История изучения культуры Ёз I Средней Азии

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The history of the study of Yoz I culture of Central Asia

Alisher SHAYDULLAEV

1

, Abror Uralov

2

Temiz State University, National Center of Archeology

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received October 2023
Received in revised form

15 November 2023
Accepted 25 November 2023

Available online

15 January 2024

Over the past 60 years, large-scale archeological research

has been conducted on the monuments of the early Iron Age of

Central Asia. Archaeological monuments in various regions of

Central Asia on the origin, material culture and chronology of
local cultures such as Yoz I, Tilla I, Bandikhon I (Maydatepa),

Qiziltepa (Kyzil I) and Kuchuk I, Chirakchi, Koktepa I, Burganli

and Chust the database has expanded significantly.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss10/S-pp8

-24

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Bactria,

Sogd,

Choch,

Fergana Valley,

Margiana,

Parthia,

Early Iron Age,

Yoz I,

Kuchuk I,

Bandikhon I,

Burgulyuk,

Koktepa I.

O‘rta Osiyo Yoz I madaniyatining o‘rganilish tarixi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

Baqtriya,

So‘g‘d,

Choch,

Farg‘ona vodiysi,
Marg‘iyona,

Parfiya,

ilk temir davri,

Yoz I,

Kuchuk I,

Bandixon I,

Burganli va

Ko‘ktepa

.

Ushbu maqolada oʻtgan 60 yil mobaynida Oʻrta Osiyoning ilk

temir davri yodgorliklarida olib borilgan keng ko‘lamli

arxeologik izlanishlar haqida ma’lumotlar berilgan.

1

PhD, Temiz State University.

2

PhD student, National Center of Archeology.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

9

История изучения культуры Ез I Средней Азии

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Бактрия,

Согд,

Чоч,

Ферганская долина,
Маргиана,

Парфия,

Ранний железный век,

Ёз I,

Кучук I,

Бандихон I,

Бургулюк,

Коктепа I.

В данной статье представлена информация о масштабных

археологических исследованиях, проведенных на памятниках

раннего железного века Центральной Азии за последние 60
лет.

Baqtriya

Baqtriyaning ilk temir davri arxeologiya yodgorliklarini tadqiq etish o‘tgan asrning

60-yillarida boshlangan. Dastlab, L.I.Albaum boshchiligida ekspeditsiya Kuchuktepa

yodgorligini aniqladi. U Kuchuktepa quyi qatlamlarini so‘nggi jez davri mil. avv. II ming

yillik oxiri va IX-VII asrlar bilan davrlashtiradi[2, C. 69-70].

Keyinchalik A.A.Asqarov va L.I.Albaum Kuchuktepada izlanishlar olib borishi

natijasida Kuchuk I qatlamlari soʻnggi jez davriga, mil. avv. XI asr oxiridan V asrgacha

toʻgʻri kelishini yozadi[4, C. 72]. A.A.Sagdullayev bunday holda, bir davrni ajratib

ko‘rsatish uchun ikki xil atama –

so‘nggi jez va ilk temir davri qo‘llanilishini yozadi[43, C.

230]. A.A.Asqarov va L.I.Albaumlarning yozishicha, ilk temir davri mil. avv. VII-V

asrlarning oʻrtalariga toʻgʻri keladi[4, C. 18, 84]. Shuningdek, Kuchuk I madaniyatining

kelib chiqishini A.A.Asqarov va L.I.Albaum So‘g‘ddagi Sarazm madaniyati aholisi Oʻrta

Osiyo janubiga koʻchishi haqida taxmin bildiradi[4, C.72].

1984-yilda Sh.B.Shaydullaevning Kuchuktepa yogorligining halqa devorlaridan

tashqarida keng qamrovli stratigrafik tadqiqotlari amalga oshirdi. Natijada, 26 ta

madaniy qatlamni aniqladi. Kulolchilik buyumlarini Kuchuk IA va IB fazalariga ajratilib

o‘rgandi[73].

1970-1971-

yillarda O‘zbekiston san’atshunoslik ekspeditsiyasi Surxondaryo

viloyati Sho‘rchi tuman markazidan 9 km shimoli

-

g‘arbda joylashgan so‘nggi jez va ilk

temir davri yodgorliklarini aniqlaydi[38].

1973-1974-

yillarda O‘zbekiston san’atshunoslik ekspeditsiya E.V.Rtveladze

boshchiligida dala-qidiruv tadqiqotlari jarayonida ilk temir davriga oid yangi

yodgorliklar

–

Bandixon I (Maydatepa) va Bandixontepa II yodgorliklarini aniqlaydi va

arxeologiya qazishmalarini amalga oshiradi[40, C. 93]. E.V.Rtveladze Bandixon I

kulolchilik majmuasini mil. avv. II ming yillik oxiri I ming yillik boshlari bilan

davrlashtirilgan Marg‘iyona va Baqtriyaning Yoztepa, Tillatepa, Kuchuktepa, Mirshodi

yaqinidagi Nomsiztepa sopollariga juda o‘xshash ekanligini aniqladi[40, C. 96]. Bandixon

I ning quyi qatlamlarida Namozgoh VI dan Yoz I davriga oʻtish qayd etilgan boʻlishi

mumkin, deb yozadi[49,C. 34]. A.Sagdullayev yodgorlikni dastlab mil. avv. XI-VIII asrlarga

oid deb hisoblaydi[47, C. 93]. Ushbu xronologiyani yodgorlikning ichki stratigrafiyasi

asosida va sinxron yodgorliklar (Tillatepa va Kuchuktepa) analoglari bilan

belgilaganligini yozadi[49, C. 34].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

10

1974-

yilda E.V.Rtveladze Poshxurd qishlog‘ining shimoliy chekkasida Dobilsoyning

chap qirg‘og‘ida Dobilqo‘rg‘on yodgorligini tekshiradi[41, C. 76]. Dobilqo‘rgon

yodgorligining quyi qatlamlaridan ilk temir davrining sopollari topilgan[73, C. 11].

1978-

yilda Kuchuk I, Bandixon I, Bo‘yrachi I (yuqori qatlam)[44, C. 4], Buyrachi II,

Nomsiztepa va Qiziltepa quyi qatlamlari bilan bir qatorda Jarqo‘ton yuqori

qatlamlarida[3, C. 17, 19] ilk temir davriga oid qo‘lda yasalgan sopollar aniqlandi[49, C.

35].

1971-

yilning kuzida Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi Surxondaryo

viloyati Sho‘rchi tumanidagi Mirshodi qishlog‘ida joylashgan Qiziltepa yodgorligida

arxeologiya tadqiqotlarini olib bordi[8]. 1973-1974-yillarda Qiziltepada qazishma ishlari

A.S.Sagdullayev va Z.Xakimovlar tomonidan olib borildi[53, C. 25]. Natijada, Qiziltepaning

quyi madaniy qatlamidan Yoz I davriga o‘xshash qo‘lda yasalgan kulolchilik namunalarini

aniqlandi. Qiziltepaning yodgorligining ushbu qatlamlar xronologiyasi mil. avv. IX-VII

asrlarga toʻgʻri keladi[53, C. 29].

Keyingi tadqiqotlarda 1978-

yilda A.A.Sagdullayev Qiziltepani ko‘p qatlamli

yodgorlik ekanligini aytib, uni mil. avv. X-V asrlarda faoliyat yuritganini yozadi[44. C. 13].

1987-

yilda Qiziltepa hududida Qizilcha deb nomlangan o‘ndan ortiq kichik

yodgorliklar joylashgani va bu yirik markaz dehqonchilik tumanini tashkil etganini

yozadi[52. C. 6]. Dastlab, Qizilcha 6 ni funksional tuzilishiga ko‘ra, ilk temir davriga oid

uy-

joy sifatida ko‘rib chiqqan edi[44].

1980-yilda A.A.Sagdullayev yana bir mulk

–

Qizilcha 1 da qazishma ishlari olib

borib, u yerda Qizilcha 6 ga o‘xshash arxeologiya materiallar olindi[52, C. 7].

1974-

yilda Bo‘yrachitepa I ning turli qismlarida toʻrtta stratigrafik shurf qazilgan,

ularda qalinligi 0,4-

1,2 m boʻlgan madaniy qatlam aniqlandi. Bo‘yrachi sopollari Mullali

yodgorligi va qabriston idishlariga oʻxshaydi. Yuqori qatlamida ilk temir davriga oid

qo‘lda yasalgan sopol buyumlari aniqlandi[44, C. 32].

1976-

yilda A.A.Asqarov tomonidan Jarqo‘tonda olib borilgan qazishmalar chogʻida

asosan ilk temir davriga oid idishlar boʻlgan chuqurdan oʻn bir kishining bosh suyagi va

boshqa suyaklar (noaniq) topilgan. A.A.Asqarov bosh suyaklari yomon saqlanganligini

qayd etdi. Kulolchilik buyumlarini O‘rta Osiyoning Yoz I tipidagi kulolchiliklari bilan

qiyoslab uning davrini mil. avv. XI-X asrlar bilan belgilaydi[3, C.17,19].

1995-yilda Sh.B.Shaydullayev yodgorlikni qazish jarayonida yuqori qatlamda

diametri 1,2-

2,3 m bo‘lgan uchta chiqindi o‘ralarini aniqladi, o‘ralarning konturlari va

devorlari aniq belgilangan, ular dastlabki madaniy qatlamlarni kesib o‘tgan. Ular qalinligi

0,6-

0,7m bo‘lgan kul yashil rangdagi bo‘shashgan madaniy qatlamlar bilan to‘ldirilgan

bo‘lib, ko‘p miqdorda qo‘lda yasalib naqshlangan sopollar bilan birgalikda kulolchilik

charxida yasalgan sopol parchalari aniqlandi[73].

2007-2013-

yillarda O‘zbekiston

-

Fransiya qo‘shma arxeologiya ekspeditsiyasi

(MAFOuz-oldtarix, doktor X. Bendezu-Sarmiento va S. Mustafoqulov) tomonidan

Jarqo‘ton yodgorligida topilgan kashfiyotlar ilk temir davrining dafn marosimlarini

yangicha yoritib berdi[86, PP. 357-372 ].

1983-

yilda A.S.Sagdullayev O‘rta Osiyoning ilk temir davri kulolchilik namunalari

xronologiyasini belgilovchi omil emasligini yozadi. Bunga asos qilib bir biridan ancha

uzoq bo‘lgan Burganli, Tillatepa, Qayroqqum va Chiroqchitepa majmualarida

o‘xshashliklar uchrashini yozdi[51, C. 7].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

11

1989-yilda A.S.Sagdullayev Yoz I tipidagi majmualar genezisi muammosini

o‘rganib, ularda Yoz I kulolchiligining “shimoliy” genetik yo‘nalishi dehqonchilik va

chorvachilik madaniyati sintezi haqida yozadi[50, C. 53].

2005-yilning bahorida Boysun arxeologiya ekspeditsiyasi Germaniya Arxeologiya

instituti (DAI) va O‘zbekiston san’atshunoslik ekspeditsiyasi Bandixon yodgorliklarini

o‘rganishni qayta yo‘lga qo‘ydi. L.M.Sverchkov va N.Boroffkalar Bandixon yodgorliklarida

Bandixon I (Maydatepa) va Bandixon II (Bektepa) hamda bir qancha yodgorliklarda

tadqiqot ishlari olib bordi[62, C. 50, 60].

Bandixon I dagi izlanishlar natijasida 13 ta qatlamni aniqladi va 6 ta bosqichga

ajratdi. Ushbu I-

V bosqichlar Yoz I va VI bosqich Yoz II davriga to‘g‘ri keldi. Keyingi

davrda hayot Bandixon II ga ko‘chishini aniqladi. Tadqiqotlarida Bandixon I (Maydatepa)

yoshini radiouglerod C14 usuli bilan mil. avv. 1400-1100 yil deb belgiladi[61,C. 52].

2010-yil Qiziltepada arxeologiya tadqiqotlari qayta tiklandi. Qiziltepa madaniy

ahamiyatini inobatga olgan holda, Nyu-

York universitetining “Qadimgi dunyoni o‘rganish

instituti” (ISAW) tashabbusi va San’atshunoslik instituti bilan qo‘shma loyiha amalga

oshirildi. Bunda asosan stratigrafik qazishmalar olib borish bilan birgalikda 1970-yildagi

qazishmalar qayta ochildi. 2010-2011-yilda L. M. Sverchkov, Vu Sin va N. Boroffkalar

Qiziltepa qal’a qismida stratigrafik qazishmalar olib borildi. Natijada, quyi qatlamda Yoz I

tipidagi kulolchilik namunalari aniqlandi[63, C. 32, 74 ].

2002-2006-

yillarda O‘zbekiston

-Chexiya arxeologiya ekspeditsiyasi tomonidan

Jondavlattepa yodgorligida muntazam arxeologiya tekshirish ishlari olib borildi. Ushbu

qazishmalar tufayli butun yodgorlikni qatlamlarini aniqlash imkoni bo‘ldi. Uning

xronologiyasi Yoz I davridan to Sosoniylargacha belgilandi[77, P. 123-142].

So‘nggi yillarda O‘zbekiston

-Chexiya arxeologiya ekspeditsiyasi shimoliy Baqtriya

hududning Poshxurd-

Zarabog‘ botig‘ida Yoz I davriga oid 9 ta qishloq tipidagi

yodgorliklar aniqladi[74, C. 99-102].

2015-2018-yillar davomida Yoz I davriga oid Burguttepa (Kayrit III) yodgorligida

O‘zbekiston

-Chexiya-Fransiya xalqaro arxeologiya ekspeditsiyasi planigrafik va

stratigrafik tadqiqot ishlarini olib bordi. Stratigrafik qazishma asosida yodgorlikning

qo‘lda yasalgan naqshli kulolchiligi Yoz I davriga oid ekanligi aniqlandi. Shundan so‘ng

keng planigrafik qazishma ishlari olib borildi[89, P. 86-111].

2015-yilda J.Lhuillier Yoz I davriga oid Kayrit VI (Kayrittepa) va Burguttepa

qazishmalarida aniqlangan sopollarni tarkibi, pishirilishini tipologiyasini tadqiq etadi[83,

P. 112-121].

2015-yilda A.S.Sagdullayev va A.Sh.Shaydullayev fikricha, Yoz I madaniyatining

paydo bo‘lishi faqat Baqtriya arxeologiyasi bilan bog‘lab o‘rganmasdan, uni O‘rta Osiyo

hududi doirasidagi muammo sifatida o‘rganish kerak[48,C. 44

-52].

2016-2017-

yilda O‘zbekiston

-Chexiya xalqaro arxeologiya ekspeditsiyasi Maydon

va G‘oz qishloqlarida dala qidiruv ishlarini olib bordi. Natijada, Yoz I davriga oid

Gazaqo‘ton yodgorligi aniqlandi[79, P. 139

-159].

Gazaqo‘ton yodgorlikda 2017

-

yilda geomagnit tadqiqotlari o‘tkazildi. Natijada,

yodgorlik toshdan qurilgan mudofaa devoriga ega ekanligi qayd etildi. Yodgorlik tosh

devor bilan o‘rab olingan ekanligi, undan tashqari qalin madaniy qatlam mavjudligi

aniqlandi[74, b, 113].

2018-

yilda A.Sh.Shaydullayev va J.E.Tog‘ayevlar Shimoliy Baqtriya ilk temir davri

dehqonchilik vohalarini joylashuvi bo‘yicha mulohazalarini bildirdi[88, P. 89

-91].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

12

2016-2018-yillar mobaynida Kayrit yodgorligida rejali qazishmalar olib borildi.

Natijada, yodgorlik Yoz I davriga oidligi, ikkita qurilish davri davomida faoliyat etganligi,

tosh devor bilan o‘rab olingan, qishloq tipidagi manzilgoh ekanligi aniqlandi[74, b. 112].

2018-2019-

yillarda O‘zbekiston

-Fransiya xalqaro arxeologiya ekspeditsiyasi

davomida Burgutepa va Kayrittepa qazishmalari olib borildi[72, b. 352-360].

Shimoliy Afgʻonistonda ilk temir davriga oid, arxeologiya jihatdan toʻliq o‘rganilgan

Tillatepa yodgorligi bo‘lib, dastlab uning xronologiyasi mil. avv. I ming yillik boshlari

bilan sanalgan. Keyinchalik, V.I.Sarianidi Tilla I mil. avv. 1300-1000-

yillarga to‘g‘ri

kelishini yozadi[54].

J. Lhuillier ta’kidlashicha, 1969

-1979-yillarda I.T.Kruglikova rahbarligidagi Sovet-

Afgʻon ekspeditsiyasi tomonidan Shimoliy Afgʻonistonda olib borilgan ishlar ayniqsa, V. I.

Sarianidi tomonidan olib borilgan qazishmalar bugungi kungacha Oʻrta Osiyodagi temir

davri boʻyicha har qanday tadqiqotning asosi boʻlib qolmoqda. 1969

-1979-yillarda

Baqtriyaning janubida bir qancha yodgorliklarida izlanishlar olib borildi. Tillatepa

janubiy Baqtriyaning birinchi aholi manzilgohi bo‘lib, temir davrining butun Yoz ketma

-

ketligini aks ettiradi. Oʻsha yillarda Qutlugʻtepa, Oltin va Oltin

-Dilyortepa yodgorliklarida

arxeologiya qazishmalari olib borildi[81].

Parfiya va Marg‘iyona

Turkmanistonda Sovet hokimiyatigacha bo‘lgan davrda 1908

-yilda E.Shmid

Parfiyadagi Anau madaniyatini mil. avv. I ming yillik boshlarida inqirozga uchrashi

“varvarlar istilosi davri” haqidagi va janubiy Oʻrta Osiyo dehqonchilik vohalariga shimoliy

dasht chorvador qabilalarning kirib kelishi haqidagi taxminini ilgari surgan edi. Oʻrta

Osiyo mintaqasida ilk marta Anau qatlamlaridagi arxeologiya izlanishlari vaqtida mil.

avv. 1000-500-yillarga oid temir buyumlar aniqlandi[87, P. 157].

Janubiy Turkmanistonda ko‘plab ilk temir davri yodgorliklari joylashgan bo‘lib,

birinchi arxeologiya tadqiqotlar 1930-yillarda boshlangan. 1946-yilda Janubiy

Turkmaniston kompleks arxeologiya ekspeditsiyasi (YuTAKE) tashkil etilgandan so‘ng

Turkmanistonning barcha davr arxeologiya yodgorliklarini o‘rganish boshlandi.

1959-

yilda V.M.Masson “Marg‘iyonaning qadimgi dehqonchilik madaniyati”

kitobini nashr etdi. 1954-1956-

yillarda Oʻrta Osiyoda temir davri bilan atalgan Yoztepa

qadimiy Margʻiyonada olib borilgan tadqiqotlar va qazishmalar natijasi edi[31].

V.M.Masson 1959-yilda Anau IV topilmalarning stratigrafiyasi noaniq ekanligini

ta’kidlagan. V.M.Masson Anau IV ning quyi qatlamlarida aniqlangan oʻroq mil. avv. I ming

yillikning boshlari bilan davrlashtiradi, chunki ushbu temir buyumlar bilan birga Yoz I

tipidagi sopollar aniqlangan ekanligini yozadi va “varvarlar istilosi” nomini Anau IV A ga

o‘zgartirishni taklif etgan[31, C. 106].

Janubiy Turkmanistondagi temir davri yodgorliklarini tadqiq etgan olimlar

qatorida A.A.Marushchenko[30, C. 5-10] va V. I. Sarianidi[55] tilga olinadi. Ular Eski Marv,

Dehiston, Yelkantepa, Yashillitepa, Ulug‘tepada arxeologiya qazishmalari olib bordi.

1959-yilda A.A.Marushenko Yelkantepada doimiy ravishda qazish ishlarini olib

bordi. Uning soʻzlariga koʻra, mil. avv. II ming yillik oxirida bu hududni bosib olgan dasht

chorvadorlar hukmdori istiqomat qiladigan joy boʻlgan[30, C. 56].

1970-yillarda G.Gutlyev Yassitepaning janubiy qismida qazishmalar boshladi.

Natijada, Yoz I-Yoz III davrlari qatlamlari aniqlangan[12,C. 64-71].

Ulugʻtepa Namozgoh II oʻrtasidan to Yoz II davrigacha boʻlgan Oʻrta Osiyodagi eng

uzun stratigrafiyalardan biriga ega. Shuning uchun Ulug‘tepa O‘rta Osiyoning jez davri

bilan bir qatorda temir davri ega bo‘lgan noyob yodgorliklardan biridir. Ulug‘tepada

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

13

1960-yillarning oxirida V. Sarianidi bu yerda qazish ishlarini olib boradi. Qazishmalar 4

yil (1967-1970) davom etdi va yodgorlikning dastlabki xronologiyasi aniqlanadi[56, C.

342-343].

2001-yilda O. Lekomte, J. Bendezu-Sarmiento va M. Mamedov boshchiligidagi

Fransiya-

Turkmaniston arxeologiya ekspeditsiyasi Ulug‘tepada temir davri bo‘yicha keng

ko‘lamli tadqiqotlarni boshladi[84, P. 352

-372].

2011-yilda J.Bendezu-Sarmiento va J. Lhuillierlar yodgorlikning markaziy va

shimoliy qismlarida qazishma ishlari olib borildi. Natijada, yodgorlik arxitekturasi va

kulolchiligiga oid yangi ma’lumotlar olindi[80, P. 238

-249].

1971-yilda E.E.Kuzmina bu masalani tahlil qilar ekan, Srubno-Andronovo qabilalar

“Namozgoh VI ni yoʻq qilishda” qatnashgan boʻlishi mumkinligini va “varvarlar istilosi

davrida” chorvachilik rolining ortishi hisobiga iqtisodiyotda oʻzgarishlar yuz berganligini

taʼkidladi[25, C. 175].

1972-

yilda E. E. Kuzmina Namozgah VI madaniyatining rivojlanishi “varvarlar

istilosi” bilan to‘xtatilgan, bu davrda kulolchilik an’analari bir necha asrlar davomida

yo‘qolgan[24, C. 145].

Eron-

Turkmaniston chegarasidagi Kopettog‘ tog‘lari etaklarida joylashgan

Ulug‘tepa, Turkmaniston janubidagi eng yirik old tarix yodgorliklardan biridir. 2001

-

yildan buyon Fransuz-

Turkman qo‘shma ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan

qazishmalar natijasida buzilmagan xronologik ketma-ketlikka oid qatlamlar aniqlandi[90,

P. 113-129].

“Varvarlar istilosi davri” madaniyat tashuvchilarining genetik markazi

muammosiga toʻxtalar ekan, E. E. Kuzmina uni Oʻrta Osiyoning shimoliy hududlarida

izlashni taklif qildi[24,C. 138].

1982-

yilda A. A. Sagdullayev Namozgoh VI arxeologiya materiallari ham so‘ngi jez

davriga tegishli, ya’ni bu holda xronologiya jihatidan keskin farq qiluvchi ikki madaniyat

–

Nomozgoh VI va Yoz I bir vaqtning o‘zida bog‘langan. Terminologiya chalkashliklarga

yo‘l qo‘ymaslik uchun bu ikki xil tarixiy davrni farqlash kerak[43, C. 232].

1984-yilda V. I. Sarianidi Togolok vohasidagi Togolok I manzilgohini aniqlaydi, u

yerdagi qazishmalar paytida Yoz I davriga oid kulolchilik buyumlari topiladi[57, C. 20-

21].

O‘z davrida V. M. Masson Oʻrta Osiyodagi temir davri xronologiyasi Marg‘iyona

janubidagi Yoztepa sopol buyumlariga asoslanib Yoz I mil. avv. 900-650-yillar, Yoz II mil.

avv. 650-450-yillar va Yoz III mil. avv. 450-350 yillar bilan belgilaydi[31]. Ular mos

ravishda ilk, oʻrta va soʻnggi temir davriga toʻgʻri keladi.

V. M. Masson Yoz I bosqichini mil. avv. X-

VII asrlar bilan davrlashtirgan[31] bo‘lsa,

Yu. A. Zadneprovskiy mil. avv. VIII-VII asrlar bilan davrlashtirishni taklif qiladi[76].

Shuningdek, A. S. Sagdullayev ilk temir davri haqida ma’lumotlarni yanada

to‘ldirish uchun Yoztepa va Yelkantepada qo‘shimcha arxeologiya izlanishlari olib borish

zarurligini yozdi[43, C. 232]. A. S. Sagdullayev Yoz I davrini taxminiy ravishda mil. avv. IX-

VII asrlarga tegishli bo‘lishi mumkinligini yozadi[24, C. 229].

2010-

yilda L. Sverchkov Yoz I majmuasi Baqtriya va Margʻiyonadagi mutlaqo yot

hodisa ekanligini yozadi. Bunda u shimoliy sharqiy dasht chorvadorlarga ishora qiladi.

Taxminan mil. avv. II ming yillikning o‘rtalarida Tarim havzasi aholisining bir qismining

g‘arbiy va janubi

-

g‘arbiy tomonga oqib chiqishi kuzatildi. Aftidan, Toshkent vohasining

Burganli madaniyatining paydo boʻlishi ham shu jarayon bilan bogʻliq va umid qilamanki,

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

14

Bandixon misolida koʻrsatilganidek, Oʻrta Osiyoning janubida Yoz I majmuasining ilk

yodgorliklar paydo boʻlgan [60, C. 188

-189].

Ali A. Vahdati Orta Osiyoning janubuy qismida mil. avv. 1450/1300-yillarda ilk

temir davrining paydo bo‘lishi Shimoliy Xurosonning baland tog‘li vodiylari va

Kopettog‘ning shimoliy bo‘ylab pasttekislik vohalarida qishloq tipidagi aholi

manzilgohlari paydo bo‘lishini yozadi[78.].

B. Lione Yoztepa bosqichlari V.M.Masson davridan beri radiokarbon sanalari

tufayli sezilarli darajada qadimiylashtirilganligini yozadi (taxminan 500 yil)[85, P. 29].

So‘g‘d

Janubiy So‘g‘ddagi Chiroqchi yodgorligi Chimqoʻrgʻon suv omborining janubiy

qirgʻogʻida joylashgan. U kichik tepalik shaklida saqlanib qolgan, uning katta qismini suv

ombor suvlari yuvgan. Dastlab, ushbu yodgorlik Arxeologiya instituti ilmiy xodimi S. K.

Kabanov tomonidan dala arxeologiya qidiruvi vaqtida aniqlandi[16, C. 19].

Ushbu yodgorlikda arxeologiya qazishmalari 1972-yil aprel-may oylarida olib

borildi. Yodgorlikda hammasi bo‘lib 12 ta joyida qazishmalar o‘tqizildi. X. Duke Chiroqchi

yodgorligi moddiy ashyolari asosan kulolchilik buyumlari va bir qancha tosh buyumlar

bilan ifodalanishi bilan birgalikda, na ustida, na madaniy qatlamda metall ashyolar

topilmaganini yozadi. Toshkent vohasi Burganli madaniyati kulolchilik buyumlari orasida

Chiroqchi yodgorligi qo‘lda yasalgan naqshsiz sopol buyumlarida eng yaqin

oʻxshashliklarni topadi[16, C. 24].

Shu bilan birga, Kuchuktepa yodgorligidagi yarimsharsimon kosalar ma’lum

darajada Chiroqchinikiga o‘xshab ketadi va “Yoz I” majmuasidagi ba’zi xumchalar va

chuqur kosalar bilan aynan bir xil. X. Dukega ko‘ra Chiroqchi yodgorligi moddiy ashyolari

qo‘lda yasalib bo‘yalgan sopollar so‘nggi jez va ilk temir davriga to‘g‘ri keladi[16, C. 28].

A.Sagdullayev bu davrga oid Janubiy So‘g‘ddagi Chiroqchi arxeologiya materiali

umuman Surxon havzasi majmualariga o‘xshashligini yozadi[51, C. 8].

1984-yilda M.X.Isamidinov va

R.X.Sulaymonovlar tomonidan Janubiy So‘g‘da

Yerqo‘rg‘on yodgorligida stratigrafik qazishmalar amalga oshirildi. Natijada, Yerqo‘rg‘on

yodgorligida ilk temir davri qatlamlari aniqlanib, uni Yerqo‘g‘on I deb nomladi.

Yerqoʻrgʻonda 13

-qazishning 26-

24 qatlamlarida qo‘lda yasalgan sopol bo‘laklaridan

iborat bo‘lib, ularning ba‘zilarida naqshlar mavjud. Ushbu qatlam sopollari yasalishi

qo‘pol va jigarrang

-

pushti rangga ega. Odatdagi aralashma shamot, ba’zida ezilgan qum

bor. Shuningdek, ushbu qatlamlarda kulolchilik charxida yasalgan sopol parchalarining

yo‘qligi xarakterlidir[29, C. 160

-161].

1990-

yilda A.Raimqulov va M.X.Isamiddinovlar Janubiy So‘g‘dagi To‘rko‘ltepa

yodgorligi quyi qatlamlarida ilk temir davri sopol parchalarini qayd etgan. Bu kulolchilik

majmuasi ikkita xo‘jalik o‘rasida qayd etilgan, ular kul va yashil rangli organik moddalar

bilan to‘ldirilgan. Diagnostik xarakterdagi 30 ta parchadan 1 tasi charxda, qolganlari

qo‘lda yasalib naqshlangan edi[39, C. 30

-37].

O‘zbekiston

-

Fransiya qo‘shma arxeologiya ekspeditsiyasi 1993

-yildan boshlab

Ko‘ktepa yodgorligida qazishma ishlari olib boradi[75, b. 14]. Koʻktepa yodgorligi

Zarafshonning oʻng yuqori oqimidagi tepaliklarda joylashgan. Qo‘shma ekspeditsiyaga K.

Rapen va M. X. Isamiddinovlar rahbarlik qiladi. Ilk temir davri qatlamlarida Yoz I tipidagi

kulolchilik namunalari va yarimyerto‘la uy

-joy qoldiqlari uchraydi[22, C. 118-131].

M. X. Isamiddinov Ko‘ktepa va To‘rtko‘ltepa yodgorligi sopollarining foiz nisbati

deyarli bir xil ekanligi aytadi. Ko‘ktepada 60 ta sopoldan 12 tasi naqshli, To‘rko‘ltepada

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

15

esa 30 tadan 13 tasida naqshlar uchraydi. To‘rko‘ltepa yodgorligi davriy xronologiyasi

mil. avv. IX-

VII asrlarga to‘g‘ri keladi[23, C. 16

-37].

2003-

yilda O‘zbekiston

-

Italiya xalqaro qo‘shma arxeologiya ekspeditsiyasi

boshliqlari Xasanov va S.Mexendalilar Sangirtepada olib borilgan arxeologiya

qazishmalarida 3-

qazma oʻrtasida birinchi marta materikkacha (8,5 m) qazildi. Natijada,

so‘ngi 1 metrda qo‘lda yasalib bo‘yalgan sopol parchalari aniqlandi. Tadqiqotchilar Sngir I

davrini ham alohida ajratib ko‘rsatadi. Sangirtepada olib borilgan arxeologiya ishlar

jarayonida Kuchuktepa kulolchilik majmuasining har uch davri mil. avv. IX-VIII asrlardan

V-IV asrlar kuzatilgan[71, C. 182].

Keyingi yillarda Sangirtepa uchun mil. avv. II ming yillik oxiridan V-IV asrlargacha

boʻlgan davrni oʻz ichiga olgan yangi stratigrafik ustun ishlab chiqildi[70, C. 208

-219].

Sangir I bosqichi. Materik ustidan va yerto‘lalarning madaniy qatlamlaridan

Kuchuk -

II va Ko‘ktepa

-

II davri sopol idishlarga xos majmua qo‘lga kiritildi. Atigi 1%

idishlar tashqi tomonida oqish rangda mayda chiziqlar bilan bezatilgan. Radiokarbon

tahlillarga ko‘ra, Sangir I qatlami 2982 BC±30 SVR (Gif 12277 / SacA 10176) sanasi

aniqlandi[69].

Uzunqir I bosqichi devori materikda guvalaklardan (30-50x20-25x15-20 sm),

asosida kengligi 560 sm, balandligi 160 sm qurilgan. Arxeolog olima O. N. Lushpenko

tomonidan amalga oshirilgan qazishmalar davomida Uzunqir I bosqichiga oid

qatlamlardan Kuchuk I (mil. avv. X-VIII asrlar) davriga oid sopol idishlar majmuasi topib

o‘rganilgan[27].

2005-

yilda Oʻzbekiston

-

Italiya arxeologiya ekspeditsiyasi guruhi Jomni oʻrganishga

kirishdi. Natijada, Jomda ilk marotaba qo‘lda yasalib naqsh berilgan sopol parchalari

aniqlandi. Yodgorlikning qadimgi kulolchilik buyumlari Ko‘ktepa quyi qatlamlari bilan

analogiya qilinadi. Yodgorlikni janubiy So‘g‘dning boshqa bir To‘rtko‘ltepa yodgorli bilan

bir vaqtda hayot boshlanganligiga ishora qiladi[9, C. 79-84].

Podayotoqtepa I davriga tegishli madaniy qatlamlar 1, 3 va 6

–

qazishmalarning

quyi qatlamlaridan olindi. Bu ashyoviy dalillar o‘z tadqiqotlar natijasiga ko‘ra mil. avv. X

-

IX asrlarga oid, ular orasida Sangir I va Uzunqir I bosqichlariga xos sopol idishlar

uchraydi[82, P. 357-372].

Ko‘ktepa shaharchasida 1994

-2008-yillar M.X.Isamiddinov va K.Rapen

rahbarligida O‘zbekiston

-

Fransiya qo‘shma arxeologik ekspeditsiyasi tadqiqot ishlarini

olib bordi. Bu muddat ichida shaharning tuzilishi va umumiy tarixiy topografiyasi,

stratigrafik davrlari yoki rivojlanish bosqichlari haqida qo‘shimcha ma’lumotlar qo‘lga

kiritildi[69].

2006-

yilda M.X.Isamiddinov, K.Rapenlar va N.I.Almazova Ko‘ktepa I davriga oid

tosh qurollarini tipologiya va trassologiya jihatdan tadqiq etadi[23].

2012-yilda J.Lhuillier, M.Isamiddinov va K.Rapenlar aniq stratigrafik kontekstda

topilgan kulolchilik to‘plamining tahlili dastlabki tipo

-xronologiyani belgiladi[28, C. 57-

66].

Ko‘ktepa I davrining birinchi bosqichida (Ko‘ktepa I a) sopol tarkibi qo‘pol loyli

ochiq yoki yopiq idishlarni o‘z ichiga oladi. Ikkinchi bosqichda (Ko‘ktepa I) shakllar

xilma-

xil bo‘lib, vertikal yoki konveks devorlari bo‘lgan, tutqichli elementlar paydo

bo‘ladi[84].

B. Lione 1993-

yildan boshlab Ko‘ktepa materialini arxitektura, stratigrafiya va

qatlamlarning tarixini aniqlash va har bir davrning majmualarini iloji boricha to‘liq va

aniq tavsiflashga harakat qilib keladi[26, C. 213].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

16

Ko‘ktepa I yodgorligidan olingan radikarbon C14 sanalariga ko‘ra, madaniyat Yoz I

davridan birmuncha kechroq ekanligi oydinlashdi. Ko‘ktepaning quyi qatlami davri mil.

avv. XIV asrdan oldingi davrga bog‘lash imkonini bermaydi[26].

Choch

Burganli madaniyatiga oid ilk moddiy ashyolar 1934-yilda G.V.Grigoriyev

tomonidan Qovunchitepa manzilgohining quyi qatlamlarida olingan[11, C. 45]. Lekin,

ashyolarni yangi madaniyatga oid ekanligini qayd etmagan. 1940-

yilda Tuyabo‘g‘iz suv

ombori qurilishida V.M.Molotov va A.I.Terenojkin Burganli qishlog‘ining sharqida bu

madaniyatga oid ashyolarni aniqlab yangi madaniyat sifatida fanga kiritadi[66, C. 30]. XIX

asrning 70-

yillarida Ohangaron daryosining o‘rta oqimida Yu. F. Buryakov boshiligida

maxsus ekspeditsiya Burganli soy atrofida Tuyabo‘g‘iz yodgorligida ish olib bordi.

1971-

yilda V.I.Sprishevskiy Ohangaron daryosining chap qirgʻogʻida arxeologiya

qidiruv ishlarini olib borib Kindik II yodgorligini aniqlaydi. Yodgorlikdan koʻplab

sopollar, joʻmrakli qozonlar, chapya parchalari shu jumladan, tosh qurollari yigʻib

olingan[65, C. 53].

O’zRFA Arxeologiya institutining Yu. F. Buryakov Burganli arxeologiya jamoasi

1975, 1976, 1977 va 1981-

yillarda Toshkentdan 30 km janubda, Tuyabo‘g‘iz suv

omborining suv bosgan hududida so‘nggi jez –

ilk temir asri yodgorliklarida qazishma

ishlarini davom ettirdi[1, C. 11]. Asosiy qazishma ishlar №1 va №12 yodgorliklarida

amalga oshirilgan. Arxeologiya qazishmalar mobaynida Burganli madaniyatiga oid 17 ta

turar joy qoldiqlari ochib o‘rganildi[15].

Zamonaviy Toshkentning janubiy-

g‘arbida o‘rin olgan Shoshtepa yodgorligining

quyi qatlamidan ham Burganli madaniyatiga oid kulolchilik ashyolari aniqlangan[68, C.

49-50]. Shoshtepa Kavardan yodgorligi aniqlanishiga qadar Burganli madaniyatining

Toshkent vohasidagi eng shimoliy yodgorligi hisoblangan.

Ohangaron daryosining quyi o‘zanining chap qirg‘og‘idagi Qanqa yodgorligining

quyi qatlamlaridan ham Burganli madaniyatga oid kulolchilik ashyolari aniqlangan[14, C.

170]. Ushbu yodgorlik madaniyatining eng g‘arbiy yodgorligi bo‘lib qolmoqda hozirgi

kunga qadar mavjud.

1995-yilda X.Duke materiallari asosida G.I.Bagomolov va K.A.Alimovlar tomonidan

Burganli madaniyatiga oid Kavardan yodgorligi haqida maqola chop etiladi[10, C. 88].

Kavardan yodgorligi Chirchiq daryosining yuqori oqimi chap sohilida joylashgan.

Parkent tumanidagi Kayayi-Bolo yodgorligidan ham Burganli madaniyati ashyolari

aniqlangan[10, C. 16]. Lekin bu haqida ham ilmiy nashrlarda hech qanday ma’lumot

uchramaydi. Kavardan va Kalayi-Bolo ushbu madaniyat yoyilgan eng shimoliy hududlar

hisoblanadi.

2015-

yilda O‘rta Ohangaron havzasida Burganli madaniyatga mansub fanda yangi

-

Quyun yodgorligi aniqlandi. 2015-2018-yillarda arxeolog S.Ilyosova rahbarligida

yodgorlikda qazishma ishlari amalga oshirildi[21].

A.S.Sagdullayev Burganli madaniyatiga oid Tuyabo‘gʻiz yodgorligida 40x42x24x12

sm oʻlchamdagi xom gʻishtdan qurilgan devor topgan. Ushbu g‘isht formati mil. avv. VII

-VI

asrlar qatlamlari - Qiziltepa va Qizilcha uchun xosdir 6[46, C. 27].

Mil. avv. I ming yillikning boshlarida Baqtriyaning kulolchilik charxidan

foydalangan kulollari qadimgi mahalliy kulolchilik an’analarini davom ettiradi. Farg‘ona

va Chochda esa charxda yasalgan idishlar, aftidan, hali tayyorlanmagan[27].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

17

1985-yilda A. S. Sagdullayev Burganli chorvachilik va dehqonchilik madaniyati,

tashqi koʻrinishidan qadimiy, ibtidoiy turar

-

joylarga ega boʻlib, rivojlanishda nafaqat

Baqtriyadan, balki, Fargʻonadan ham orqada qolganligini yozadi[27].

1985-yilda V.I.Sarianidi Yoz I tipidagi janubiy madaniyatlar va Chust va Burganli

madaniyatlarining shimoliy-

sharqiy O‘rta Osiyo tiplari genezisi masalasida turli

muammolar bo‘lib, ularni birlashtirib bo‘lmasligini ta’kidladilar[58, C. 202].

2021-

yilda soʻnggi jez va ilk temir davriga oʻtishda dasht va oʻtroq dehqonchilik

madaniyatining oʻzaro taʼsiri natijasida katta hududga (Chust, Burganli, Shimoliy

Tagisken, Yoz I) tarqalgan yangi arxeologiya majmualar shakllandi[45, C. 135].

Shuningdek, janub madaniyatlari (Shimoliy Parfiya, Margʻiyona, Baqtriya) shimoliy

-

sharqiy madaniyatlardan (Amirobod, Burganli, Chust) joylashuvi va turlari, qurilish

texnikasi va turar-joy inshootlari, kulol charxidan foydalanish saqlanib qolganligi bilan

ajralib turardi[45, C. 136].

Farg‘ona vodiysi

Chust yodgorligi (Buonamozortepa) Fargʻona vodiysining shimoliy qismida,

Namangan viloyati, hozirgi Chust shahridan 2 km shimolda joylashgan.

1951-yilda Chust yodgorligi M.E.Voronets tomonidan kashf etiladi. V. I.

Sprishevskiy esa 1953-1961-yillarda doimiy qazishmalarni amalga oshiradi. Tadqiqot

natijalarini V.I.Sprishevskiy 1963-yilda nomzodlik dissertatsiyasida umumlashtirgan[64].

1962-

yilda Y.A.Zadneprovskiy Chust madaniyati Yoz I naqshlariga yaqin bo‘lgan

bo‘naqshli kulolchiligi Markaziy Hindiston majmualari bilan o‘xshashligi haqida ham fikr

bildiradi[17, C. 106].

1965-yilda A.I.Terenojkin Chust madaniyatini mil. avv. VIII-VII asrlarga kiritish

kerakligini alohida qayd etgan edi. Bu asosga kelishiga Sialkadagi qabristondan

aniqlangan moddiy ashyo buyumlari sabab bo‘lgan[67, C. 80].

1966-

yilda qadimgi Baqtriya hududida ilk temir davri yodgorliklar hali maʼlum

boʻlmaganida, Fargʻona moddiy ashyolarida O‘rta Osiyoning janubidagi Yaz I va Yelkan II

tipidagi majmualar bilan solishtirildi. Asosiy xulosalar shundan iborat ediki, ikkisiga

nisbatan Chust madaniyati periferik mavqeni egallaydi[46].

1974-yildan boshlab yodgorlik Y. A. Zadneprovskiy tomonidan qazishma ishlari

olib borildi. Kichik ko‘lamdagi qazishmalarga qaramay, olingan moddiy ashyolar

yodgorlikni tushunishda sezilarli o‘zgarishlar kiritdi.1978

-yilda Y. A. Zadneprovskiy

Chust madaniyati va Oʻrta Osiyoning janubidagi madaniyatlar mil. avv. I ming yillik

boshlarida ilk temir davriga o‘tgan, degan fikrni bildiradi[76].

Shuningdek, Y.A.Zadneprovskiy ilk temir davrini ilk bosqichga bo‘lib o‘rganishni

taklif etadi. Ilk temir davrini I (mil. avv. X-VIII asrlar), ilk temir davri II (mil. avv. VIII-VII

asrlar) bilan davrlashtirishni taklif qiladi[76, C. 32].

Y. A. Zadneprovskiyning taklifiga ko‘ra, Parfiya, Margʻiyona, Baqtriya, Soʻgʻd, Choch

va Fargʻonadagi madaniyatlar mil. avv. I ming yillik boshlarida keng tarqalgan “naqshli

kulolchilik qabilalarining yagona madaniy va etnik-

madaniy jamoasini” tashkil qiladi.

Tadqiqotchi uni Chust madaniy jamiyati deb ataydi va Yoz I tipidagi majmualarga

nisbatan Chust madaniyatining ma’lum xronologiyada ustuvorligini qayd etadi[76, C. 8,

31].

1979-

yilda A.A.Asqarov Chust madaniyati vakillarini qo‘lda yasalib naqshlangan

kulolchilik tashuvchisi deb hisoblaydi[6, C. 36]. Shuningdek, A.A.Asqarov Chust

madaniyatini mil. avv. XI-VII asrlar bilan davrlashtirishni taklif etgan[7, C. 54].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

18

1982-

yilda A. A. Asqarov chustliklar Janubiy Baqtriya orqali Ko‘hitangni aylanib

o‘tib, Surxon vodiysiga kirganini yozadi[5, C. 47].

1982-yilda Y.A.Zadneprovskiy Chust va Kuchuktepa moddiy ashyolarini qiyosiy

tahlil qilishga eʼtibor qaratadi va ular orasidagi katta oʻxshashlikni taʼkidlaydi.

Solishtirilgan bronza pichoq, o‘roq va o‘q uchlarining bir vaqtning o‘zida Farg‘ona va

Surxon vodiysida tarqalganligidan dalolat beradi[18, C. 86].

1982-1983-yillar davomida Chust yodgorligida B. X. Matbobobev ishtirokida

qazishmalar davom ettirildi. Natijada, undan oldingi tadqiqot ma’lumotlarini sezilarli

darajada to‘ldiradi stratigrafik kuzatuvlar o‘tkazildi, birinchi qazib olinadigan joy

qo‘shimcha o‘rganildi va yana ikkitasi topildi [36].

1984-yilda B.X.Matboboev Chust kulolchiligining klassifikatsiya ishlarini yakunlab

ilmiy muomalaga kiritadi [32, C. 34-38].

1985-yilda B.X.Matboboev Chust madaniyati yodgorliklarini tadqiq etish natijasida

Chust madaniyatini mahalliy ekanligiga ishora qildi[34].

1985-yilda A.Sagdullayev arxeologiya faktlari Chust va Dalvarzindagi moddiy

buyumlari Tillatepa, Bandixontepa I va Qiziltepadagi materiallaridan qadimiy emasligini

yozadi. Shuningdek, A. S. Sagdullayev Chust va Burganli madaniyatlari uchun Baqtriya

moddiy madaniyati oʻxshashliklari mil. avv. VIII

-VII va VII-

V asrlarga toʻgʻri kelishini

koʻrsatishini ta’kidlaydi [46, C. 27].

1997-

yilda Y.A.Zadneprovskiy Chust madaniyatiga oid deb bilingan O‘sh

yodgorligida qazishma ishlarini olib boradi. Natijada, O‘sh yodgorligida Farg‘onadagi

Chust yodgorliklariga qaraganda naqshli sopollar ancha ko‘p ekanligi ma’lum bo‘ldi[20].

1999-yilda B.X.Matboboev Chust madaniyati naqshli sopollarini tipologiya jihatdan

tadqiq etdi [35, C. 41-45].

2014-

yilda B.Lione Farg‘onadagi Chust madaniyati va uning o‘rnini bosuvchi

Eylaton madaniyati uchun ham stratigrafik tadqiqotlar va yangi radiokarbon sanalar

yo‘qligi sababli xronologiyasi haligacha ochiqligicha qolayotganini yozadi[26, C. 215].

1992-yilda Chust topilmalaridagi osteologik qoldiqlar B. Matbobev tomonidan

tadqiq etildi. Natijada, Chustning ayrim xo‘jalik xususiyatlarini yoritishga harakat

qilindi[33, C. 16-22].

2021-

yilda B. X. Matboboyev o‘zining bir ilmiy asarida Chust madaniyati mil. avv.

XIV-

VIII asrlar bilan davrlashtiradi. Shuningdek, B. X. Matboboev Kuchuktepa, Koʻktepa,

Chiroqchi va Toʻrtkoʻltepa kabi qo‘lda yasalgan naqshli kulolchilik buyumlarining paydo

boʻlishini ham Fargʻonadagi oʻtroq qabilalarning taʼsiri bilan bogʻlash mumkinligini

yozadi[37, C. 119-122].

Hozirga kelib O‘rta Osiyoda Yoz I madaniyati nomi ostida yangi yodgorliklar

ko‘plab aniqlanmoqda. Ushbu madaniyat aniqlangandan to hozirgi kungacha qariyb 70

yil mobaynida madaniyatning genetik kelib chiqishi va zavolga uchrashi fanda o‘z

yechimini kutmoqda. Ushbu madaniyatni yangi tadqiqotlar mobaynida tizimli o‘rganish

va kelib chiqishini aniqlash muhim o‘rin tutadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Абдуллаев Б, Х. И. Дукe. Некоторые итоги исследования памятников

бургулюкской

культуры в 1981

-

1982 г // ИМКУ. –

1987.

–

№ 21.

2.

Альбаум Л. И. К Датировке верхнего слоя поселения Кучук

-

Тепе. // ИМКУ.

1969. №. 8.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

19

3.

Аскаров A. A. Расписная керамика Джар

-

Кутана // Бактрийские древности.

Ленинград. 1976.

4.

Аскаров А. Альбаум Л. И. Поселение Кучуктепа. Ташкент. 1979.

5.

Аскаров А. Еще раз о древних путях на юге Узбекистана / / ОНУ. 1982. № 7.

6.

Аскаров А. К вопросу о происхождении культуры племен с расписной

керамикой эпохи поздней бронзы и раннего железа / / Этнография и археология

Средней Азии. Москва.1979.

7.

Аскаров А., Алъбаум Л. И. Поселение Кучуктепа. Ташкент. 1979.

8.

Беляева Т. В., Хакимов З. А. Древиебактринскпе памятники Миршаде. Из

истории античной культуры Узбекистана. Ташкент. 1973.

9.

Бердимурадов А.Э., Черосетти Б., Рахманов Ш.А., Ронделли Б. Новый пункт

культуры лепной расписной керамики в Зарафшанской долине. Археологические

исследования в Узбекистане –

2004-

2005 год Выпуск 5. Тошкент. 2006.

10.

Богомолов Г. И, Алимов К. А. Раскопки городища Kавардан и некоторые

проблемы Бургулюкской

культур // ОНУ –

1996 №. 11

-12.

11.

Григорьев Г. В. Отчет. Об археологической разведке в Янгиюльском

районе УзССР в 1934 г. Ташкент. –

1935.

12.

Гутлыев Г. Работы на поселении раннежелезного века Яссы

-

депе у Баба

-

Дурмаза. Каракумские древности III. Ашхабад. 1970.

13.

Исамиддинов М., Алмазова Н., Рапен К. Каменные орудия из Коктепа //

ИМКУ. № 35. Ташкент. 2006.

14.

Древная и средневековая культура Чача. –

Ташкент. 1979.

15.

Дукe Х. И, Абдуллаев Б. Некоторые итоги исследования памятников

Бургулюкской культуры в 1981

-

1982 г // ИМКУ. –

1987.

–

№21.: Дуке.Х.И.

Бургулюкская култура // Деревности Туябугуза. Ташкент. 1978. Дуке.Х.И.

Туябугузские поселения бургулюкской культуры. –

Ташкент: Фан –

1982.

16.

Дуке X. Чиракчинское поселение. Ташкент. 1982. ИМКУ. № 17.

17.

Заднепровский Ю. А. Древнеземледельческая культура Ферганы // МИА.

1962. № 118.

18.

Заднепровский Ю. А. Древняя Бактрия и Фергана в предахеменидскпй

период в свете новейших открытии. Древнейшие культуры Бактрии. Душанбе.

1982.

19.

Заднепровский Ю. А. Чустская культура Ферганы и памятники

раннежелезного века Средней Азии: Автореф. докт. дис. Москва. 1978.

20.

Заднепровский Ю.Л Ошское поселение. К истории Ферганы в эпоху

поздней бронзы. Бишкек. 1997.

21.

Ильясова С. Р. Куюн –

памятник Бургулюкской культуры в Ташкентской

области // Культуры Азиатской части Евразии в древности и средневековье. –

Самарканд. –

2021. Илясова С.Р., Максудов Ф.А., Вульферт Э.Ф., Нормуродов Д.Р.

Рекогносцировочый работы в Ташкентской области в 2016 году // Узбекистонда

археологик тадкикотлар 2015

-

2016 йиллар. –

Самарканд. –

2018. Ильясова С.Р.,

Максудов Ф.А., Хамидов О.А., Лин Лингмей, Вульферт Э.Ф., Нормурадов Д.Р.

Раскопки на Куюне в 2018

-

2019 годах // Археологические исследования в

Узбекистане 2018

-

2019 года. –

Самарканд. 2020.

22.

Исамиддинов М. Стратиграфия городища Коктепа и некоторые вопросы

истории и культуры Согдианы эллинистического периода // Сборник статей в

честь Поля Бернара. Самарканд, изд

-

во «Зарафшан». 2010.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

20

23.

Исамиддинов М.Х., Раимкулов А. Турткултепа

-

новый памятник эпохи

финальной бронзы в Южном Согде // Археологические работы на новостройках

Узбекистана. Ташкент. 1990.

24.

Кузьмина Е. Е. К вопросу о формировании культуры Северной Бактрии

(«Бактрийский мираж» и археологическая действительность) / / ВДИ. 1972. № 1.

25.

Кузьмина Е. Е. О некоторых аспектах проблемы культурных и этнических

связей Средней Азии и Ирана в эпоху поздней бронзы и раннего железа / /

Искусство и археология Ирана. М.: Наука, 1971.

26.

Лионе Б. Недавние исследования керамических комплексов Согдианы (с

конца эпохи бронзы до арабского завоевания): вклад в историю Средней Азии //

Археология и история Центральной Азии в трудах французских ученых. Том I. —

Самарканд: МИЦАИ, 2014.

27.

Лушпенко О. Н. Керамические комплексы раннежелезного века Южного

Согда (по материалам памятников Сангиртепа и Узункыр) // ММК, посвященной

50-

летию научной деятельности Г. В. Шишкиной. –

М., 2000.

28.

Люилье Ж., Исамиддинов М., Рапэн К. Раннежелезный век северного

Согда: характеристика и предварительная типологическая. ИМКУ. №37.

29.

М. X. Исамиддинов., Р. X. Сулейманов Еркурган. Ташкент. 1984. –

С. 25.: Р.

X. Сулейманов. Древний Нахшаб. Ташкент. 2000.

30.

Марущенко A. A. Итоги полевых археологических работ 1953 г. // Труды

Института истории, археологии и этнографии Академии наук Туркменской ССР II.

Ашхабад 1956.

31.

Массон В. M. Древнеземледельческая культура Маргианы. –

МИА, 1959, №

73.

32.

Матбабаев Б. X. Классификация керамики чустского поселения // ОНУ.

1984. № 7.

33.

Матбабаев Б. X. Костяные изделия Чустского поселения. ИМКУ. № 26.

Ташкент. 1992.

34.

Матбабаев Б. X. Локальные варианты чустской культуры Ферганы.

Автореф. дисс. кондидат. ист. Ленинград. 1985.

35.

Матбабаев Б. X. Некоторые итоги сравнительного изучения расписной

керамики Чустской культуры. ИМКУ. № 30. Самарқанд. 1999.

36.

Матбабаев Б. X., Заднепровскнй

Ю. А. Основные итоги изучения Чустского

поселения в Фергане (1950

-

1982 гг.) // ИМКУ. № 17. Ташкент. 1984.

37.

Матбабаев Б. Х., Хошимов Х. Б. Эйлатанская культура и вопросы изучения

раннежелезного века Ферганы // Культуры Азиатской части Евразии в древности

и средневековье. Самарканд. 2021.

38.

Пугаченкова Г. А. Новый памятник древнебактрийской культуры // УСА.

1972. №. 1.

39.

Раимкулов А. А., Исамиддинов М. Х. Турткултепа

-

новый памятник эпохи

финальной бронзы в Южном Согде. Археологические работы на новостройках

Узбекистана. Ташкент. «ФАН». 1990.

40.

Ртвеладзе Э. В. Новые древпебактрийские памятники на юге Узбекистана

// Бактрийские древности. Ленинград. 1976.

41.

Ртвеладзе Э. В. Разведочное изучение памятников на юге Узбекистана //

Древняя Бактрия. Ленинград. 1974.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

21

42.

Сагдуллаев А. А. О культурных связях Северной Бактрии с областью Чача

до середины 1 тыс. до н. э. // Материалы по археологии Средней Азии. Ташкент.

1983. № 707.

43.

Сагдуллаев А. С. Заметки о раннем железном веке Средней Азии // СА.

№2. 1982.

44.

Сагдуллаев А. С. Культура Северной Бактрии в эпоху поздней бронзы и

раннего железа: Автореф. дис. канд. Ленинград. 1978.

45.

Сагдуллаев А. С. Некоторые вопросы изучения взаимодействия степных

культур и древних цивилизаций // Культуры Азиатской части Евразии в

древности и средневековье. Самарканд. 2021.

46.

Сагдуллаёв А. С. О соотношении древнеземледельческих комплексов

Ферганы и Бактрии. СА. 1985. № 4.

47.

Сагдуллаев А. С. Раскопки Бандыхан

-

тепе I. Материалы II искусств.

Ташкент. 1973.

48.

Сагдуллаев А. С., Шайдуллаев А. Ш. Мустакиллик даврида Сурхон вохаси

бронза ва илк темир даври ёдгорликларини урганилишининг айрим жихатлари //

Жаxон тарихи кафедрасининг илмий ишлар туплами. 1

-

жилд. Тошкент. 2015.

49.

Сагдуллаев. А. Древнеземледельческие поселения предгорий Бaйсунтау

// История и археология Средней Азии. Ашхабад. 1978.

50.

Сагдуллаев. А.

Некоторые аспекты проблемы происхождения

среднеазиат­ ских комплексов типа Яз I. СА. 1989. № 2.

51.

Сагдуллаев. А. О культурных связях Северной Бактрии с областью Чача до

середины 1 тыс. до н. э. // Материалы по археологии Средней Азии. Ташкент. 1983.

№ 707.

52.

Сагдуллаев. А. Усадьбы древней Бантрии. Ташкент. 1987.

53.

Сагдуллаев. А., Xакимов.З. Археологическое изучение городища Кызыл

-

Тепе (по итогам работ 1973

-

1974 гг.) // Бактрийские древности. Ленинград. 1976.

54.

Сарианиди В. И. Древние земледельцы Афганистана. М. 1977.

55.

Сарианиди В. И. Исследование слоев раннежелезного века на Улуг

-

депе.

Археологические открытия 1970 года. Москва. Наука, 1971.: Сарианиди В. И.,

Кошеленко Г. А. Мервский оазис, северная Парфия, Серахский оазис, северная

Бактрия. Москва. 1985.

56.

Сарианиди В. И. Продолжение работ на Улуг

-

депе. Археологические

открытия 1967 года. Москва. 1968. –

С. 342

-

343.: Сарианиди В. И. Продолжение

работ на Улуг

-

депе. Археологические открытия 1968 года. Москва. 1969..:

Сарианиди В. И. Исследование слоев раннежелезного века на Улуг

-

депе.

Археологические открытия 1970 года. Москва. 1971. –

С. 433

-

434.: Сарианиди В. И.

Раскопки 1970 г. на Улуг

-

депе. Успехи среднеазиатской археологии 1. Ленинград.

1972.

57.

Сарианиди В. И. Раннежелезный век Маргианы // Раннежелезный век

Средней Азии и Индии. Ашхабад. 1984.

58.

Сарианиди В. И., Кошеленко Г. А. Средняя Азия в раннем железном веке.

59.

Сверчков Л. «Тохарская проблема» и культура расписной керамики эпохи

раннего железа // Сборник статей в честь Поля Бернара. Самарканд, изд

-

во

«Зарафшан». 2010.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

22

60.

Сверчков Л. «Тохарская проблема» и культура расписной керамики эпохи

раннего железа // Сборник статей в честь Поля Бернара. Самарканд, изд

-

во

«Зарафшан». 2010.

61.

Сверчков Л.М., Бороффка Н. Археологические исследования в Бандихане в

2005 г. Труды Байсунской Научной Экспедиции. Археология, История и

Этнография 3, 2007.

62.

Сверчков Л.М., Бороффка Н. Комплекс периода Яз II из Бандыхана //

ИМКУ. №36. Ташкент. 2008.

63.

Сверчков Л.М., Син.У., Бороффка Н. Городище Кизилтепа

(конец VI

-

конец

IV вв. до н э.): новые данные. Scripta Fntiqua. Том третий. Москва. 2013.

64.

Спpишевский В. И. Чустскос поселение (к истории Ферганы в эпоху

бронзы). Автореф. дисс. кандидат. Ташкент. 1963.

65.

Спришевский В. И. Археологические памятники на берегах Ташкентского

моря // История и археология Средней Азии. Ашхабад. –

1978.

66.

Тeреножкин A. И. Памятники материальной културы на Ташкентском

канале. УзФАН. –

1940. № 9.

67.

Тереножкин А. II. Основы хронологии предскифского периода. –

СА. 1965,

№ 1.

68.

Филанович М. И. Ташкент зарождение и развитие города и городской

культуры. Ташкент. –

1983.

69.

Хасанов М. Культура древнего Согда в эпоху раннего железного века и

античности. Автореферат Диссертация на соискание научной степени доктора

исторических наук (DSc). Ташкент. 2021.

70.

Хасанов М., Механдели С., Гударзе Ш. О работах на Сангиртепа в 2004

-05

гг. Археологические исследования в Узбекистане –

2004-

2005 год Выпуск 5.

Тошкент. 2006.

71.

Хасанов М., Мехендали С. Раскопки на Сангиртепа в Кашкадарье.

Археологические исследования в Узбекистане

-

2003 год Выпуск 4. Тошкент. 2004.

72.

Ш.Б. Шайдуллаев, Ж. Люилье, О.А. Хамидов, А.Ш. Шайдуллаев, Ж.

Бессенай

-

Пролонг, Ж.

-

Б. Каверне, Л. Даррас, З. Ҳошими Ўзбекистон

-

Франция

халқаро археологик экспедициясининг 2018 йилда Сурхондарё вилоятида олиб

борган археологик тадқиқотлари // Ўзбекистонда археологик тадқиқотлар 2018

-

2019 йиллар. № 12. Самарқанд. 2020.

73.

Шайдуллаев Ш.Б. Северная Бактрия в эпоху раннего железного века.

Ташкент. 2000.

74.

Шайдуллаев Ш.Б., Станчо Л., О. Ҳамидов. Пошхурд

-

зарабоғ ботиғида

аниқланган Кучук I даврига оид янги ёдгорликлар // “Қадимий Жиззах воҳаси –

Марказий Осиё цивилизацияси тизимида (сиёсий, иқтисодий, маданий ҳаёт)”

мавзуидаги Республика илмий

-

амалий конференция материаллари. –

Тошкент,

«VNESHINVESTPROM» нашри, 2019. –

110. б.: Хамидов О. Кухитанг

-

Бойсун тоголди

худудларидаги Яз I даврига оид ёдгорликлар // “Боисун

-

моддии ва

номоддиимаданият бешиги”. Халқаро илмий

-

амалий конференцияси. Термиз.

2018.

75.

Ширинов Т. Ш., Исамидинов М. Х. Кўҳна Самарқанд Археологияси.

Самарқанд. 2002.

76.

3адиепровский Ю. А. Чустская культура Ферганы и памятники

раннежелезного века Средней Азии. Автореф. дис. док. Москва. 1978.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

23

77.

Abdullaev K. Layers of Early Iron Age in Dzhandavlattepa (Sherabad District,

Surkhandarya Region of Uzbekistan) // A Millennium of History The Iron Age in southern

Central Asia (2nd and 1st Millennia BC). Proceedings of the conference held in Berlin

(June 23

–

25, 2014). Dedicated to the memory of Viktor Ivanovich Sarianidi. Edited by

Johanna Lhuillier, Nikolaus Boroffka. DIETRICH REIMER VERLAG, BERLIN, 2018.

78.

Ali A. Vahdati. The Early Iron Age in northern Khorāsān. The Iron Age in

southern Central Asia (2nd and 1st Millennia BC). Proceedings of the conference held in

Berlin (June 23

–

25, 2014). Dedicated to the memory of Viktor Ivanovich Sarianidi. Edited

by Johanna Lhuillier, Nikolaus Boroffka.

79.

Augustinová A., Stančo L., Damašek L., Khamidov O., Kolmačka T., Shapulat Sh.

Archaeological Survey in the Oases of Maydon and Goz in the Piedmont of the Kugitang

Mountains (South Uzbekistan)

–

Preliminary report for season 2017. STUDIA HERCYNIA

XXI/2.

80.

BENDEZU-

SARMIENTO J., LHUILLIER J. “Iron Age in Turkmenistan: Ulug depe

in the Kopetdagh Piedmont”, in M. A. MAMEDOW (dir.), Historical and Cultural sites of

Turkmenistan. Discoveries, Researches and restoration for 20 years of independence,

Ašgabat, Türkmen döwlet nesiryat gullugy.

81.

Lhuillier J. A short note on the Iron Age at Tillya-tepe and Naibabad

(Afghanistan). Some unpublished image documents from the excavations of Viktor

Ivanovich Sarianidi // The Iron Age in southern Central Asia (2nd and 1st Millennia BC).

Proceedings of the conference held in Berlin (June 23

–

25, 2014). Dedicated to the

memory of Viktor Ivanovich Sarianidi. Edited by Johanna Lhuillier, Nikolaus Boroffka.

82.

Lhuillier J. Les cultures à céramique modelée peinte en Asie Сentrale

méridionale. Dynamiques socio

-

culturelles à l’âge du Fer ancien (1500

-

1000 av. n.è.) //

Mémoires de la Mission Archéologique Française en Asie Centrale XIII. Paris, 2013а;

Lhuiller J., Bendezu-Sarmiento J., Lecomte O., Rapin C. Les cultures a ceramique modelee

peinte del age du rer ancient: quelques pistes de refiexion dapres les exemples de

Koktepe, Dzarkutan (Ouzbekistan) et Ulug depe (Turkmenistan) // L’archéologie

française en Asie centrale: nouvelles recherches et enjeux socioculturels. Cahiers

d’Asiecentrale 21/22, 2013.

83.

Lhuillier J. Pottery from Burgut Kurgan and Kayrit Oasis, PreliminaryReport for

Season 2015// Studia Hercynia XX/2, 2016.

84.

Lhuillier J., Bendezu-

Sarmiento J., Lecomte O., Rapin C. Les cultures à

céramique modelée peinte de l’âge du Fer ancien : quelques pistes de réflexion d’après

les exemples de Koktepe, Dzharkutan (Ouzbékistan) et Ulug

-

depe (Turkménistan).

Cahiers d’Asie centrale, 2013, L’archéologie française en Asie centrale. Nouvelles

recherches et enjeux socioculturels, 21-22. halshs- 01111846.

85.

Lyonnet B. Round Fortresses in Central Asia and the Achaemenids // Cultures

of the Asian part of Eurasia in ancient and middle ages. Samarkand. 2021.

86.

Samariddin Mustafakulov, Julio Bendezu-Sarmiento, Ulug-Bek Rakhmanov,

Mutalib Khasanov, Johanna Lhuillier, et al. Полевые работы Узбекско

-

Французской

(МАFOUZ) экспедиции на Джаркутане в 2009

-

2011 гг. Archaeological Researches in

Uzbekistan, 2012, 8, pp.203-213. halshs-01534871.: Julio Bendezu-Sarmiento, Johanna

Lhuillier, Samariddin Mustafakulov, Komil Rakhimov. The Mortuary Practices of the Early

Iron Age Populations: Recent Discoveries at Dzharkutan in Northern Bactria. Bulletin of

the International Institute of Central Asian Studies, 2015, 22. halshs- 01534942.: Johanna

Lhuillier, Julio Bendezu-

Sarmiento, Olivier Lecomte, Claude Rapin. Les cultures à

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2023) / ISSN 2181-1415

24

céramique modelée peinte de l’âge du Fer ancien quelques pistes de réflexion d’après les

exemples de Koktepe, Dzharkutan (Ouzbékistan) et Ulug

-

depe (Turkménistan). Cahiers

d’Asie centrale, 2013, L’archéologie française en Asie centrale. Nouvelles recherches et

enjeux socioculturels, 21-22. halshs- 01111846.

87.

Schmidt. Е. Archaeological Excavations in Anau and Old Merv // Pumpelly R.

Explorationsin Turkestan. Washington. 1908.

88.

Shaydullaev A. Sh., Togaev J. E. Agricultural oases of the Northebw Bactria

(early iron age) // International scientific conference formation of historical-cultural

areas in Central Asia and problems of ethnic

geography. Ташкент. 2018.

89.

Stančo L., Shaydullaev Sh., Bendezu

-Sarmiento J., Lhuillier J., Kysela J.,

Shaydullaev A., Khamidov O., Havlík J., Tlustá J. Preliminary Report on the Excavations at

Burgut Kurgan in 2015. Studia Hercynia XX/2, 2016.

90.

Xin. W., Lecomte O., Clay sealings from the Iron Age citadel at Ulug Depe //

Archa¨ologische Mitteilungen aus Iran und Turan. Band 44. Berlin. 2012.