Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Evaluation of strategic management activities of gold
mining industry enterprises and its effectiveness
Dilfuza ABDULLAEVA
1
Tashkent State Technical University named after Islam Karimov
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2022
Received in revised form
25 September 2022
Accepted 20 October 2022
Available online
25 November 2022
Most of gold mining industry enterprises attach relatively
more importance to technical development of the enterprises in
order to ensure the labor protection and environmental safety
of the workers. Today, gold mining industry enterprises face
problems in financial allocation, limiting such important factors
as signing of investment projects, financial support of scientific
and technical development improvement bureaus, and regular
training of personnel. Gold, not only as a metal, has a constantly
growing demand in the domestic and foreign markets.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss10/S-pp257-264
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
strategic assessment of oil
mining industry enterprises,
risk assessment,
assessment based on
models.
Олтин қазиб олиш саноати корхоналарини стратегик
бошқарув фаолиятини баҳолаш ва унинг самарадорлиги
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
олтин қазиб олиш саноати
корхоналарини стратегик
баҳолаш,
таваккалчиликни
баҳолаш,
моделлар асосида
баҳолаш.
Олтин қазиб олиш саноати корхоналарининг асосий
қисми
корхоналарни
техник
ривожлантиришга
ишчиларнинг меҳнат муҳофазаси ва экологик хавфсизликни
таъминлаш учун нисбатан кўпроқ аҳамият беришади.
Бугунги кунда олтин қазиб олиш саноати корхоналарининг
молиявий ассигнациялашда муаммоларга дуч келиши
инвестицион
лойиҳаларни
битимлаш,
илмий
-
техник
ишланмаларни такомиллаштириш бюроларини молиявий
қўллаб
-
қувватлаш, кадрлар малакасини мунтазам ошириш
сингари муҳим омилларни чегараламоқда.
1
Senior lecturer of Tashkent State Technical University named after Islam Karimov.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
258
Оценка деятельности стратегического управления
предприятий золотодобывающей отрасли и ее
эффективность
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
стратегическая оценка
предприятий
нефтедобывающей
отрасли,
оценка рисков, оценка на
основе моделей.
Большинство
предприятий
золотодобывающей
промышленности
придают
относительно
большее
значение техническому развитию предприятий в целях
обеспечения охраны труда и экологической безопасности
работающих. Сегодня предприятия золотодобывающей
отрасли сталкиваются с проблемами в распределении
финансовых средств, что ограничивает такие важные
факторы, как подписание инвестиционных проектов,
финансовая поддержка бюро усовершенствования научно
-
технических разработок, регулярное обучение кадров.
Золото не только как металл имеет постоянно растущий
спрос на внутреннем и внешнем рынках.
Олтин қазиб олиш саноати корхоналарининг бошқарув фаолияти мураккаб
бошқарув элементлари ҳамда технологик ёндашув, техник таъминот ресурслари,
шунингдек, юқори таваккалчиликни инобатга олган ҳолда олиб бориладиган
жараёнларни қамраб олади. Олтин қазиб олиш саноати корхоналарининг
ташкилий
-
иқтисодий механизмини такомиллаштиришда бошқарув фаолиятининг
тўғри ташкиллаштирилиши корхона барқарорлигини ҳамда стратегик
режасининг муқобиллигини англатади. Шунга кўра, олтин қазиб олиш саноати
корхоналарининг ташкилий
-
иқтисодий механизмини такомиллаштиришда
бошқарув фаолиятини ривожлантиришни баҳолаш тавсия этилади.
Олтин қазиб олиш саноати корхоналарини ташкилий
-
иқтисодий бошқарув
фаолияти ўз ичига асосий бошқарув элементларининг мажмуини олади. Ушбу
мажмуа стратегик бошқарув, даромад олишни марказлаштириш, нарх бошқаруви,
маҳсулот ва персонални бошқариш сингари бош бошқарув бўғинларидан ташкил
топган.
Бошқарув бўғинларини стратегик бошқарувга мувофиқлаштириш стратегик
бошқарувнинг ҳар жиҳати инобатга олинишини ифодалайди. Энг мураккаб
бошқарув корхонада таваккалчиликни бошқарув
саналади. Бу ҳолатда
“
VUCA-Prime
”
фреймворкини ишлаб чиқаришга татбиқ этган ҳолда баҳолаш тавсия
этилади.
1990 йилда АҚШ ҳарбий коллежида ишлаб чиқилган модель саналиб, унинг
асосий мақсад ва вазифаси ташкилотнинг ташқи ва ички муҳитга нисбатан
таваккалчилик барқарорлигини аниқлашга қаратилган. Ушбу модель стратегик
бошқарувда АҚШ бошқарувчиси Девид Хиллсон томонидан қўлланилган бўлиб,
унга Prime қўшимчаси асосида иқтисодий ёндашуви ва моҳияти очиб берилган.
Ушбу модель таркиби қуйида келтирилган
(1-
расм
) [1]:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
259
“
VUCA-Prime
”
элементларининг барчаси таваккалчиликни ҳар томонлама
ташкилий
-
иқтисодий тизимаро баҳолаш имконини беради. Бунинг учун
2007 йилда АҚШ иқтисодчи олими Б.
Йохансен таклиф этган 4 та стратегик
элементдан фойдаланамиз.
1-
расм. «VUCA
-
Prime» моделини
элементларига
нисбатан
стратегик
элементлар
асосида
баҳолаш
кесишмаси
Vision
фокус
кўришнинг
моҳияти
келгусида
ташкилотнинг
ташқи
муҳити
турбулен
бўлган
ҳолатда
мақсаддан
оғмасликдан
иборат
.
Understanding
тушуниш
ҳолатида
таваккалчиликни
баҳолашда
ваколатли
корхона
бошқарувчилари
барча
маълумотларни
саралашлари
ва
улардан
унумли
фойдаланиш
стратегиясини
шакллантиришлари
лозимлигини
англатади
.
Clarity
шаффофлик
элементи
мураккаблик
ҳолатида
барча
ташкилий
-
иқтисодий
тизимдаги
жараёнларни
ихчамлаштириши
энг
яхши
стратегик
бошқарув
бўлиб
хизмат
қила
олади
.
•
бевосита алоқадор муҳит занжирида юзага келиши мумкин
бўлган ҳодисаларни башорат қилиниб бўлмаслиги тезлиги
ва тезкор ўзгаришлар кетма
-
кетлигини аниқлайди
Volatility
(ўзгарувчанлик, беқарорлик,
нотурғунлик)
•
малака ва билимнинг етишмаслиги оқибатида юзага
келадиган башорат қилиб бўлмас ҳолатлар, тажрибага
таянмаслик ва уни шакллантирмаслик.
Uncertainty
(ноаниқлик)
•
ўраб турган муҳит билан алоқанинг мураккабликгилан
бзаша келадиган таваккалчилик ҳолатлари
Complexity
(корхона учун мавжуд
қийингарчиликлар) –
•
жараён ривожида юзага келадиган мақсадларнинг
тарқоқлиги ва манзилли эмаслиги оқибатидаги
таваккалчилик
Ambiguity
(парокандалик)
«VUC
A
-
Pr
ime
»
нот
урғ
ун
лик
Vision
фокус
кўриш
Un
ce
rta
in
it
y
ноа
ниқл
ик
Understanding
тушуниш
Comp
le
xity
му
ра
кк
абл
ик
Clarity
шаффофлик
A
mb
iguity
па
рока
нда
лик
Agility
эгилувчанлик
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
260
Agility
эгилувчанлик
ташкилотнинг
келгуси
фаолиятида
ноаниқликларга
бардош
бера
олиши
учун
эгилувчанлик
стратегиясини
ривожлантириш
талаб
этилади
.
Олмалиқ
КМКининг
таваккалчилиги
«V
UCA-
Prime» модели
асосида
баҳоланганида
қуйидаги
ҳолат
юзага
келади
(1-
жадвал
).
1-
жадвал
Олтин
КМКнинг
таваккалчилигини
“
VUCA-Prime
”
модели
асосида
баҳолаш
*
Volatility-
кон объектларининг тезкор ўзгарувчанлиги ва уларда
техник,
саноат хавфсизлигининг юқорилиги ишлаб чиқариш фаолиятида кўплаб нохуш
вазиятларни келтириб чиқаради. Объектларнинг ўзгарувчанлиги бу анъанавий
ҳолат, саноат ва техник хавфсизликнинг инобатга олиниши юқори бўлишига
қарамасдан унинг олдини олиш борасида чора
-
тадбирлар илғор технологик ишлов
беришни тақозо этади.
Унга нисбатан Vision
-
олтин қазиб олишда маҳсулот олиш
давомида инсон хавфсизлигини юқори даражада таъминлашда OKR (Objective Key
Results
–
Мақсадлар ва асосий натижалар) методологиясини қўллаш, корхонанинг
келгуси ташкилий
-
иқтисодий механизмининг уйғунлигини таъминлашда хизмат
қилишини
инобатга олган ҳолда амалиётга жорий этиш тавсия этилади.
OKR модель асосчиси Джон Дорр ўзининг “Энг муҳимларини ўлчанг”
номли
китобида 4 асосий супер қувватни ажратиб кўрсатади. (
2-
расм)
*
Муаллиф ишланмаси
Таваккалчиликни баҳолаш
Таваккалчиликка қарши стратегия
Volatility-
кон объекларининг тезкор
ўзгарувчанлиги ва уларда техник, саноат
хавфсизлигининг юқорилиги
Vision-
олтин қазиб олишда маҳсулот олиш
давомида инсон хавфсизлигини юқори
даражада таъминлаш
Uncertainty-
ерости
конларини
ўташ
давомида
техник
хавфнинг
ва
харажатларнинг юқорилиги
Understanding-
ерости олтин шахталарини
рақамлаштириш
орқали
назоратни
ташкиллаштириш
Complexity
–
устма
-
уст тушган кор
шахталарининг бир
-
бирини устига ётиб
қолиши ва харажатларни ошириши
Clarity-
энг зарур харажатларни саралаб,
корхона жамғармасини шахталардаги иш
фаолияти сифати учун барча имкониятларни
юқори даражада таъминлашга қаратилиши
Ambiguity
–
олтин кон шахталарида
қазиб
олиш гуруҳи аъзоларининг маоши
иш ҳажмига боғлиқ ва боғлиқмаслиги
тафовути оқибатида иш фаолиятини
секинлаштириши
Agility-
ташкилий
-
иқтисодий
тизимаро
ишчиларнинг маоши тафовутини жамоавий
тартибда олиб борилишини қисқартириш,
самарадорлиги
юқори
гуруҳни
рағбатлантириш,
ишнинг
жадаллигини
ошириш
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
261
2-
расм
.
Олмалиқ
КМКни
OKR
модели
асосида
Vision
элементини
юқори
даражада
таъминлаш
*
.
Uncertainty-
ерости
конларини
ўташ
давомида
техник
хавф
тез
-
тез
ўзининг
харажатлари
ошишига
салбий
таъсирини
ўтказади
.
Кон
шахтаси
ўтаб
борилиши
давомида
ернинг
табиий
ҳодисалари
оқибатида
кон
шахтасини
босиб
қолиши
мумкин
.
Уни
қайта
ўташ
харажатларни
ҳамда
ишчи
гуруҳ
аъзоларининг
соғлиғини
таъминлашда
баъзи
ҳолларда
қайтариб
бўлмас
йўқотишларга
олиб
келиши
мумкин
.
Бу ҳолатда олтин кон шахталарини ADVANTA технологиясидан
фойдаланиш тавсия этилади. ADVANTA –
бу барча ишчиларнинг иш фаолиятини
автоматлаштириш ва лойиҳавий бошқарув жараёнларини олдиндан йўриқномаси
сифатидаги мажмуавий ахборот тизими саналади. Уни Олмалиқ КМКда қўллаш
кон шахтасини рақамлаштириш имконини берадиган элементни тўлдиради ҳамда
барча харажатларни ўз оқимда олиб борилишини таъминлайди. (расм)
Complexity
–
устма
-
уст тушган кор шахталарининг бир
-
бирини устига ётиб
қолиши
ташкилий
-
иқтисодий тизим занжиридаги узилишларни юзага келтириши
мумкин. Шунга кўра, олтин кон шахталарини ўташ давомийлигини сифатли олиб
бориш ва ишларни айнан ўша шахтада қайталанмаслигини таъминлаш ишлаб
чиқариш узлуксизлигини, сифатли олиб борилишини, хавфларнинг олдини
олишни ҳамда самарали фаолиятни
таъминлашни таъминлайди.
Ambiguity
–
олтин кон шахталарида қазиб олиш гуруҳининг аъзоларининг
маоши иш ҳажмига боғлиқ ва боғлиқмаслиги тафовути оқибатида иш фаолиятида
жамоа тушунчасини бузган ҳолда иш олиб боради.
Бу иш сифатига ҳамда циклик
*
Муаллиф ишланмаси
OKR
Олтин қазиб олиш фаолиятида ажралиб турадиган афзалликлардан фойдланиб,
камчиликларни бартараф этиш
Мониторинг (ташкилий
-
иқтисодий тизимни)
Олтин қазиб олиш фаолиятида ижобий жараёнларни синхронизациялаш ва бу унумдор
иш фаолияти тажрибасини очиқлигини таъминлаш орқали тажриба занжирини
самарали ишлашини ошириш
Олтин қазиб олиш корхонасининг устунликни кучайтириш ва ташкилий
-
иқтисодий
мажбуриятларни аниқ тақсимлаб, амалий натижавийлигини ошириш, саноат
хавфсизлигини таъминлашда устунлик берган жамғармани йўналтириш
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
262
тезлигига салбий таъсир қилади. Иш ҳажмига боғлиқ бўлмаган ишчиларнинг иш
фаолиятидаги сустлигини намоён этишлари табиий ҳолат саналади. Иш ҳажмига
боғлиқ бўлган ишчиларнинг зиммасида кўплаб мажбуриятлар ҳамда ойлик
маошни олиш
учун кураш жамоани олдинга етаклаши мумкин, аммо манфаатлар
тўқнашуви молиявий ҳолатда бир
-
бирини рад этади. Agility
-
ташкилий
-
иқтисодий
тизимаро ишчиларнинг маоши тафовутини жамоавий тартибда олиб борилишини
қисқартириш
мақсадида 1992 йилда Бирлашган Қиролликдаги Гарвард
университети қошида Бизнес мактаб профессори Р.
Каплан ва бошқарув
масалалари бўйича маслаҳатчи Д.Нортон томонидан шакллантирилган BSC
(Balanced ScoreCard-
мувозанатлаштирилган кўрсаткичлар тизими)ни Олмалиқ
КМКда жорий этиш тавсия этилади
(3-
расм).
3-
расм
.
Олмалиқ
КМКнинг
мувозанатлаштирилган
кўрсаткичлар
тизими
модели
*
.
Корхона даромадини максималлаштиришда истиқболларни белгилаш
муҳим саналади. Олмалиқ КМК учун 4 та асосий истиқболни ажратиб кўрсатдик:
малака ва ўсиш, ишлаб чиқариш, мижозлар ҳамда молиявий истиқболлар. Улар
барча ишлаб чиқаришда ташкилий
-
иқтисодий механизмни мувозанатлаширишга
хизмат қилади.
Малака ва ўсиш истиқболида меҳнат кучининг малакасини ошириш, уларнинг
билимларини профессионализмини ўстириш, шунингдек, ишлаб чиқариш
жараёнларини автоматлаштиришда ҳам инсон омилининг самарали иштирокини
таъминлаш назарда тутилган. Унинг оқилона ишлашини таъминлашда
рағбатлантиришни самарали йўналтиришга қаратиш кўзда тутилади.
Ишлаб
чиқариш истиқболида кўплаб ишлаб чиқариш элементларининг
мажмуавий ҳолатда яхшиланиши кўзланган бўлиб, унда ишчиларни ишлаб
чиқаришдаги иштироки унумли бўлишига қаратилган. Бунда ишлаб чиқариш
*
Муаллиф ишланмаси.
Корхона даромадини максималлаштириш
Даромад ўсиши
Харажатларни
муқобиллаштири
ш
Номоддий
активларни ўсиш
қиймати
Стратегик
ҳамкорлик
Синергияни
таъминлаш
Персонал
танловини
яхшилаш
Ишчиларнинг
шахтадаги иш
фаолиятини бир-
бирига
боғлиқлигини
50/50 таъминлаш
Бозорда корхона
иштироки
циклини ошириш
Ишлаб чиқариш
самарадорлиги
Ишлаб чиқариш
сифатини ошириш
Рағбатлантиришни самарали йўналтириш
Профессионализмни
ошириш
Ишлаб чиқариш жараёнларини
автоматлаштириш
Истиқбол
№4
Молия
Истиқбол
№3
Мижозлар
Истиқбол
№2
Ишлаб
чиқариш
Истиқбол
№1
Малака ва
ўсиш
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
263
сифатини ва самарадорлигини оширишда ишлаб чиқаришдаги ерости кон
шахталарида иш фаолиятининг бир
-
бирига боғлиқлигини 50/50 таъминлаш
асосий аҳамият касб этади. Кон шахталарида иш фаолиятининг бир
-
бирига
боғлиқлигини 50/50 таъминлашда иш ҳажмига боғлиқ бўлмаган маошли
ишчиларни жараён бошида иш ҳажмига боғлиқмаслигини сақлаб, кон ўташни
1 дан кейинги босқичларида иш ҳажмига боғлиқлигини таъминлаш иш
фаолиятидаги синергияни оширади. Натижада корхонанинг бозордаги иштироки
ходимлар орасидаги ҳамжиҳатлик ошади. Барча юқорида келтирилган
элементларни стратегик ҳамкорликда мужассамлаштириш орқали даромадни
ўстириш, ҳаражатларни муқобиллаштириш ва номоддий активларнинг қийматини
ошириш мумкин. Бу молиявий истиқболда намоён бўлиб, корхона даромадини
максималлаштириш имконияти ошади. Ушбу сарҳисобни ихчамлаштириш
мақсадида мувозанатлаштирилган кўрсаткичлар тизими модели алгоритми
тақозо этилади (
4-
расм).
4-
расм. Олмалиқ КМКнинг мувозанатлаштирилган кўрсаткичлар тизими
модели алгоритми
*
.
*
Муаллиф ишланмаси
Бошланиш
Малака ва ўсиш
истиқболи
Ишлаб чиқариш
жараёни 15%дан кўп
автоматлаштирилган
Корхонада 20% ва
ундан ортиқ
малакали ишчи бор
ҳа
ҳа
йўқ
йўқ
Ишлаб чиқариш
истиқболи
Ишлаб чиқариш
сифати 30%да н
ортиқ
Ишчилар синергияси
моливий, ишлаб
чиқариш жиҳатдан
таъминланган
йўқ
йўқ
ҳа
ҳа
Мижозлар истиқболи
Ишлаб чиқариш
самарадорлигини
таъминланди
Корхонанинг
бозордаги улуши
ортди
йўқ
ҳа
ҳа
йўқ
Молиявий истиқбол
Харажатлар
муқобиллаштирилди
Даромад +1 ошди
Кўрсаткичлар
мувозанатлаштирилди
Тугаш
йўқ
йўқ
ҳа
ҳа
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
264
Олмалиқ КМКнинг мувозанатлаштирилган кўрсаткичлар тизими модели
алгоритмини ишлаб чиқаришда қўллаш ишлаб меҳнат унумдорлигини ошиши,
харажатларнинг қисқариши ва тўғри йўналтирилиши, шунингдек, алоҳида
жамғарма сифатида ташкиллаштирилиб харажатларни мувозанатлаштириш
ҳисобига
ўсиши талаб этилган кўрсаткичларни барқарор ошишига хизмат қилади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Tarakhtiyeva G.K. Evaluation of the innovative project based on the point
method.
–
2022.
2.
Tarakhtiyeva G.K. Methods for transporting oil and gas // Academic research in
educational sciences.
–
2022.
–
Т
. 3.
–
№. 1. –
С
. 1004
–
1008.
3.
Mukhitdinova K. Increasing the efficiency of investment activities of automotive
enterprises // International Finance and Accounting.
–
2022.
–
Т
. 2022.
–
№. 1. –
С
. 20.
4.
Alisherovna M.K. Use of communication networks in the optimization of
investment project work // Trans Asian Journal of Marketing & Management Research.
–
2022.
–
Т
. 11.
–
№. 5and6. –
С
. 49
–
52.
5.
Abdullaeva A.D. The experience of foreign countries in managing the gold
mining industry. Berlin Studies Transnational Journal of Science and Humanities
ISSN 2749-0866Vol.2Issue 1.1 Economical sciences.
6.
Бободжонова
З
. Economic regulation of development methods for water injection
at explored fields //
Общество
и
инновации
.
–
2021.
–
Т
. 2.
–
№. 11/S. –
С
. 37
–
41.
7.
Бобожонова
З
.
Ш
.,
Абдуллаева
Д
. Innovative development of industrial
production based on the principle of synergy Bobojonova Z., Abdullayeva D. 2
Инновационное
развитие
промышленного
производства
,
основанного
на
синергетическом
принципе
// Problems of modern science and education.
–
С
. 64.
8.
Бобожонова
З
.
Ш., & Абдуллаева
Д. (2016). Инновационное развитие
промышленного
производства,
основанного
на
синергетическом
принципе.
Проблемы современной науки и образования, (36 (78)), 64–
66.
9.
Бобожонова
З.Ш., & Абдуллаева
Д. (2016). Использование труб и способы
повышения их экономии в нефтегазовой экономике Узбекистана.
Проблемы
современной науки и образования, (36 (78)), 62–
64.
10.
Yusupbekov
N., & Bobojonova, Z. (2012). Ишлаб чиқариш корхоналарида
конструкторлар учун махсус соҳага ихтисослашган сенсорли
гид
-
тренажёр
қурилма.
Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, (1), 244
–
248.
11.
Бобожонова
З
.
Ш
., &
Абдуллаева
Д
. Innovative development of industrial
production based on the principle of synergy Bobojonova Z., Abdullayeva D.
2 Инновационное развитие промышленного производства, основанного на
синергетическом принципе.
Problems of modern science and education, 64.
