Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Challenges
of
implementing
collective
copyright
management in digital environment: a comparative
analysis
Iroda YAKUBOVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2022
Received in revised form
10 September 2022
Accepted 25 October 2022
Available online
15 November 2022
At present, various reasons are given for introduction of
artificial intelligence into the fields, of which we will mention
three most important ones. The first is low-cost high-
performance computing resources. The second is availability of
large amounts of data for education. For an AI product to make
accurate predictions, it needs to process large amounts of data.
This factor led to creation of various tools, in particular, simple
and inexpensive means of data storage and processing, and
various algorithms. Third, artificial intelligence products
strengthen competitiveness. It can offer many tools for
companies to reduce costs and risks, expand market access and
other beneficial factors. As a result, companies that have
implemented artificial intelligence will be more resistant to
competition. The problems of artificial intelligence being
objects of collective management of copyrights are analyzed
based on the experience of foreign countries. In addition, the
article focuses on some current problems related to
improvement of this institution, international standards of
copyright protection and comparative legal analysis of national
legislation, as well as opinions of scientists from Uzbekistan and
other countries. Proposals and recommendations of scientific
and practical importance for the development of copyright were
put forward.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss5-pp8
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
copyright,
artificial intelligence,
enforce copyright,
royalty,
copyright and related rights
collective management,
public performance or
display of work,
objects of copyright and
related rights,
extended collective
management.
1
PhD (Doctor of Philosophy), Associate Professor, “Intellectual property law”
Department of Tashkent State
University of Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
5 (2022) / ISSN 2181-1415
83
Raqamli muhitda mualliflik huquqlarini jamoaviy
boshqarishni amalga oshirishning muammolari: qiyosiy
tahlil
ANNOTATSIYA
Kalit so‘
zlar:
mualliflik huquqi,
sun’iy
intellekt,
mualliflik shartnomalari
bo‘yicha haq to‘lash,
mualliflik huquqini amalga
oshirish,
mualliflik huquqi va turdosh
huquqlarni jamoaviy
boshqarish,
asarni omma oldida ijro
etish,
kengaytirilgan jamoaviy
boshqarish.
Hozirda sunʼiy intellektning sohalarga joriy etilishi uchun
turli sabablar keltirilmoqda, ulardan uchta eng asosiysini
keltirib o‘tamiz. Birinchisi, arzon narxlardagi yuqori samarali
hisoblash resurslari. Ikkinchisi, taʼlim uchun katta hajmdag
i
maʼlumotlarning mavjudligi. Sunʼiy intellekt mahsulining aniq
prognozlarni amalga oshirishi uchun u katta hajmdagi
maʼlumotlarni qayta ishlashi kerak. Ushbu omil sabab turli
vositalar, xususan, maʼlumotlarni saqlash va qayta ishlashning
oddiy hamda arzon vositalari, turli xil algoritmlar yaratildi.
Uchinchisi, sunʼiy intellekt mahsulotlari raqobatbardoshlikni
mustahkamlaydi. U kompaniyalar xarajatlarini va xavflarni
kamaytirishi, bozorga chiqish imkoniyatini kengaytirishi hamda
boshqa foydali omillar uchu
n ko‘plab vositalarni taklif qila oladi.
Natijada sunʼiy intellekt joriy etilgan kompaniyalar raqobatga
anchayin chidamli bo‘ladi. Sun’iy
intellektning mualliflik
huquqlarini jamoaviy boshqarish institutlarining muhofaza
ob’yektlari bo‘lishi muammolari xor
ijiy mamlakatlarning
tajribasi asosida tahlil etilgan. Shuninhdek, maqolada ushbu
institutni takomillashtirish bilan bog‘liq ayrim dolzarb
muammolarga, mualliflik huquqini himoya qilishning xalqaro
standartlariga va milliy qonunchilikning qiyosiy-huquqiy
t
ahliliga, shuningdek, O‘zbekiston va boshqa mamlakatlar
olimlarining fikrlariga eʼtibor qaratilgan. Mualliflik huquqini
rivojlantirish uchun ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan
taklif va tavsiyalar ilgari surildi.
Проблемы осуществления коллективного управления
авторским правом в цифровой среде: сравнительный
анализ
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
авторские права,
искусственный интеллект,
вознаграждение по
авторским договорам,
защищать авторские
права в принудительном
порядке, коллективное
управление авторскими и
смежными правами,
объекты авторских и
смежных прав,
публичное исполнение
произведения.
В настоящее время приводятся различные причины
внедрения искусственного интеллекта в отрасли, из
которых мы упомянем три наиболее важные. Во
-
первых,
это недорогие высокопроизводительные вычислительные
ресурсы. Во
-
вторых, доступность больших объемов данных
для образования. Чтобы продукт ИИ делал точные
прогнозы, ему необходимо обрабатывать большие объемы
данных. Этот фактор привел к созданию различных
инструментов, в частности, простых и недорогих средств
хранения и обработки данных, различных алгоритмов.
В
-
третьих,
продукты
искусственного
интеллекта
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
5 (2022) / ISSN 2181-1415
84
повышают конкурентоспособность. Он может предложить
компаниям множество инструментов для снижения затрат
и рисков, расширения доступа к рынку и других полезных
факторов.
В
результате
компании,
внедрившие
искусственный интеллект, будут более устойчивы к
конкуренции. Анализируются проблемы искусственного
интеллекта как объекта коллективного управления
авторскими правами на основе опыта зарубежных стран.
Кроме того, в статье акцентируется внимание на
некоторых
актуальных
проблемах,
связанных
с
совершенствованием данного института, международных
стандартов защиты авторских прав и сравнительно
-
правовом анализе национального законодательства, а
также на мнениях ученых Узбекистана и других стран.
Выдвинуты предложения и рекомендации, имеющие
научное и практическое значение для развития авторского
права.
Sunʼiy intellekt muayyan vazifalarni bajarishda inson xatti
-harakatiga taqlid
qilishga qodir bo‘lgan tizim yoki texnologiya bo‘lib, olingan maʼlumotlardan
foydalanib
asta-
sekin mukammallashib boradi. Umuman olganda sunʼiy intellekt format ham,
funktsiya ham emas, balki bu jarayon bo‘lib, maʼlumotlarni yig‘ish, tahlil qilish kabilarni
o‘z ichiga oladi.
Sunʼiy intellekt haqida so‘z borar ekan, uning biznesdagi
va axborot
texnologiyalardagi o‘rnini tahlil qilish lozim. Sunʼiy intellektning ushbu yo‘nalishlarga
sekin-
astalik bilan kirib borishi, sunʼiy intellekt vositalarining soni oshishini taʼminlaydi.
“Sunʼiy intellekt” deganda ko‘pchilik robotlarning turli s
ohalarga jalb qilinishini
tushunadi.
Аmmo sunʼiy intellekt atamasi robotlarning inson bilan o‘rin almashishini
anglatmaydi. Uning asosiy maqsadi inson qobiliyatlari va imkoniyatlarining chegaralarini
kengaytirishdir. Shuning uchun bu kabi texnologiyalar qimmatli biznes resursi hisoblanadi.
Аvvallari “sunʼiy intellekt” atamasi faqat odamlar bajarishi mumkin bo‘lgan,
masalan, mijozlarga xizmat ko‘rsatish yoki shaxmat o‘ynash vazifalarni bajarish uchun
qo‘llanilgan. Shuningdek, komputer texnologiyalarini chuqur o‘rganishga ham sunʼiy
intellekt sifatida qaralgan. Lekin mijozlarga xizmat ko‘rsatish, turli onlayn o‘yinlar va
komputer texnologiyalarini chuqur o‘rganish kabilar sunʼiy intellekt texnologiyalarining
kichik qismi hisoblanadi. To‘g‘ri, sunʼiy intellekt
texnologiyalari odamlar bajaradigan
vazifalarni avtomatlashtirish orqali samaradorlikni oshirishga yordam beradi. Biroq
endilikda uning qamrovi kengaymoqda, hozirda sunʼiy intellekt bilan odamlarning
xarakterini, o‘quvchilarning qobiliyatlarini, xodimning ishga bo‘lgan qarashlarini aniqlab
olish mumkin.
Mamlakatimizda soliq tizimida elektron davlat xizmatlari va axborot tizimlari
orqali ma’lumotlar bazasiga tushayotgan murojaatlar soni yildan
-yilga keskin oshib
borayotganligi sababli ma’lumotlarni tezkorlik
bilan tahlil qilishni takomillashtirishni
kun tartibiga qo‘ymoqda. Shu bois Prezidentimizning 2021
-yil 17-
fevraldagi “Sun’iy
intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-
tadbirlari to‘g‘risida’’gi qarorida ham “Raqamli O‘zbekiston–2030” strategiyasiga
muvofiq, soliq sohasida ham yuridik shaxslarning soliq tushumlarini tahlil qilish, soliq
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
5 (2022) / ISSN 2181-1415
85
to‘lovlaridagi tafovutlarni aniqlashda sun’iy
intellekt texnologiyalarini qo‘llashga alohida
ahamiyat qaratilgan.
Sun’iy
intellekt
hozirgi axborot asrida juda dolzarb bo‘lib, uning yordamida
insoniyat ilm-fanda yangi imkoniyatlar ochib, XXI asrning global muammolariga yechim
topmoqda. Shuningdek, tibbiyot, taʼlim, energetika, qishloq xoʻjaligi, shaharsozlik va
boshqa barcha sohalarda
sifatli xizmat koʻrsatish imkoniyatini oshiradi. “Sunʼiy intellekt”
atamasi 1956-
yilga kelib paydo bo‘ldi. Shu yilning yozida А
QShning Dartmut
universitetida sunʼiy tafakkur masalalari bo‘yicha anjuman bo‘lib o‘tdi. Unda Klod
Shennon (Bell Laboratories), Nataniel Rochester (IBM), Gerbert Saymon (Karnegi
universiteti, Trenchard Mur (Prinston universiteti), Jon Makkarti (Dartmut universiteti),
Marvin Minski (Garvard universiteti) kabi olimlar ishtirok etgan.
Ushbu anjumanda maʼruza qilgan amerikalik
informatika sohasidagi olim Jon
Makkarti (1927
–2011) “Artificial Intelligence” (“Sunʼiy tafakkur”) atamasi muallifi sifatida
tarixga nom qoldirdi. XX asrning 80-
yillari sunʼiy intellekt –
kashfiyot deya eʼtirof etila
boshlandi. Olimlar ushbu yo‘nalishda da
rsliklar ishlab chiqa boshladilar. Shuningdek,
1997-
yilda shaxmat bo‘yicha jahon chempioni Garri Kasparovni mag‘lubiyatga uchratgan
mashhur shaxmat dasturi
–
“Deep Blue” yaratildi. Shu yillarda Yaponiyada neyron
tarmoqlari asosida 6-avlod komputer loyihas
i ishlab chiqilayotgan edi. Shundan so‘ng sunʼiy
intellektga eʼtibor kuchaydi. Yirik kompaniyalardan tortib to harbiy muassasalargacha
mazkur sohani moliyalashtira boshlashdi. Natijada yangi texnologiyalar soni oshib, raqobat
kuchaydi, sunʼiy intellekt vos
italari mukammallashib bordi.
Robot-
rassomlar uzoq vaqt davomida turli xil ijodiy ishlar bilan shug‘ullanishgan.
Komputerda yaratilgan ushbu san’at asarlarining aksariyati dasturchining ijodiy
hissasiga tayangan holda ishlab chiqilgan. Ammo bugungi kunda biz texnologik inqilob
boshida turibmiz, bu bizdan komputerlar va ijodiy jarayon o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni
qayta ko‘rib chiqishni talab qilishi mumkin. Ushbu inqilob mashinani o‘rganish dasturiy
ta’minotining jadal rivojlanishi bilan asoslanadi, bu inson
tomonidan maxsus
dasturlashtirilmagan holda aql-
idrokka qodir bo‘lgan avtonom tizimlarni ishlab
chiqaradigan
sun’iy
tizimlarning bir qismidir.
Mashinani o‘rganish uchun ishlab chiqilgan komputer dasturi o‘rnatilgan
algoritmga ega bo‘lib, unga ma’lumotlarni
kiritish orqali o‘rganish, rivojlanish va
kelajakdagi qarorlar qabul qilish imkonini beradi, ular yo‘naltirilgan yoki mustaqil
bo‘lishi mumkin. San’at, musiqa va adabiy asarlarga qo‘llanilganda, mashinani o‘rganish
algoritmlari aslida dasturchilar tomonid
an taqdim etilgan ma’lumotlardan o‘rganadi. Ular
ushbu ma’lumotlardan yangi ish yaratish uchun o‘rganadilar, yangi ish qanday
ko‘rinishini aniqlash uchun jarayon davomida mustaqil qarorlar qabul qiladilar. Sun’iy
intellektning ushbu turi uchun muhim xususiyat shundaki, dasturchilar parametrlarni
o‘rnatishi mumkin bo‘lsa
-
da, ish aslida odamlarning fikrlash jarayonlariga o‘xshash
jarayonda neyron tarmoq deb ataladigan kompyuter dasturining o‘zi tomonidan ishlab
chiqariladi.
Sun’iy
intellektdan foydalangan holda asarlar yaratish mualliflik huquqi
qonunchiligiga juda muhim ta’sir ko‘rsatishi mumkin. An’anaga ko‘ra, komputerda
yaratilgan asarlarga mualliflik huquqiga egalik so‘roq ostida emas edi, chunki dastur
shunchaki qalam va qog‘oz kabi ijodiy jarayonni qo‘l
lab-quvvatlovchi vosita edi. Ijodiy
asarlar asl bo‘lsa, mualliflik huquqi himoyasiga ega bo‘ladi, asl (originallik) ta’riflarining
aksariyati inson muallifligini talab qiladi. Ko‘pgina yurisdiktsiyalar, shu jumladan,
Ispaniya va Germaniya qonun hujjatlari, faqat inson tomonidan yaratilgan asarlar
mualliflik huquqi bilan himoyalanishi mumkinligini ta’kidlaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
5 (2022) / ISSN 2181-1415
86
Ammo
sun’iy
intellektning so‘nggi turlari bilan komputer dasturi endi vosita emas; u
aslida inson aralashuvisiz ijodiy jarayon bilan bog‘liq ko‘plab q
arorlarni qabul qila oladi.
Aytish mumkinki, bu farq unchalik muhim emas, lekin qonunning mashinaga
asoslangan ijodkorlikning yangi turlarini hal qilish usuli keng ko‘lamli tijorat ta’siriga ega
bo‘lishi mumkin. Sun’iy
intellekt musiqa va
o‘yinlar jarayonida asarlar yaratish uchun
allaqachon qo‘llanilmoqda.
Bu asarlarni nazariy jihatdan mualliflik huquqidan xoli deb
hisoblash mumkin, chunki ular inson muallifi tomonidan yaratilmagan. Shunday qilib,
ulardan har kim erkin foydalanishi va qay
ta foydalanishi mumkin bo‘lib qoladi. Bu
asarlarni sotadigan kompaniyalar uchun juda yomon zarba bo‘lardi. Tasavvur qilishimiz
mumkin, agar biz video o‘yinlar uchun musiqa ishlab chiqaradigan tizimga millionlab
mablag‘ sarflasak, faqat musiqa qonun bilan himoyalanmagan bo‘lsa va dunyodagi hech
kimning to‘lovisiz foydalanishi mumkin bo‘lib qolsa.
Buning ijodiy iqtisodiyotga aniq ta’sirini aniqlash qiyin bo‘lsa
-da, bu
avtomatlashtirilgan tizimlarga investitsiyalarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Agar
ishl
ab chiquvchilar mashinani o‘rganish orqali yaratilgan mahsulotlar mualliflik huquqini
himoya qilish uchun mos yoki yo‘qligiga shubha qilsalar, bunday tizimlarga sarmoya
kiritish uchun nima sabab bo‘ladi? Boshqa tomondan, ko‘p vaqt talab qiladigan ishlarni
hal qilish uchun
sun’iy
intellektni qo‘llash, xodimlar xarajatlarini tejashni hisobga olgan
holda, hali ham oqlanishi mumkin, ammo bu haqda gapirishga hali erta.
Dunyo
sun’iy
intellekt (keying o‘rinlarda AI) tomonidan yaratilgan ishlarni ikkita
asosiy toif
aga ajratadi. Birinchi toifaga AI dasturlari tomonidan to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri
rahbarlik, yordam yoki odamlarning hissasi bilan yaratilgan ishlar kiradi. Ushbu
turkumda AI belgilangan yoki bashorat qilingan maqsad yoki natijaga erishish uchun
vosita sifatida is
hlatiladi. Ranglarni, asboblar turini (cho‘tka o‘lchami va zarba uslubi)
tanlagan va ishni yaratishda foydalaniladigan AI algoritmiga ma’lum darajada o‘z
talablarini kiritgan rassom tomonidan rasm yaratish misol bo‘lishi mumkin.
Rassom yaratilgan rasmning yakuniy versiyasini aniq bashorat qila olmasa ham, u
uning yaratilishiga bevosita hissa qo‘shgan va uning qanday ko‘rinishi haqida ba’zi
taxminlarga ega. AQShning Mualliflik huquqi qonuniga ko‘ra, bunday asar muallifi, agar u
AI dasturini ijodiy jarayonda foydalaniladigan vosita sifatida keltirsa, natijada muallif
yaratilgan ijodga nisbatan qonuniy da’volarga ega bo‘lishi mumkin.
1884-
yildagi Oliy sudi tomonidan ko‘rib chiqilgan Burrow
-Giles Lithographic Co. v.
Saronyning ishi birinchi marta fotografiyaga mualliflik huquqini himoya qilishni boshlab
berdi [1. 1132
–
1135].
Fotosuratchi Napoleon Saroni yozuvchi Oskar Uayldning suratini olishda
foydalanilgan kamera sud tomonidan “muallif”ga “asl san’at asari”ni yaratishda yordam
beruvchi vosita sifatida qaralgan [2].
Saroni bilan bog‘liq nizoli holatdan buyon fotografiya olamida ko‘p narsa o‘zgardi.
Bugungi kunda ishlatiladigan kameralarning aksariyati to‘liq raqamli bo‘lib, ular ham
komputer protsessoriga, ham fotografiyani deyarli avtomatik jarayonga aylantiradigan
dasturiy ta’minotga ega. 1884
-yilgi Oliy sud qarori hali ham har kuni olingan millionlab
fotosuratlarga mualliflik huquqini berishni yoqlaydigan qonuniy pretsedent sifatida
qo‘llaniladi.
Raqamli kamera yoki smartfon tomonidan yaratilgan tasvir aslida komputerda
yaratilganligi sababli, uni
sun’iy
intellekt dasturidan foydalangan holda badiiy asar
yaratish bilan solishtirish mumkin. Har ikkala jarayon ham deyarli avtomatikdir va shuni
aytish mumkinki,
sun’iy
intellekt mashinasi xuddi kamera kabi
, muallif o‘z fikrini aniq
shaklda ifodalash uchun ishlatadigan vositadir [3].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
5 (2022) / ISSN 2181-1415
87
Ikkinchi toifadagi ishlar avtonom tarzda yaratilgan AI ijodiga bag‘ishlangan.
Asarlarni avtonom tarzda yaratish uchun mas’ul bo‘lgan komputer dasturlari inson
zukkoligining nati
jasidir, ularning manba kodi AQSh Mualliflik huquqi to‘g‘risidagi
qonunga muvofiq adabiy asar sifatida mualliflik huquqi bilan himoyalangan bo‘lishi
mumkin [4. 96
–
517]. AQSh Mualliflik huquqi idorasi tomonidan keltirilgan misollardan
biri bu “bu to‘quv jarayoni bo‘lib, bu tasodifiy tarzda, hech qanday aniq naqshsiz matoda
tartibsiz shakllar hosil qiladi. Chunki bunda “to‘quv mashinasi”ning dasturchisi emas,
balki tasodifiy asosda yaratilgani uchun AIning o‘zi bevosita javobgardir, natijada esa
olingan naqshlar AQSh mualliflik huquqi bilan himoyalanmaydi. Tasodifiylik, xuddi
avtonom tarzda o‘rganilgan xatti
-harakatlar kabi, AI mashinasining inson dasturchisiga
tegishli bo‘lmagan narsadir.
Milliy qonunchiligimizga binoan, mualliflik huquqi ijodiy faoliyat nat
ijasi bo‘lmish
fan, adabiyot va san’at asarlariga nisbatan, ularning maqsadi va qadr
-qimmati,
shuningdek ifodalanish usulidan qat’i nazar, tatbiq etiladi .
Mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonunlar quyidagilarga qaratilgan: (I) ijodkorlikni
rag‘batlantiris
h va mualliflar, bastakorlar, rassomlar va dizaynerlarga mutlaq huquqlarni
berish orqali original asarlar yaratishga undash, cheklangan muddat davomida bunday
ishdan daromad maqsadida foydalanish; va (ii) asl asarlarni yaratuvchilarni ushbu
asarlarni ruxsatsiz takrorlash yoki ekspluatatsiya qilishdan himoya qilish.
Inson qo‘li bilan yaratilgan asarning egasi yoki muallifini aniqlash odatda juda
oddiy bo‘lsa
-
da, AI tomonidan yaratilgan asarlarga nisbatan qiyinchiliklar paydo bo‘ladi.
AI tomonidan yaratilgan
asarlarning mualliflik huquqini himoya qilish quyidagi yo‘llar
bilan hal qilinishi mumkin:
•
Davlatlar AI tomonidan yaratilgan asarlarga mualliflik huquqini himoya qilishni
butunlay rad etishlari mumkin;
•
Davlatlar AI tomonidan yaratilgan asarlarning muallifl
igini AIning o‘ziga
bog‘lashlari mumkin;
•
Davlatlar AI tomonidan yaratilgan asarlarning muallifligini dastur
yaratuvchi(lar)iga bog‘lashi mumkin.
•
O‘zbekiston qonunchiligiga binoan, mualliflik huquqi bilan himoyalangan asar
muallifi faqat ijodiy mehnati bila
n asar yaratgan jismoniy shaxs bo‘lishi mumkin [5].
Ko‘pgina yurisdiktsiyalar sun’iy
intellekt tomonidan yaratilgan asarlarga mualliflik
huquqini himoya qilishni xohlamaydilar. Yangi intellektual mulkning dunyodagi eng yirik
manbalaridan biri bo‘lgan Amerika Qo‘shma Shtatlari [6] mualliflik huquqini “aqlning
ijodiy kuchiga asoslangan intellektual mehnat samarasi”
deb tan oladi [7, 340]. Amerika
Qo‘shma Shtatlari Mualliflik huquqlarini himoya qilish idorasi faqat inson tomonidan
yaratilgan asarlar mualliflik huquqi bilan himoyalanishi mumkinligini va u inson
yaratmagan asarlar uchun da’volarni ro‘yxatdan o‘tkazmasligini rasman ta’kidladi.
2012-yilda Avstraliya sudi komputer tomonidan yaratilgan har qanday asar
mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonun bilan himoyalanmaganligini e’lon qildi. Tayvanda
Fuqarolik Kodeksining 798-
moddasida shunday deyilgan: “Qo‘shni yerga tabiiy ravishda
tushadigan mevalar bunday yerlar, agar u davlat ehtiyojlari uchun tegishli yerlar bo‘lmasa,
meva tushgan yer egasiga tegishli hisobla
nadi. AI tomonidan yaratilgan “mevalar” jamiyat
mulki hisoblanadi va mualliflik huquqini himoya qilishga qodir emas [8, 1132].
Yevropa Ittifoqining Adliya sudi ham mualliflik huquqi faqat muallifning o‘z
intellektual ijodiga tegishli ekanligini ta
’kidladi, ya’ni asar himoyalanishi uchun
muallifning shaxsiyati asl asarda albatta aks etishi kerak. AI misolida aytishimiz
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
5 (2022) / ISSN 2181-1415
88
mumkinki, AI tomonidan ishlab chiqarilgan ish haqiqatan ham original bo‘ladimi yoki
yo‘qmi, bu munozarali hisoblanadi, chunki AI algoritmlarini loyihalash va AIni o‘qitishda
insonning keng aralashuvi mavjud. Hatto AI tomonidan o‘rganish uchun foydalaniladigan
ma’lumotlar ham odamlar tomonidan yaratilgan.
Yevropa Parlamenti 2017-yilda mashinalarga huquqlar berish maqsadida shaxs
huquqini
berish imkoniyatini ko‘rib chiqish orqali bir oz munozarali yondashuvni taklif
qildi. 2020-yil oktabr oyida Yevropa Parlamenti AI texnologiyalarini rivojlantirish uchun
intellektual mulk huquqlari to‘g‘risidagi hisobotni chop etdi, AI tomonidan yaratilgan
asarlar Yevropa Ittifoqining amaldagi qonunlariga ko‘ra mualliflik huquqi himoyasiga ega
bo‘lmasligi mumkinligi aytiladi, chunki “originallik” talabi, albatta, jismoniy shaxsning
“intellektual ijodi” tushunchasi bilan bog‘liq [9
. 65
–
69]. Biroq Yevropa Parlamenti AI
tomonidan yaratilgan asarlarga mualliflik huquqini berish zarurligini tan oldi va bunday
asarlarni yaratishda ishtirok etuvchi ijodiy jarayondan farqli ravishda, AI tomonidan
yaratilgan asarlarni ijodiy yakuniy natijaga qarab mualliflik huquqi bilan himoyalangan
deb hisoblash mumkinligini taklif qildi. Shu maqsadda parlament bunday asarlarni
yaratishda ishtirok etayotgan jismoniy shaxsga mualliflik huquqini berishni taklif qildi.
2020-yilgi hisobotda parlament AI texnologiyalariga yuridik shaxs maqomini berish eng
yaxshi yechim bo‘lmasligi mumkinligini tan oldi, chunki bu inson ijodkorlarini
tushkunlikka soladi [10. 23
–
37].
Bundan tashqari, bugungi kunda
sun’iy
intellekt beixtiyor va ma'naviy huquqlarga
ega bo‘lmasligi kerak. Bundan
tashqari, AIni mualliflik huquqi bilan himoyalangan
asarlarning muallifi sifatida tan olish turli xil asoratlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Masalan,
sun’iy
intellekt o‘zi yaratgan asardagi huquqlarni inson aralashuvisiz o‘tkaza
olmaydi yoki litsenziyalay
olmaydi yoki asarning daxlsizligi buzilgan yoki yo‘qligini
aniqlay olmaydi, bu esa shaxsiy nomulkiy huquqlarni bekor qiladi.
Boshqa yurisdiktsiyalardan farqli o‘laroq, Xitoy 2020
-yil yanvar oyida Shenzhen
(Xitoy) sudi AI tomonidan yaratilgan maqolalarga mualliflik huquqini himoya qilganda,
Xitoy
sun’iy
intellekt tomonidan yaratilgan asarlarga mualliflik huquqi mavjudligini tan
olishga majbur bo‘lgan [11].
Ingliz mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonuniga ko‘ra, komputerda yaratilgan asarlar
uchun muallif “asarni yaratish uchun zarur bo‘lgan tadbirlar amalga oshirilga” shaxs
sifatida qabul qilinadi. Bunday qoida, hatto yakuniy ish mashina tomonidan yaratilgan
bo‘lsa ham, AI asarlarini yaratish uchun zarur bo‘lgan inson hissasini tan olishga
qodirligini ko‘rsat
adi.
AI, bugungi kunda mavjud bo‘lganidek, nisbatan zaif deb hisoblanadi, chunki u tor
toifadagi vazifalarni bajarishga ixtisoslashgan va insonning ma
’lum darajasiga bog‘liq.
Shu sababli, ushbu bosqichda dastur yaratuvchisiga
sun’iy
intellekt tomonidan yaratilgan
asarlarning mualliflik huquqini berish eng amaliy tajriba hisoblanadi. Bu asar yaratgan
inson huquqlarini himoya qilish va mukofotlash uchun intellektual mulk huquqining
maqsadiga mos keladi [12].
AI tomonidan mualliflik huquqining buzilishi uchun kim javobgar?
–
degan asosli
savol ham tug‘iladi. Hozirgi mavjud huquqqa ko‘ra, hech bir yurisdiktsiya AI tizimining
o‘zini buzganlik uchun javobgarlikni belgilamaydi va mualliflik huquqining buzilishi
uchun javobgarlik majburiy ravishda jismoniy shaxsga tushadi. Agar asar mualliflik
huquqi bilan himoyalangan boshqa asarni huquqlarini buzsa, qoidabuzarlik uchun
muallif javobgar bo‘ladi, demak, agar AI yaratuvchisi AI tomonidan yaratilgan har qanday
asarning muallifi deb hisoblansa, AI yaratuvchisi AI tomonidan mualliflik huquqining
buzilishi uchun javobgar ham bo‘ladi [13, 97].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
5 (2022) / ISSN 2181-1415
89
AI ijodida odamni muallif deb hisoblashdan kelib chiqadigan savollar deyarli
cheksizdir. Biroq, qonunchilik, xoh xalqaro yoki mahalliy bo‘lsin, mualliflik huquqlarini
amalga
oshirishni to‘liq ta’minlay olmaydi va eng muhimi, sun’iy
intellekt tomonidan
yaratilgan asarlarda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan huquqbuzarliklar uchun
javobgarlikni muallifga yuklaydi.
Yurisdiktsiyalar bo‘ylab mavjud intellektual mulk tizimlari AIni hisob
ga olgan
holda yaratilmagan. Har qanday yurisdiktsiyada
sun’iy
intellektni qat'iy tartibga soluvchi
qonunchilik bazasi mavjud bo‘lmasa
-da, hozirgi yechim AI tomonidan yaratilgan.
Mashinani o‘rganish intellektual mulk huquqi bo‘yicha munozaralarda nisbatan
yangi tushuncha bo‘lsa
-
da, matn va ma’lumotlarni olish (text and data mining
–
TDM)
ancha tanish [14. 36
–45]. Avstraliyaning ba’zi manfaatdor tashkilotlari TDM muammosi
mavjud yoki takomillashtirilgan litsenziyalash yechimlari orqali hal qilinmoqda yoki hal
qilinishi mumkinligini ta’kidladilar. Masalan, Avstraliya noshirlar assotsiatsiyasi ba'zi
ilmiy nashriyotlar o‘z obunachilariga TDM dan foydalanish uchun bepul litsenziyalarni
taqdim etishni taklif qildi.
Avstraliya Mualliflik huquqi kengashi majburiy litsenziyalashni TDM
muammosining potentsial yechimi sifatida ko‘rib chiqishni taklif qildi. Ijodiy sohalarning
o‘z ishlaridan sun’iy
intellekt dasturlarida, ayniqsa tijoratda foydalanish uchun
kompensatsiya olish istagiga hamdard bo‘lgan holda, quyidagi tahlil shuni ko‘rsatadiki,
ularning hech birini litsenziyalash modellari (individual litsenziyalash, ixtiyoriy jamoaviy
litsenziyalash, majburiy va kengaytirilgan jamoaviy litsenziyalash) muammoning hayotiy
va oqilona yechimi bo‘la olmas ekan [15
. 127
–
132].
AI ni individual litsenziyalash
–
litsenziyalashning bir turi sifatida individual
litsenziyalash mashinani o‘rganish bo‘yicha ba’zi loyihalar yoki hatto sektorlar uchun
amaliy yechimdir, ammo boshqalar uchun mutlaqo nomaqbuldir. Ba’zi yirik texnologiya
komp
aniyalari katta hajmdagi ma’lumotlar bazalariga mavjud kontentga ega bo‘lishi
mumkin va ularga kontentdan istalgan maqsadlarda, jumladan, mashina o‘rganishda
foydalanishga ruxsat beruvchi individual litsenziya shartnomalariga ega bo‘lishi mumkin
[16. 48
–
52]. Noshirlar, ovoz yozish va kino ishlab chiqaruvchilari, media kompaniyalari
kabi kontentga boy ob’yektlar, shuningdek, o‘z ma’lumotlarini AI ishlab chiquvchilari
uchun litsenziyalashi mumkin .
Litsenziyalarni olish uchun moliyaviy resurslarga ega bo‘lmag
an
sun’iy
intellekt
ishlab chiquvchilari, shuningdek, Creative Commons orqali litsenziyalangan kontentga
tayanishi mumkin, bu individual litsenziyalashning bir turi hisoblanadi. Shuningdek, agar
bitta huquq egasining yoki cheklangan miqdordagi huquq egalarining ishlariga
asoslangan AI modulini o‘qitish niyati mavjud bo‘lsa, ushbu huquq egalaridan to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri huquqlarni olish yaxshi boshqarilishi mumkin
[17, 97]. Bularning barchasida,
huquq egasi kontentni litsenziyalashga tayyor va tomonlar tegishli
litsenziya to‘lovlari va
shartlari bo‘yicha kelishib olgan bo‘lsa, individual litsenziyalash maqsadga muvofiq
yechim hisoblanadi.
Jamoaviy litsenziyalash (ixtiyoriy). Umuman olganda, AI ishlab chiquvchilari, agar
ular individual litsenziyalarni ololmasalar, jamoaviy boshqaruv tashkilotlariga (CMO)
murojaat qilishlari va jamoaviy litsenziya so‘rashlari kerak. Ixtiyoriy jamoaviy
litsenziyalash individual litsenziyalashdan ko‘ra qulayroqdir, chunki u bitta CMO
(onestop-shop) orqali bir nechta ishlarga huquqlarni olish imkonini beradi. Bu huquq
egalari uchun ham qulaydir, chunki ular bir nechta potentsial foydalanuvchilar bilan
alohida shug‘ullanishlari shart emas va buning o‘rniga CMO tomonidan taqdim etiladi
[18. 36
–
45].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
5 (2022) / ISSN 2181-1415
90
Biroq mashinani o‘rganish
maqsadida mualliflik huquqini jamoaviy litsenziyalash
bilan bog‘liq bir qator muammolar mavjud. CMO yoki jamoaviy litsenziyalash tizimlariga
nisbatan umumiy tanqidlarni bir chetga surib qo‘ysak, ayniqsa, mashinani o‘rganish
/
TDM maqsadlari uchun kontentni
jamoaviy litsenziyalash bilan bog‘liq birinchi masala
vakillikdir. Ya’ni, AI ishlab chiquvchilari foydalanishni xohlashlari mumkin bo‘lgan ba'zi
kontent CMOlar tomonidan taqdim etilmaydi va litsenziyalanmaydi. Misol uchun,
Avstraliyadagi tasviriy san’at v
a fotosuratlar cheklangan darajada Mualliflik huquqi
agentligi / Viscopy tomonidan taqdim etiladi [19. 127
–
132]. Raqamli shaklda vujudga
kelgan va o‘z
-
o‘zidan nashr etilgan onlayn kontent odatda individual litsenziyalanadi va
huquq egalari ushbu asarlarga mutlaq huquqlarni CMOlarga bermaydilar. Bundan
tashqari,
sun’iy
intellektni ishlab chiquvchilar uchun katta qiziqish uyg‘otishi mumkin
bo‘lgan ba’zi kontent mualliflik huquqi bilan rasman himoyalangan bo‘lsa
-da, odatda
CMOlar tomonidan litsenziyalanmagan. Masalan, shaxsiy elektron pochta xabarlari,
bloglar, ijtimoiy media postlari, veb-sayt kontenti va boshqalar onlayn TDM uchun juda
foydali manbalardir. Ularning barchasi adabiy asarlar sifatida mualliflik huquqi ostida
himoyalangan bo‘lsa
-da, odatda CMO tomonidan litsenziyalanmagan .
Tegishli muammo Creative Commons litsenziyalari orqali onlayn litsenziyalangan
kontentga tegishli. Tijoriy foydalanuvchilar tijorat mashinalarini o‘rganish loyihalari
uchun
“
notijoriy foydalanish
”
sharti ostida litsenziyalangan Creative Commons
kontentidan foydalanmoqchi bo‘lsa, ularga qo‘shimcha tijorat litsenziyasi kerak
bo‘ladi[20, 48
-52]. Huquq egalarini aniqlash va ularga individual litsenziyalar olish uchun
murojaat qilish katta hajmdagi ishlar bilan bog‘liq hollarda samarali yechim bo‘lmasligi
mumkin. Shu bilan birga, jamoaviy boshqaruv ham imkonsiz bo‘lib qoladi. Ya’ni, agar asar
Creative Commons litsenziyasi ostida allaqachon (individual) litsenziyalangan bo‘lsa,
CMO orqali bir xil ish uchun litsenziya berishning iloji y
o‘q.
Uchinchi muammo
“
etim asarlar
”
bilan bog‘liq. Ko‘p hollarda Internetda mavjud
bo‘lgan katta miqdordagi kontentning huquq egalarini aniqlash qiyin yoki imkonsiz
bo‘lishi mumkin. Huquq egasining shaxsini aniqlash imkoni bo‘lmaganda (shuning uchun
"
etim asarlar") bu huquq egalari ma’lum bir CMO a’zosi ekanligi aniq emas. Agar ular
bo‘lmasa, CMO litsenziyasiga qaramay, AI ishlab chiquvchilari CMO a’zosi bo‘lmagan va
shuning uchun jamoaviy litsenziyaga ega bo‘lmagan shaxs tomonidan sudga tortilish
xavfiga duch kelishadi. Ayrim yurisdiktsiyalar, jumladan, Yevropa Ittifoqi bu muammoni
hal qilish uchun qonunchilik yechimlarini qabul qilgan bo‘lsa
-da, anonim asarlar
Avstraliyada haligacha hal qilinmagan muammo bo‘lib qolmoqda.
Yuqorida qayd etilgan muammolarni majburiy jamoaviy litsenziyalash va
kengaytirilgan jamoaviy litsenziyalash kabi jamoaviy litsenziyalashning o‘ziga xos
shakllari bilan hal qilish mumkin bo‘lsa
-da, bu turdagi jamoaviy litsenziyalash boshqa
muammolar va tashvishlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Xulosa o‘rnida taʼkidlashimiz lozimki, mualliflik huquqlarini jamoaviy boshqarish
bo‘yicha milliy tashkilotlar deyarli butun dunyoni qamrab olgan va tartibli xarakterga ega
bo‘lgan huquqlarni jamoaviy boshqarishning yaxshi tashkil etilgan xalqaro
tizimining
elementlari hisoblanadi.
Milliy miqyosda bunday tashkilotlarni tashkil etish va faoliyat yuritish jarayoni
davlat nazoratida bo‘lib, ularning ichki faoliyatiga aralashmasdan, ularning faoliyatiga
muayyan talablar qo‘yadi. Yuqoridagilarni umumlas
htirib, biz quyidagi xulosalar
chiqarishimiz mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
5 (2022) / ISSN 2181-1415
91
O‘zbekiston Respublikasida, shuningdek, mualliflik huquqini jamoaviy
boshqarishning eng rivojlangan tizimiga ega mamlakatlarda ham bu sohada davlat
monopoliyasi mavjud emas. Mualliflik huquqi egalari o‘z
mualliflik huquqlarining mutlaq
xususiyatidan kelib chiqib, o‘z huquqlarini o‘zlari tomonidan tuzilgan tashkilotlar
yordamida jamoaviy huquqlarni boshqarish mexanizmi orqali mustaqil ravishda amalga
oshirish imkoniyatiga ega. Biroq, bu mexanizm ko‘pincha juda zaif bo‘lib, jamiyat
manfaatlari uchun intellektual mulkning alohida ahamiyati tufayli uning normal
ishlashini davlat tomonidan nazorat qilishni talab qiladi. Ushbu nazorat huquq
egalarining har bir toifasiga nisbatan asarlardan foydalanishning ma’lum
bir sohasida
bitta tashkilotning monopoliyasini qonunchilik bilan mustahkamlashda, huquqlarni
jamoaviy boshqarish tashkiloti javob berishi kerak bo‘lgan aniq mezonlarni belgilashda
ifodalanishi kerak va intellektual mulk sohasidagi davlat boshqaruvi maxsus organi bilan
kelishilgan holda O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida bunday tashkilotlarni
ro‘yxatga olishning maxsus tartibini joriy etish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Compendium of U.S. Copyright Office Practices, 306
–
The Human Authorship
Requirement, Chapter 300, accessible at <https://www.copyright.gov/comp3/chap300/
ch300-copyrightable-authorship.pdf>, accessed on 26 January 2021 at IST 0837 hrs.
2.
Cf. Burrow-Giles Lithographic Co. v. Sarony, 111 U.S. 53 (1884).
3.
Legal protection for all photographs was eventually made a part of the U.S.
Copyright Act. 17 U.S.C. § 106A (2012).
4.
Computer Software Copyright Act, Pub. L. No. 96-
517, § 117, 94 Stat. 3028
(1980) (codified at 17 U.S.C. § 117 (1988)).
5.
Ўзбекистон
Республикасининг
«Муаллифлик
ҳуқуқи
ва
турдош
ҳуқуқлар
тўғрисида»ги
қонуни
//
Ўзбекистон
Республикаси
қонун
ҳужжатлари
тўплами
.
2013 й., 1
-
сон, 1
-
модда, 41
-
сон, 543
-
модда.
6.
World Intellectual Property Indicators, WIPO, (2019), <https://www.wipo.int/
publications/en/details.jsp?id=4464>, accessed on 26 January 2021 at IST 0830 hrs.
7.
Feist Publications v. Rural Telephone Service Company, Inc., 499 U.S. 340 (1991).
8.
An act to amend and consolidate the acts respecting copyright.
https://www.copyright.gov/history/1909act.pdf.
9.
Yakubov O. Significance and Principles of the Trips Agreement in The Legal System
Of World Trade Organization Agreements // The Peerian Journal.
–
2022.
–
Т
. 9.
–
С
. 65
–
69.
10.
Zyatiskiy S. Problemi realizasii avtorskix i smejnix prav na kollektivnoy osnove
v usloviyax razvitiya novix texnologiy [Problems of implementation of copyright and
related rights on a collective basis in the context of the development of new
technologies]. Moscow. 2003,
–
PP. 27
–
38.
11.
Gavrilov E.P.
“
Pravo intellektual
’
noy sobstvennosti. Avtorskoe pravo i smejnie
prava. XXI vek
”
[Intellectual property right. Copyright and related rights. XXI century]
–
Yurservitum, 2016, PP. 425
–
446.
12.
Yakubov O. Trade organization agreements: the main principles of trips
agreement // Conferencea.
–
2022.
–
С
. 119
–
123.
13.
Nasriev I.I. Muallifning shaxsiy huquqlarini himoyalash [ Protection of the non-
property rights]. Tashkent, Mehnat, 2003, PP. 45
–
57.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
5 (2022) / ISSN 2181-1415
92
14.
Yakubova
I.B. O’zbekistonda mualliflik huquqi bo’yicha mulkiy huquqlarni
jamoaviy boshqaruv tashkilotlarining vujudga kelishi va rivojlanishi. [Emergence and
development of organizations of collective management of copyright property rights in
Uzbekistan]. Yurisprudensiya
–
Jurisprudence, 2021.
–
No. 6.
–
PP. 66
–
74.
15.
Leanovich E.B. [Problems of legal regulation of Internet relations with a foreign
element] Problemi pravovogo regulirovaniya internet-otnosheniy s inostrannim
elementom. Available at: http://www.evolution.info.
16.
Якубова
И.Б. Право на жизнь
-
неотъемлемая часть личного неимущественного
права //
Вопросы современной юриспруденции. –
2016.
–
No. 12 (62).
17.
И.
Якубова. Понимание коллективного управления авторских прав в
историческом контексте. Юрист Ахборотномаси 1 (6), 76
-80. 12. V. Vaynke.
Avtorskoe pravo. Reglamentasiya, osnovi, budushee [Copyright. Regulations,
fundamentals, future.]. Denmark, M., 1979,
–
P. 97.
18.
O. Oqyulov. Intellektual mulkning huquqiy maqomi. [Legal status of intellectual
property]. Tashkent, 2000, PP. 36
–
45.
19.
Stanieri A., Zeleznikow J., Gawler M. and Lewis B, 1999 [A hybrid-neutral
approach to automation of legal reasoning in the discretionary domain of family law in
Australia], Artificial intelligence and law, 7(2-3), PP. 127
–
132.
20.
Brams S.J. and Taylor A.D. Fair division from cake cutting to dispute resolution.
Cambridge: Cambridge University Press. 1996, PP. 48
–
52.
21.
Yakubova I., Yakubov A. Problems of Copyright Protection: Plagiary And Piracy
On The Internet // Turkish Journal of Computer and Mathematics Education Vol. 12
–
No. 4,
–
PP. 1132
–
1135.
