir. Bugunga kelib, o‘zbek xalqining o‘z ajdodlarining tafakkuri va
ma’naviyatining buyuk merosi –
“Avesto” kitobiga qiziqishi ortib bormoqda, chunki
,
hozirgi davrda inson qadrini ulug‘lash, inson huquqlariga nisbataan hurmat va e’tirof,
hurmat bilan qarash, mustaqqillikni mustahkamlash, milliy davlatchilikni
takomillashtirishga bo‘lgan bir qancha tadbirlarni amalga oshirmoqda. Bu ishlarni
amalga oshirish maqsadida “Avesto”da keltirilgan siyosiy
-huquqiy qadriyatlardan unumli
foydalanish mumkin. Zamonaviy davlat asoslariga mos keluvchi davlat va huquq
tuzilmalarini yaratish va takomillashtirishda “Avesto”da keltirilgan qadriyatlardan
foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
“Avesto”da yoshlar va o‘sib kelayotgan yosh avlod vakillari huquqlariga
oid
g‘oyalarga, ularning tarbiyasiga katta e’tibor berilganligi hisobga olinsa, maskur asarning
hozirda ham qanday sermazmun ahamiyat kasb etayotganligini e’tirof etish mumkun
bo‘ladi. Bu muqaddas kitobda keltirilgan qadriyatlar milliy istiqlol g‘oyasi as
oslarini
shakillantirishga katta ta’sir ko‘rsatadi
.
“Avesto” da inson huquqlari to‘g‘risidagi g‘oyalarning vujudga kelishi bilan bog‘liq
masalalar alohida ilmiy tadqiqot mavzusi bo‘lmagan. Shu sababli O‘zbekiston
Respublikasida qonun ustivorligini ta’minl
ash va sud
–
huquq tizimini yanada isloh
qilishning ustivor yo‘nalishlarini ro‘yobga chiqarish inson huquqlarini hamda inson
qadrini davlat va jamiyatda yanada nufuzli o‘ringa qo‘yilishini taqozo etmoqda.
TAHLIL VA NATIJALAR.
O‘zbek xalqining davlat va h
uquqi Qadimgi Misr va Xitoy bilan bahslasha oladigan
ko‘p ming yillik tarixga ega. Mustaqillik o‘zbek xalqiga o‘z tarixi, madaniy va ilmiy
merosini o‘rganish, haqqoniy tarixni idrok etish va tarixiy xotirani shakillantirish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
4 (2022) / ISSN 2181-1415
258
imkoniyati yaratildi. Davlatning tarixiy ildizlarini, u qanday sharoitlarda paydo
bo‘lganligini, qanday rivojlanganligini va zamonaviy voqelikda qanday mazmun kasb
etganligini bilmasdan turib, sivilizatsiya hodisasi sifatida davlatni ilmiy tushunish
mumkin emas.
Qayd etish lozimki, O‘zbekiston hududidagi sivilizatsiya jarayonlari va muayyan
nazariyalar doirasida davlatchilik paydo bo‘lishi, inson huquqlari g‘oyasi tarixini
o‘rganish endigina boshlandi. Kishilik jamiyati taraqqiyotini o‘rganishda inson huquqlari
so
hasidagi g‘oyalar rivojini tatbiq etish masalalarida yagona yondashuv mavjud emas.
Sivilizatsiya hodisasi sifatida qadimgi O‘zbekistonda davlatchilik va inson huquqlari
taraqqiyoti tajribasini tahlil etish hududimizda qadimgi davlatchilik va huquqning hali
noma’lum bo‘lgan jihatlariga e’tiborni qaratish imkonini beradi. Shuni alohida ta’kidlash
zarurki, qadimgi O‘zbekiston sivilizarsiyasi nafaqat o‘zbek xalqining ajdodlari, balki O‘rta
Osiyodagi boshqa xalqlarning ajdodlari tomonidan yaratilgan: Hindiston, Eron, Xitoy,
Yunoniston va Buyuk Dashtning qadimgi xalqlari ham unga o‘z hissalarini qo‘shgan.
Karvon yo‘llari yoqasida joylashgan O‘zbekistoning qadimgi davlatchiligi tashqaridan
bo‘ladigan ta’sirga uchrashi, shuningdek, o‘zi ham o qo‘shni hududlarga ta’s
ir etmasligi
mumkin emas edi.
Davlatchilikni va inson huquqlari g‘oyasining kelib chiqishi to‘g‘risidagi masala
tarix va yuridik fandagi munozarali masalalardan biridir. Davlat va huquqning paydo
bo‘lishini turlicha tushuntiruvchi ko‘plab nazariyalar mavjuddir. “Avesto” o‘z davrida
ham, hozir ham inson huquqlari, inson qadrini ulug‘lashga xizmat qiladi. Davlat va huquq
hodisalarining vujudga kelishi va taraqqiyotining turli tarzda talqin etilishi, quyidagilar
bilan belgilanadi:
birinchidan,
–
davlat va hu
quqning vujudga kelish jarayonining o‘zi murakkab va
serqirra ekanligi;
ikkinchidan,
–
tadqiqotchilarning tafakkuri, e’tiqodi, manfaatlari va boshqa
sub’yektiv omillar bilan bog‘liqligi;
uchinchidan,
–
u yoki bu nuqtai nazarga tayangan holda davlat va huquqning
dastlabki vujudga kelishi to‘g‘risidagi masalalarning buzib talqin etilishi urug‘
jamoasining tabiiy rivojlanishi natijasida ko‘pgina yangi oila –
urug‘ jamoalari vujudga
kelgan. Bu esa ancha yirik ijtimoiy ittifoqlar va qabilalarning, ba’zan esa qab
ilalar
ittifoqining paydo bo‘lishiga olib kelgan. Qabila, odatda, o‘z hududiga, nomiga, tiliga, diniy
va urf-
odatlariga ega bo‘lgan. Tahlillar “Avesto”da tasvirlangan va O‘zbekiston hududida
shakllangan ilk davlatchilik va inson huquqlari asoslarining vujudga kelish jarayonini uch
davrga bo‘lish imkonini beradi:
•
birinchi davr, eng qadimgi davr bo‘lib, bunda adolat va inson qadri ulug‘langan
hamda insoniy baxt-
saodat hukmron bo‘lgan. Demak, inson huquqlari bu davrda hech
qanday cheklovlarga ega bo‘lmagan;
•
ikkinchi davr
–
yaxshilik ruhlari bilan yomonlik ruhlari o‘rtasidagi adolar uchun
kurash davri. Bu davrda inson huquqlari g‘oyasiga putur yetgan, keskin ravishda
insonning holati, qadr-qimmati va uning huquqlarini himoyalash qiyinlashgan ;
•
uchichi davr
–
aql
–
idrok va adolat tantana qilib, dehqonlar badavlat, davlatning
siyosiy va qonunchilik tizimi mustahkam bo‘lishi uchun “yaxshilik ta’limining va
sadoqatning amalga oshishi uchun yaxshi hokimlar hukm yuritganlar”. Demak, bu davrga
kelib, inson qadri ham
da inson huquqlari jamiyatda tiklanib, o‘zining asl holatiga, ya’ni
ta’minlanganlik maqomiga ega bo‘lgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
4 (2022) / ISSN 2181-1415
259
Inson huquqlariga hamda uning qadr-
qimmatiga nisbatan hurmat va e’tirof bilan
qarash, mustaqillikni mustahkamlash, milliy davlatchilikni takomillashtirish kabi
sermazmun ishlarda “Avesto”da keltirilgan siyosiy
- huquqiy qadriyatlardan unumli
foydalanilmoqda.
O‘rta Osiyo xalqlarining tarixi ushbu hududda shakllangan va davlatchilik hamda
huquqiy tizmining rivojlanishiga katta hissa qo‘hgan muqaddas kitob
“Аvesto” bilan
chambarchas bog‘liqdir
.
Maskur asar dunyoga mash’hur bo‘lib, davlat tuzilmalarining
vujudga kelishi, ularning rivojlanishi kabi xususiyatlarni o‘z ichiga oladi. Dunyo
svilizatsiyasi tarixida mazkur asarning tutgan o‘rni beqiyosdir. Avesto‘’
da inson qadri
ulug‘lanib,
insonni
huquq
va
erkinliklari
,
oilaviy-huquqiy
munosabatlar
mustahkamlangan bo‘lib, asosiy e’tibor nikoh tuzish zaruriyati, bola huquqlarining
himoyasi, nikohni bekor qilish shart-sharoitlari, er-xotinning huquq va majburiyatlari,
ular o‘rtasidagi mulkiy munosabatlarga qaratilgan. “Avesto”da keltirilgan bitiklarda
xalqning qadim o‘tmishida inson huquqi va qadri, oila, oila –
nikoh munosabatlari yuksak
qadriyat sifatida ulug‘langan. Zardushtiylikning bu muqaddas kitobi hozirgi kund
a ham
inson huquqi va oila institutini rivojlantirish va takomillashtirishda qimmatli manba
bo‘lib xizmat qilishi mumkin. “Avesto‘’da mustahkamlangan va ilgai surilgan inson
huquqi va qadri, oilalarga hamda ayollarga samimiy hurmat, bolalarni dildan sevish,
yetimlarga muruvvat, mehr-
shavqatlilik, oila mustahkamligi uchun qayg‘urish
, farzandlar
kamoli va sog‘lom hamda barkamol avlod uchun kurashish va boshqa shu kabi chuqur
ma’noga ega bo‘lgan g‘oyalar O‘zbekiston milliy –
huquqiy tizimiga singdirilgan.
Hoz
irgi vaqtda ilmiy tadqiqotlarni olib borayotgan izlanuvchilar “Avesto”ni inson
qadriga, insonning tabiatiga va jamiyatga hukmdorlarga, bir-
biriga bo‘lgan munosabati,
xatti-harakati, huquqiy harakatlarini tartibga soluvchi huquqiy manba ekanligi, undan
tabiat kuchlariga qarshi jinoyatlar, dinga qarshi jinoyatlar, oilaga qarshi jinoyatlar,
mulkiy jinoyatlar mavjud bo‘lganligi, ularga qarshi jismoniy jazo, qamoq, gunohni yuvish,
qondoshlik o‘chi hamda o‘lim jazosi berilishi, jinoyat prosessining ob’yekti va sub’yekti
masalalarini keng ko‘lamda ochib berishlari talab etiladi.
Bunda ular quyidagilarga e’tibor qaratib, tadqiqotlarni olib borishlari maqsadga
muvofiqdir:
•
“Avesto” mavjud bo‘lgan davrdagi iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy tuzum va huquqiy
tizimni atroflic
ha o‘rganish;
•
Turonda ilk vujudga kelgan davlatlar qonunchiligida mujassamlangan davlat va
huquq masalalari, hokimiyatni egallash, uni mustahkamlash borasidagi g‘oyalarni
o‘rganish;
•
O‘zbekiston davlatchilik tajribasi asosida mavjud bo‘lgan siyosiy
-huquqiy
masalalarni atroflicha o‘rganish, unga ob’yektiv baho berish;
•
Mustaqil davlatchilikni shakllantirishga qaratilgan tarixiy-
huquqiy ta’limotlarni
chuqur ilmiy-tizimli tahlil etish;
•
“Avesto”ning qadimgi tarix bo‘yicha noyob yuridik manba ekanligini e’tirof et
gan
holda inson huquqlari to‘g‘risidagi ilk g‘oyalarni tahlil etish orqali zamonaviy inson
huquqlari bilan bog‘liq muammolarni hal qilish bo‘yicha yechim va tadbirlarni ishlab
chiqish;
•
“Avesto”dagi “Aridush”
-
g‘araz bilan qilingan jinoyat, “Ochiripta” –
qasddan
qilingan jinoyat, “Avauyrayishta” –
jahl ustida qo‘liga qurol olib urmoqchi bo‘lgan shaxs
jinoyatlarining mohiyatini ochib berish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
4 (2022) / ISSN 2181-1415
260
•
“Avesto”da fuqarolik, jinoyat huquqi sohalari va ayollar, bolalar huquqlarini tahlil
etishning dolzarbligini huquqiy tomondan asoslab berish;
•
ilmiy-
nazariy tahlil asosida O‘zbekiston xalqlarining qadimda ham inson
huquqlariga, inson qadrini ulug‘lash hamda huquqqa oid g‘oyalarni chuqur o‘rganish
asosida zamonaviy davlatchilik va huquqiy tizimni rivojlantirish hamda
takomil
lashtirishga yo‘naltirilgan taklif va mulohazalarni berish;
•
“Avesto” g‘oyalarining davlatchilik shakllari –
“nmanya”, “vis’, “zantu”, “dax’yu”
tushunchalarining tub mohiyatini ochib berish va shu bilan ularni inson qadriga, inson
manfaatlariga, inson huquq
lariga oid g‘oyalarga bo‘lgan ta’sirini o‘rganish.
Shuni ta’kidlash lozimki, “Avesto”da va boshqa ilmiy manbalarda qadimgi
O‘zbekiston hududida nainki davlatchilikka oid turli xil tushuncha va atamalar, balki
inson huquqlariga oid inson qadrini
ulug‘lashga oid g‘oyalarning zardo‘shtiylik dini bilan
chambarchas bog‘liq ekanligi ilmiy jihatdan asoslab berilgan.
O‘zbekiston davlatchiligi va inson huquqlarilarini o‘rganish metodologiyasini
shakllantirish eng dolzarb muammolardan, hozirgi ijtimoiy-yuridik fanlar doirasida eng kam
tadqiq qilingan soha hisoblanadi. “Avesto” kitobi ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy
tarixning ilk yozma manbasi bo‘lganligi uchun uni puxta tarzda tahlil etish zarur.
Unda keltirilgan xulosalardan “Inson huquqlari nazariyasi”, “Davlat va huquq
nazariyasi”, “Davlat va huquq tarixi”, “Falsafa”, “Dinshunoslik”, “O‘zbekiston tarixi”,
“Siyosatshunoslik” fanlarini o‘qitishda, ushbu fanlarning zardo‘shtiylik dini va “Avesto”ga
oid qismlarini yozishda, risolalar va tezislar chop
etishda, barcha o‘quv yurtlari, ayniqsa,
yuridik yo‘nalishdagi o‘quv yurtlarida, malaka oshirish kurslarida, semenarlar tashkil
qilishda foydalanish mumkin. Mazkur nodir manbani o‘rganish, uning g‘oyalarini ilmiy
tahlil etish, shu bilan bir qatorda inson
huquqlari, inson qadrini ulug‘lash bugungi
kunning dolzarb vazigalaridan biridir.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda, “Avesto” bundan 3000 yil oldin yashab o‘tgan xalqlarning
ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, huquqiy va madaniy-
ma’naviy hayoti
uchun beqiyos ahamiyat
kasb etgan. ”Avesto”da mujassamlangan qoidalar, nafaqat O‘zbekiston xalqlari, shu bilan
birga Yevropa, aynan yunon-rim xalqlarining madaniyati va turmush tarziga hamda
inson qadr-
qimmatiga, inson huquqlari g‘oyasiga katta ta’sir ko‘r
satgan.
Inson huquqlarining 3 ta davrga bo‘linishi “Avesto”da farazli maqomga ega bo‘lib,
uning eng asosiy mazmuni inson qadr-
qimmati va uning baxtini ifodalashdir. ”Avesto”
barcha odamlar u dunyoda emas, balki shu foniy dunyoda baxtli bo‘lishini ta’kidlay
di.
Insoniyat svilizatsiyasi tarixida “Avesto”ning tarixiy ahamiyati shundan iboratki, uning
asosida insonning qadr- qimmati, uning adolatli va huquqiy turmush tarsi yotadi. Inson
to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilish uning qadr
-
qimmatni yuksaklarga ko‘tarish, in
sonning
ijtimoiy-
siyosiy va iqtisodiy g‘oyalari “Avesto”ning asosiy mohiyatini kasb etadi. Uning
diniy
–
huquiy qoidalari orqali inson, davlat, jamiyat hayotining barcha jabhalarining
mukammal ravishda huquqiy tartibga solingan. Unda zamonaviy huquq tizimining barcha
huquq sohalari va instutlariga xos bo‘lgan normalar uchraydi.
Hozirgi Yangi O‘zbekistonda o‘zgartirilaytgan O‘zbekiston Konstitutsiyasida
muhim o‘rin tutgan inson qadr
-
qimmati “Avesto”da ham insonning qadr
- qimmati, uning
hayoti va sog‘lig‘i s
haxsning bebaho boyligi hisoblanadi va uning bu boyliklardan
mahrum etilishi, yoki, ularga shikast yetkazish shaxs uchun fojia hisoblanadi. Unda inson
sog‘lig‘i va hayotiga hamda inson qadr –qimmatiga qarshi bo‘lgan jinoyatlar batafsil
toifalashtiriladi hamda shunga mos jazo choralari belgilangan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
4 (2022) / ISSN 2181-1415
261
O‘zbekiston Konstitutsiyasida “Inson va uning qadr
-
qimmati” degan ulug‘
tushuncha markaziy o‘ringa qo‘yilgan
. 2022-
yil esa “Inson qadrini ulug‘lash yili”, deb
bejiz qo‘yilmagan. Bundan kelib chiqib shuni ta’kidlash lozimki, “Avesto” o‘z davri uchun,
hozir ham xalqimiz ongida inson huquqlari va erkinliklarini, hamda uning qadr-
qimmatini ulug‘lash va ta’minlashga xizmat qiladigan
,
uning g‘oyalari insonparvarlik,
adolatparvarlik g‘oyalari bilan yo‘g‘rilganligini inob
atga olib, uning vujudga kelishi,
taraqqiyotini, g‘oyalarini keng ilmiy tadqiqot ob’yektiga aylantirish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Karimov
I.A. “O‘zbekistonning siyosiy
-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy
tamoyillari”. T.
,
O‘zbekist
on. 1995-yil.
2.
Turg‘unov Murodjon. “Avesto” Zardo‘shtiylikda ayollar va bolalar huquqlarining
ifodalanishi”. O‘zbekiston I.I.V. Akademiyasi. T.
, 2016-yil.
3.
Homidov Homidjon. “Avesto”ning fayzlari”. T.
, 2001-yil.
4.
Turg‘unov Murodjon. “Avesto”da inson huquqlari
to‘g‘risidagi g‘oyalar”.
O‘zbekiston I.I.V.
Akademiyasi. T. 2014-yil.
5.
Turg‘nov Murodjon. “Avesto” va inson huquqlari: tarixiy
-huquqiy yodgorligi.
6.
“Avesto” O‘rta Osiyo tarixini o‘rganish bo‘yicha eng qadimgi yozma manba”.
Jizzax DPI
–
28.01.2020-yil.
7.
Qosim
ov Sarvar. “Avesto” ilmiy
-
madaniy manba sifatida”. 18.07.2018
-yil.
8.
Rahmonov Nuriddin. “Avestoning paydo bo‘lishi”. O‘zbekiston ovozi
–
26.08.2001-yil.
9.
Ravshanova Dilrabo-
“Avesto”
-
zardo‘shtiylikning muqqadas kitobi sifatida”.
Namangan DPI.
10.
“Avesto” // O‘zb
ekiston Milliy Ensiklopediyasi. T-1/. Toshkent
–
2000-y.
