История изучения археометаллургии бронзового века Средней Азии

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

History of the study of archaeometallurgy of Central Asian
bronze age

Abror URALOV

1

National Center of Archaeological

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received September 2022
Received in revised form

25 September 2022

Accepted 20 October 2022

Available online

25 November 2022

This article is dedicated to the bronze objects found in the

Middle Asian bronze age monument and tried to shed light on

the economic life and craftsmanship of this region. The nature
of Central Asia is a unique natural landscape. Almost all types of

natural landscapes can be found here: from the plains of Central

Asia to high mountain meadows. Therefore, there are resources

for raising small and large cattle and yearlings, all necessary
conditions for animal husbandry. The southern regions of

Central Asia had the best natural and geographical conditions

for farming. The northern and southern regions of Central Asia

are rich in natural and ore mineral resources. Natural resources
played a major role in the development of historical and

cultural processes.

2181-

1415/©

2022 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss10/S-pp34-41

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Central Asia,

Bronze Age,

archeometals,

ore minerals,

brass,

copper,

culture,

steppe culture.

Oʻrta osiyo jez asri arxeometallurgiyasining oʻrganilish

tarixi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

O‘rta Osiyo,

jez asri,

arxeometall,

ruda,

jez,

mis,

madaniyat,

dasht madaniyati.

Ushbu maqola O‘rta Osiyo jez asri yodgorligidan aniqlangan

jez ashyolariga bagʻishlangan boʻlib, ushbu hududning xoʻjalik

hayoti va

hunarmanchiligini yoritishga harakat qildindi. O‘rta

Osiyo tabiati o‘ziga xos tabiiy landshaftdir. Bu yerda O‘rta

Osiyoning dasht hududlaridan tortib to baland togʻli
oʻtloqlarigacha bo‘lgan

tabiiy landshaftlarining deyarli barcha

turlari uchraydi. Shu sababli mayda va yirik qoramol hamda

yilqilar boqish uchun resurslar, ya’ni serunum va chorvachilik

uchun barcha kerakli bo‘lgan sharoitlar mavjud. O‘rta Osiyoning

janubiy hududlari dehqonchilik uchun tabiiy-geografik

1

Junior researcher National Center of Archaeological. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: abrorhazard92@gmail.com.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2022) / ISSN 2181-1415

35

sharoitga ega eng yaxshi holatda bo‘lgan.

O‘rta Osiyoning

shimoliy va janubiy hududlari esa tabiiy va mineral resurslarga
boy. Tarixiy-madaniy jarayonlarning rivojlanishida tabiiy ruda

boyliklari katta rol o‘ynagan.

История изучения археометаллургии бронзового века
Средней Азии

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Средняя Азия,

эпоха бронзы,
археометаллы,

руда,

латунь,

медь,

культура,

степная культура.

Данная статья посвящена бронзовым предметам,

найденным в памятнике среднеазиатского бронзового
века. В статье описывается хозяйственная жизнь и

ремесленничество этого региона. Природа Средней Азии

представляет собой уникальный природный ландшафт.

Здесь можно встретить практически все типы природных
ландшафтов: от равнин Средней Азии до высокогорных

лугов. Поэтому есть ресурсы для выращивания мелкого и

крупного рогатого скота, годовиков, и все необходимые

условия для животноводства. Южные районы Средней
Азии имели наилучшие природно

-

географические условия

для земледелия. Северные и южные районы Центральной

Азии богаты природными и минеральными ресурсами.

Природные рудные ресурсы сыграли большую роль в
развитии историко

-

культурных процессов.

Milloddan avvalgi II ming yillik boshlaridan insonlar oʻz xoʻjalik faoliyatida

arxeometallardan keng miqyosda foydalana boshladi. Toshdan yasalgan mehnat

qurollaridan metall asboblarga oʻtish jarayoni insoniyat tarixida juda ulkan va mislsiz
ahamiyatga ega boʻlgan. Aytish mumkinki, insoniyatning ijtimoiy taraqqiyotiga boshqa
hech bir ixtiro bu darajada taʻsir koʻr

satmagan.

Jezdan yasalgan mahsulotlar tosh qurollarni inson faoliyatining barcha sohalaridan

siqib chiqara boshlagan.

Lekin bu jarayon jadallik bilan roʻy bergan deb oʻylash notoʻgʻri.

Rangli metall rudalari hamma yerda ham mavjud boʻlmagan. Chunonchi, qal

ay misdan

koʻra kamroq boʻlib, uni topish qiyinroq boʻlgan. Metallarni uzoq masofalarga tashishga
toʻgʻri kelgan. Metalldan yasalgan ashyolar va qurollarning qiymati yuqori bo‘lgan.
Bularning barchasi ularning keng tarqalishiga sezilarli toʻsqinlik qilgan.

Jez ashyolar tosh

qurollarning oʻrnini toʻliq egallay olmadi. Bu jarayon keyinroq –

temirning jamoalar

hayotga kirib kelishi bilan roʻy berdi.

Metalldan keng foydalanish ham aynan shu davrdan keng koʻlamda qoʻllanila

boshladi. Mis tabiatda yombi holatda uchraganligi va mehnat qurollari yasash uchun

moʻrt xomashyo hisoblanib kelingan. Mis suyuq holatga C1083 da oʻtadi. Keyinchalik
misga qalay, qoʻrgoʻshin, mishyak va ruxni aralashtirib jez olish boshlangan.

Maqolada xolislik, tarixiylik, xronologik tarixiy metodlar

qo‘llanilgan

va ilmiy

tadqiqot usullaridan foydalanilgan.

Oʻrta Osiyoda milloddan avvalgi 2

-ming yillikning 1-yarmida jez metallurgiyasidan

foydalanila boshlandi. Jezning kashf etilishi dehqonchilikning tez rivojlanishiga olib keldi. Bunda

dehqoch

ilkda foydalanish mumkin boʻlgan vositalar jez oʻroqlar va boltalar yasala boshlagan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2022) / ISSN 2181-1415

36

O‘rta Osiyo arxeometallurgiyasini o‘rganishda, Y

u.F. Buryakov [8], S. Grigoriev [1],

Е

. Chernix [25], K. Kaniut [2. C. 23

–

40], M. Radivojevich [3], V.D. Ruzanov [21],

G. Zdanovich [13], Z. Raxmonov [19] va boshqa olimlarning asarlari muhim manbalar

boʻlib xizmat qiladi. Hozirgi Oʻrta Osiyo hududida koʻpab arxeologlar tomonidan

arxeometall asrini tadqiq etish ishlari olib borilmoqda. Xususan, o‘tgan tarixga nazar

tashlasak

Oʻzbekiston shimoliy hududida sobiq sovet davrida arxeometallurgiya konlari

va suyultirish ustaxonalarini tadqiq qilgan arxeoolog Yu

.F. Buryakov bo‘lib, u Toshkennt

vohasida togʻ va togʻoldi zonalarida izlanishlar olib borib 150 dan ortiq metallurgiya

konlari va eritish joylarini aniqlagan hamda ilmiy muomalaga kiritgan[8].

Fargʻona vodiysi hozirgi Namangan viloyatida 1894

-yilda Xak majmuasi (xazinasi)

o‘rganilgan. V.M.

Masson Xak xazinasi jez ashyolariga qarab milloddan avvalgi II ming

yillikning birinchi uchdan bir qismiga bogʻlagan [18.

C. 53]. Yu.A. Zadneprovskiy bu fikrga

qoʻshilmasdan, “Xak mahsulotlari” xazina emas, balki dafn et

ilgan qabr buyumlarining bir

qismi deb, ularni miloddan avvalgi 2-ming yillikning birinchi yarmiga tegishli ekanligini

aytadi [12. C. 54

–

55]. Xak majmuasi mahsulotlarini metallarini ximik tahlil etgan

V.D.

Ruuzanov bu ashyolarni Eron va Afgʻonistonning met

allurgiya markazlari bilan

bogʻlab boʻlmasligini aytib, Xak buyumlarini ishlab chiqaruvchi va ular yasalgan metall

ruda manbalarini Oʻrta Osiyodan izlash zarur ekanligini ta’kidlaydi

[23. C. 55]. Bu

Farg’ona vodiysidagi yagona yodgorlik bo‘lib qolmadi, key

inchalik Bibiona yodgorligi

aniqlanib fanga “Chust madaniyati” bilan kirgan.

Chust va Burganlik madaniyati tarqalgan hududlarda jez ashyolari koʻplab

namunalari uchraydi, bularni dastlab tadqiq qilgan Yu.A.

Zadneprovskiy soʻnggi jez

davrida milloddan avvalgi II ming yillikning 2-yarmiga oid deb bilgan [12].

So‘nggi jez davrida Qayroqqum madaniyati yuqori sifatli metall ashyolar ishlab

chiqarilgan. Jez ishlab chiqarish ushbu madaniyat vakillari xo‘jalik ehtiyojlari uchun zarur

bo‘lgan va bu jez quyish sanoati ko‘plab aholi manzilgohlarida saqlanib qolgan

[17. C. 39

–

51].

Yu.A. Zadneprovskiy Ketmontepa ashyolariga asoslanib, mahalliy misning Naukat

koni mavjudligini qayd etadi [12. C. 328]. Eng yaqin mis koni Tentaksoy hududidagi

Dalvarzin aholi punktidan shimoldan 50 km uzoqlikda, sharqda daryo bo'yidagi Kampir-

Ravot yaqinida joylashgan edi. Chustga ruda-konlari chotqol tizmasining janubiy

rayonlaridan G‘ova daryo vodiysidan taxminan 50 km kelishi mumkin. Qayroqqum

yodgorligi metallurglari esa qo

ʻshni Naukat koni va Qoramozor ruda ma’danlaridan

foydalangan. Farg‘ona tog‘larida qalay konlarining mavjudligi juda muhim rol tutgan,

chunki Farg‘ona vodiysining so‘nggi bronza va ilk temir davri jez ashyolari tarkibida

mahsulotlarning tarkibida ko‘p miqdorda qalay bo‘lgan

[12. C. 328].

Hozirda kunda Farg‘ona vodiysining arxeometallurgiyasi va ruda konlari

joylashuvi bo‘yicha Z. Raxmonov tadqiqot ishlarini olib bormoqda[19

. C. 4

–

8]. Ushbu

olimning tadqiqot ishlarida Farg‘ona vodiysi qadimgi davrdan O‘rta asrlargacha bo‘lgan

davrda vohada xom ashyo va ruda konlarini joylashuvini o‘rganishni qamrab oladi.

Oʻrta Osiyoning shimoli

-

sharqiy hududi boʻlgan jez davridagi Qirgʻizistonning choʻl

qabilalarining metall va tarkib koʻrsatkichlariga koʻra, Oʻzbekiston v

a Tojikiston dasht

madaniyati metallariga oʻxshaydi.

Bundan tashqari, jez tarkibida qalayning yuqori nisbati

bilan ajralib turadi [21. C. 204].

O‘zbekistonning shimoliy hududi –

Toshkent vohasida tadqiqot ishlari olib borgan

professor M.E.

Masson o‘lka tarixini arxeologiya jihatdan o‘rganishga bag‘ishlangan bir

qancha asarlar yozgan [19]. Bu asarlarda Toshkent vohasi arxeometallurgiyasi bilan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2022) / ISSN 2181-1415

37

bog‘liq yodgorliklar, kadimgi ruda konlari, ruda eritish pechlari hakida maʼlumotlarni

keltirib o‘tgan. 1954

-yildan boshlab Qoramozor ruda konlar majmuasining Tojikiston

qismini B.

А

. Litvinskiy tadqiq qilgan [17].

Аmmo bu o‘lkaning xo‘jalik va tog‘ sanoati

jixatidan o‘zlashtirish bilan bog‘lik ishlar vodiy bo‘ylab keng ko‘lamli arxeologik

izlanishlar o‘tkazishni talab q

ilar edi. Shu maqsadda 1959-

yil O‘zbekistan FА

tarix va

arxeologiya instituti va O‘zbekistan Tarix muzeyi ilmiy jamoasining birlashgan

arxeologiya otryadi tuzildi. Otryad zimmasiga Ohangaron vodiysi o‘tmishi bilan

shug‘ullanish, uning arxeologiya obʼyektlarini topish va ularni o‘rganish ishi yuklatildi.

А

rxeologiya otryadiga boshliq qilib Yu.F.Buryakov, uning ilmiy maslahatchi etib

M.E.

Masson tayinlandi. Otryad aʼzolari 1959–

1963, 1966, 1968-yillarda Ohangaron

vodiysining manzilgohlari, mozor

qo‘rg‘onlar, kadimgi ruda konlari, ruda eritish pechlari

va boshqa tipdagi yodgorliklarini topish, ularni xaritaga tushirish, ilmiy tavsiflash va

ularning baʼzilarida arxeologik qazishmalar o‘tkazish bilan shug‘ullangan.

Toshkent vohasi ruda konlarini tadqiq etish Akademik Yu.F. Buryakov tomonidan

1950-yilda boshlanadi [8]. U Toshkent vohasda arxeologik kuzatuv ishlarini olib borish

natijasida qadimgi davr ruda konlarini oʻz tadqiqotlarida keltirib oʻtgan

[8]. Ushbu

mintaqa arxeometallurgiyasini oʻrganish A

kademik Yu.F. Buryakov uchun asosiy tadqiqot

mavzularidan biri boʻlgan. Yu.F.

Buryakov tomonidan Toshkent vohasida jez asri dasht

(Andronova) madaniyatiga oidligi aytilgan koʻplab jez ashyolar aniqlangan. Bu ashyolar

barchasi ham jez davri yodgorliklaridan emas, balki keying davr ilk temir asri

yodgorliklaridan ham uchrab turgan.

Oʻrta Osiyoning sharqiy qismidagi dasht va dehqonchilik madaniyatlarida

uchraydigan jez ashyolar tarkib jihatidan xilma-

xildir. Bunga, bir tomondan Fargʻona va

Toshkent viloyati t

ogʻlarida qoʻrgʻoshin

-

kumush konlari va qoʻrgʻoshin bilan boyitilgan

boshqa polimetall rudalari mavjudligi ham yordam berdi. Koʻrinib turibdiki, ular qadimgi

davrlarda, xususan, Qayroqqum madaniyatining konchi-

metallurglariga ma’lum boʻlgan.

Boshqa tomonda

n, Oʻrta Osiyo dasht madaniyatlari metalliga xos boʻlmagan qoʻrgʻoshin

-

mishyak qotishmalarining paydo boʻlishi deb hisoblanadi. Shunday qilib, Toshkent

vohasida aniqlangan Chimboylik xazinasi jez ashyolari tarkibida qalay va mishyakdan

ko‘p bO‘

lgan va kimy

oviy tarkibi va shakli jihatidan Ural va Volgaboʻyi dasht madaniyati

materiallarida oʻxshashliklarni topadi

[21. C. 202].

Hozirgi kunda O‘rta Osiyoning shimoliy

-sharqiy rayonlarida Londonning Kembrij

universiteti professori Milyana Radivoivich tomonidam Markaziy Osiyo dasht

koʻchmanchilarining metall ashyolari va suyultirish pechlari tadqiq qilinmoqda

[3].

Toshkent vohasi yuqori Ohangaron vodiysi ruda konlari bo‘yicha izlanishlar

B. Isabekov tomonidan olib borilgan [15. C. 55

–

56].

Jezdan kengroq foydalanish Janubiy Tojikistondagi dehqon qabilalari orasida mill

avv II ming yillikning ikkinchi yarmida metallga ishlov beruvchilar uchun xosdir. Bunga

bir tomondan Hisor va Vaxsh vodiylari oʻlkalarida dasht qabilalari bilan intensiv aloqalar

oʻrnatilgan boʻlsa, ikkinchi tomondan, dehqonchilik xoʻjaligi va dasht metallining aralash

xususiyatlariga ega boʻlganligi ham yordam berdi

[9]. Shuni taʻkidlash kerakki, Fargʻona

vodiysi va Toshkent vohasi “qo‘lda yasalgan naqshli sopollar madaniyati” aholisiga ham

maʻlum boʻlgan Oʻrta Osiyodan kelib chiqqan qalay qotishmalari katta roʻl oʻynaganligi

V.

Ruzanov tomonidan ta’kidlanadi

[20].

Yuqori Zarafshonda ilk dehqonchilik qabilalari joylashgan Sarazmni qazish

jarayonida olingan ashyolar Oʻrta Osiyoning shimoliy hududlarida metallning paydo

boʻlish sanasini qadimiyroq qilib koʻrsatdi. Afsuski, bu yodgorlikdagi metall ashyolari

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2022) / ISSN 2181-1415

38

milloddan avvalgi III-

II ming yillik oʻrtalariga oid ekanligi spektral oʻrganilmagan.

Oʻrganilgan boshqa metall ashyolar dehqonlar tomonidan ishlatilgan qotishmalar haqida

juda kam maʻlumotlarni oʻz ichiga oladi

[21. C. 200].

XIX asrning 80-yillarida N.N. Trexova Janu

biy Turkmanistonning Murgʻob vohasi

jez ashyolarining bevosita ishlab chiqaruvchisi emas, chunki ular qalayning sun’iy

qoʻshimchalari boʻlgan jezni yaxshi bilmaganligini va ulardan tayyorlangan mahsulotlar

sifatsiz boʻlib chiqqanligini yozadi

[24. C. 22].

Mill. avv II ming yillik oxirida Oʻrta Osiyoning janubiy qismidagi moddiy

madaniyatida keskin oʻzgarishlar roʻy berdi. Sopolli madaniyat yodgorliklari yoʻqolib, Yaz

I tipidagi yangi

–

qo‘lda yasalgan naqshli sopollar madaniyati shakllangan

[4]. Taxminan

bi

r vaqtning oʻzida Toshkent vohasi[11] va Fargʻona vodiysida

[12. C. 118] ham yangi

arxeologik madaniyatlar vujudga keladi.

Shimoliy Baqtriya Sopollitepa yodgorligidagi metall ashyolarini oʻrganish natijalari

1972-

yilda qisman eʼlon qilingan

[5. C. 61].

Bu tadqiqotlar toʻplamning faqat bir qismini

qamrab olgan boʻlib, bizga Namozgoh V va VI

da keng tarqalgan metallga ishlov

berishning oʻziga xos xususiyatlari haqida dastlabki maʻlumotlarni beradi. V.D.

Ruzanov

o‘zining bir ishida Sopollitepaning barc

ha elementlarini spektral tahlil qilish muhim va

qadimgi Baqtriyaning metall quyishda ishlatgan qotishmalar boʻyicha ilgari surilgan

qoidalarni maʻlum darajada oʻzgartirishini yozadi

[6. C.

56]. U shuni qayt etib oʻtadiki,

Sopollitepa jez ashyolaridagi mishyak Minusinsk havzasining metall buyumlarida qayd

etilgan deb xulosa beradi [6. C. 58]. Sopollitepa metall turlari konlardan, shu jumladan,

Ko‘xitang togʻlarida, qadimiy qazilma va ma’dan konlari mavjud boʻlgan joylardan

olinganligini aytadi [6. C. 58]. Germaniyalik arxeolog K.

Kanyut o‘zining oxirgi

tadqiqotlarda Janubiy Oʻzbekistondagi Sopolli madaniyati metallurgiya ashyolarini

tadqiq etib, natijalarini eʻlon qilib kelmoqda[2

. C. 23

–

40].

Hozirgi kunda V.D. Ruzanov arxeometall ashyolarini spektral tahlili hamda

hududimizga qayerdan keltirilganligi va zamonaviy metallurgiya konlari bilan

aloqadorligini tadqiq qilmoqda [22].

O‘rta Osiyo jez asri arxeometallurgiyasini tadqiq qilishda, uni Andronova

madaniyatidan alohida o‘rganish imkonsiz. Andronova madaniyatining O‘rta Osiyoga

tarqalishi shuningdek, bu madaniyat moddiy ashyolarining bizning hududlardan

uchratilishi mazkur madaniyat metallurgiyasini tadqiq qilishni talab qiladi. Andronovo

metallurgiyasi Yevroosiyo mintaqasining Osiyo hududida metallurgiya ishlab chiqarishini

rivojlantirishning yangi bosqichi bo‘lgan. Bu davrda jez ishlab chiqarish Uralortidan O‘rta

Osiyogacha bo‘lgan ulkan maydonlarga tarqaladi. Shubhasiz, butun hududda qalay juda

ko‘p edi va bu Andronovo metallurglariga qulaylik yaratgan.

Shu o‘rinda, “Andronovo madaniyati” va “Andronovo metallurgiyasi” atamalarini

muhokama qilib o‘tishimiz kerak, chunki ular bir qarashda o‘xshash ko‘rinadi.

Bu atama

bilan tavsiflangan asosiy komponentlar Alako‘l va Fyodorovka madaniyatlaridir. Ba’zi

olimla

r bu erda Petrovka madaniyatini qo‘shadilar. Andronovo madaniyatlari

munosabatlariga ikkita asosiy yondashuv mavjud. Birinchi yondashuv “Petrovka

-

Alako‘l

-

Fyodorovka-Sargari-

Aleksev” yo‘nalishida genetik uzluksizlik nazarda tutiladi.

Ikkinchi

yondashuv so‘n

ggi jez asriga tegishli va Andronovo deb hisoblanmaydi [13. C. 48

–

68].

Ikkinchi yondashuv Fyodorovka va Alakoʻl madaniyatlari uchun mustaqil madaniyat

deyiladi [16. C. 169

–

228]. Petrovka madaniyati Sintashta asosida shakllangan deb

hisoblaydi [10. C. 444

–531]. Sintashta madaniyati ham ilk Alako‘l majmualarining

shakllanishiga asos boʻlgan, ammo Alakoʻl anʼanalarining yanada rivojlanishida turdosh

Petrovka madaniyatining oʻrni katta boʻlgan

[1. P. 525].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2022) / ISSN 2181-1415

39

Yuqorida aytilganlarning barchasidan kelib chiqqan

holda, “Andronovo

madaniyati” atamasi faqat bu ikki xil (kelib chiqishi va ma’lum darajada joylashuvi
bo‘yicha) madaniy shakllanishlarning aloqasini belgilash ma’nosida to‘g‘ri keladi. Bu
atama an’anasiga hurmat sifatida qaralishi mumkin, qisman u o‘zaro ta’sir va

munosabatlarning turli jarayonlarini aks ettiradi. Bunday holda, biz Uraldan

Yeniseygacha bo‘lgan hududni “Andronovo madaniyati” hududi deb atashimiz mumkin.

Andronova metallurgiyasi: Yevroosiyo metallurgiya hududida, ehtimol, ruda

konlari ko‘p bo‘lgan eng boy hududdir.

Sharqda yuqorida tavsiflangan Sayan-Oltoy

konlari, g‘arbda Ural konlari bilan chegaralangan. Uraldagi mis ruda konlarining miqdori

juda katta, ular eng xilma-

xil turlarga kiradi. Bir guruh eng yirik konlar hududning g‘arbiy

qismida, Orenburg viloyatining sharqiy qismida, Orsk yaqinida joylashgan Blyava kabi
konlari bor. Lekin ularning ruda qatlamlari yer yuzasida uchramaydi. Oksidlanish zonasi

va uning “temir qopqog‘i” keyingi davr konlar tomonidan to‘sib qo‘yilgan va keyingi

davrda bu konlardan foydalanilmagan [25. C. 187]. Aynan shu konlar Volga-Ural
mintaqasining Yevropa guruhining mis manbai sifatida taklif etiladi [25. C. 38

–

40].

Sharqda, Qozog‘istonda mis minerallashuvi juda keng tarqalgan. Bu ulkan

hududning barcha sohalarini

ta’riflab bo‘lmaydi. Shuning uchun biz mis

minerallashuvining bir qancha yirik hududlariga to‘xtalamiz: Atbasar

-Tersakkan,

Ko‘kshetog‘ tog‘lari, Jezkazg‘an

-

Ulitog‘, Shimoliy Betpakdala, Qarqarali va Ekibastuz

-

Bayanaul [1. P.

256]. Qozog‘istonning sharqida Oltoy konlari o‘zlashtirilgan bo‘lib, ular

haqida ko‘plab Andronova madaniyati va jez davri bo‘yicha adabiyotlarda yoritilgan. O‘

ra

Ohangaron daryosining chap sohili.

Toshkent vohasi qadim davirlardn insoniyat jamoalari uchun yashash joy hisoblanib

kelgan. Bu voha jez asrining ikkinchi yarmiga kelib Andronova madaniy birligi tomonidan

qisman o‘zlashtirildi. Jez asrining oxiriga kelib Yevrosiyoga kserotermik iqlim kirib kelishi

bilan vohadagi Andronova jamoalarining janubga si

ljishi ko‘zga tashlanadi

[7].

Jez asrida Ohangaron va Chirchiq daryo qirg‘oqlari proalyuval hudud hisoblangan.

Aynan shu ikki daryo qirg‘oq hududlarda Burganlik madaniyati vakillari istiqomat qilgan.
Bu madaniyat vakillari kulolari judda sodda, ko‘proq kundalik extiyojda zarur bo‘lgan jez

ashyolarni yasaganlar.

Toshkent vohasi so‘nggi jez asri madaniyatlari o‘troq dehqonchilik va dasht

madaniyati vakilari tomonidan o‘zlashtirilgan. Ushbu madaniyat yodgorliklarini tadqiq
etgan olimlar dasht va o‘troq madaniyat jez ashyolari haqida dastlabgi ma’lumotlarni

berishgan [14].

Arxeometall asrini oʻrganish hozirgi kunda ham oʻz dolzarbligini yoʻqotmay

kelmoqda. Buning sababi qadimgi madaniyatlar metallni ixtiro qilgan paytlardan boshlab

ularning xoʻjaligida va harbiy

sohada metall qanday oʻrin tutganligi bilish muhim bo‘lib

qolmoqda.

Shunday qilib, geologik va arxeologik maʻlumotlar Oʻrta Osiyoda mis

-qalay ruda

bazasi mavjudligi mil. avv. III ming yillikning birinchi yarmida va II ming yillikda mis va
qalay konlarinin

g oʻzlashtirilishidan dalolat beradi

[23].

Bizning tadqiqot ishimiz “Oʻrta Osiyoda arxeometallurgiya qanday ko‘rinishda

paydo boʻldi? savoliga javob izlash edi va buni qisman yoritishga harakart qildik.

Xulosa

O‘

rnida ushbu tadqiqot savoliga javob sifatida

ajratib ko‘rsatishimiz

mumkinki, Toshkent vohasidagi so‘nggi jez va ilk temir asri yodgorligi deb qaralayotgan

Burganlik madaniyati aholisi yarim yerto‘la uylar ichida metall eritish joyining

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2022) / ISSN 2181-1415

40

aniqlangan, endi biz hech boʻlmaganda keng ma’noda nimani izlas

h kerakligini bilib oldik.

Shuningdek, biz Toshkent vohasi boʻylab rudalar va metallarning murakkab tarmoqlarini

qidirishni va oʻzimizni bitta mintaqa bilan cheklab qoʻymasligimiz kerakligini bildik

chunki, metallurgiya bir hudud bilan bogʻliq holda rivojl

anmaganligini bilamiz. Bundan

tashqari, biz katta mintaqalarda oz dalillar saqlanib qolganligini bilishimiz zarur.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Grigoriev S. Metallurgical Production in Northern Eurasia in the Bronze Age.

Oxford OX2 7ED. 2015.

2.

Kaniuth K. The metallurgy of the late bronze age Sapalli culture (Southern

Uzbekistan) and its implication for the “tin question”. Iranica Antiqua, vol. XLII, 2007.

3.

Radivojević M. The Rise of Metallurgy in Eurasia.

Oxford. 2021.

4.

Аскаров

А.А., Альбаум

Л.И. Поселение Кучук

-

Tепа

//

Ташкент: Фан, 1979.

5.

Аскаров

А.А., Богданова

–

Березовская

И.А. Металлические изделия из

поселения Сапаллитепа, Общественные науки в Узбекистане, 1972. –

№ 1.

6.

Аскаров

А.А., Рузанов

В.Д. Некоторые данные о металлических сплавах c

поселения Cапаллитепа. Общественные науки в Узбекистане, 1977. –

№ 6.

7.

Байтанаев

Б.А. Древности Бургулюка.

–

Алматы, 2011.

8.

Буряков

Ю.Ф., Касымов

М.Р., Ростовцев

О.М. Археологические памятники

Ташкентской области // Ташкент 1973.

9.

Виноградова

Н.М. Отчет о раскопках могильника Тандырйул. 1975. УАРТ.

Вып. 15. Душанбе, 1980.

10.

Григорьев

С.А. Металлургическое производство на Южном Урале в эпоху

средней бронзы // Древняя история Южного Зауралья. –

Челябинск. 2000.

11.

Дуке

X. Туябугузские поселения Бургулюкской культуры // Ташкент:

Фан, 1982

.

12.

Заднепровский

Ю.А. Древнеземледельческая культура Ферганы // МИА.

№118. М.

-

Л., 1962. Дуке X.

Туябугузские поселения Бургулюкской культуры. –

Ташкент. 1982.

13.

Зданович

Г.Б. Основные характеристики петровских памятников Урало

-

Казахстанских степей (к вопросу о выделении петровской культуры) // Бронзовый

век степной полосы Урало

-

Иртышского междуречья. Челябинск. 1983

.

14.

Ильясова

С.Р. Куюн –

памятник Бургулюкской культуры в Ташкентской

области // Культуры Азиатской части Евразии в древности

и средневековье. –

Самарканд. 2021. Ильясова

С.Р., Максудов

Ф.А., Хамидов

О.А., Лин Лингмей,

Вульферт

Э.Ф., Нормурадов

Д.Р. Раскопки на куюне в 2018–2019 годах //

Археологические исследования в Узбекистане 2018–2019 года. –

Самарканд. 2020.

15.

Исабеков

Б. Юкори Oҳангарон водийси кончилик сохасининг археологик

ўрганилиши. Ангрен шаҳар тарихи музейи ташкил топганининг 60 йиллиги

муносабати билан ўтказилган илмий –

амалий анжумани материаллари. Ангрен

2020.

–

Б. 55–

56.

16.

Кузьмина

Е.Е. О некоторых археологических аспектах проблемы

происхождения индоиранцев // Переднеазиатский сборник. Вып.

IV. М.

, 1986.

–

С. 169–228. Кузьмина

Е.Е. Две зоны развития домостроительных традиций в

старом свете // Проблемы археологии Урало

-

Казахстанских степей. Челябинск:

ЧелГУ. 1988. –

С. 31–45. Кузьмина

Е.Е. Откуда пришли индоарии? М

., 1994.

–

C. 464.

Григорьев С.А. Древние индоевропейцы. Опыт исторической реконструкции. –

Челябинск. 1999. –

C. 444.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2022) / ISSN 2181-1415

41

17.

Литвинский

Б.А. Изучение памятников эпохи бронзы и раннего железа

в Кайрак

-

кумах в 1956 г. // Археологические

работы в Таджикистане

в 1956 году.

Вып. IV. –

Сталинабад. 1959. –

С. 39–

51.

18.

Массон

В.М. Изучение энеолита и бронзового века Средней Азии // СА.

1957.

–

№ 4. –

C. 53. Массоп

М.Е. К истории горного дела на территории

Узбекистана. –

Ташкент. 1953; Ахангаран

.

19.

Рахманов

З.О. Место и роль минеральных и рудных ресурсов Ферганской

долины в сложении и развитии культур на ее территории // «CHRONOS:
мультидисциплинарные науки». Россия. 2021. –

№1(21).

20.

Рузанов

В.Д. К вопросу о металлообработке у племен Чустской культура.

// СА. 1980. –

№ 4.

21.

Рузанов

В.Д. Древние сплавы Средней Азии // ИМКУ. Вып. 21. Ташкент,

1987. Рузанов

В.Д. Результаты спектроаналитических исследований металла

памятников тазабагъябской культуры // ИМКУ. Вып. 27. Самарканд, 1996.
Рузанов

В.Д. К вопросу о хронологии металлического комплекса культуры

Заманбаба // ИМКУ. Вып. 29. Самарканд, 1998а. Рузанов

В.Д. О хронологии

металлического комплекса Бургулюкской культуры // ОНУ. Таш

-

кент, 1998б. –

№ 2. Рузанов

В.Д. Еще раз

о хронологии чустской культуры Ферганы // РА. 1999. –

№ 4. Рузанов

В.Д. Дальверзино

-

чустско

-

бургулюкский очаг в системе

металлообрабатывающих и металлургических производств Средней Азии //
История, культура и экономика юга Кыргызстана. Т. 1. Ош, 2000.

22.

Рузанов

В.Д. К вопросу о рудной базе металлургии в Фергано

-

Ташкентском

регионе в эпоху бронзы // Вестник МИЦАИ. Вып. 23. Самарканд, 2016.

23.

Рузанов

В.Д. Происхождение, датировка и химико

-

металлургическо

-

морфологические признаки изделий Xакского комплекса. Археология Узбекистана.

2020.

–

№ 1 (20). –

С

. 55.

24.

Терехова

Н.Н. Медно

-

оловянистые сплавы в технике металлообработки

древних земледельцев Южной Туркмении // Естественные науки и археология

в изучении древних производств. М., 1982. –

C. 22.

25.

Черных

Е.Н. Древнейшая металлургия Урала и Поволжья. М.: 1970.

Наука. –

C. 44. Пшеничный

Г.Н. Гайское медноколчеданное месторождение. М.:

1975

–

C. 187.