Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The concept of administrative justice and its significance
in the society
Aktam NORMURATOV
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2022
Received in revised form
25 October 2022
Accepted 20 November 2022
Available online
25 December 2022
This article analyzes scientifically the history of the
emergence of administrative justice and its specifics.
Theoretical and practical studies were also carried out. The
stages of development of administrative justice, its role, and its
significance in administrative law are covered in detail. In
addition, scientific research and conclusions of foreign and
national scientists on the role of administrative justice in
resolving public law disputes were analyzed and studied.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss11/S-pp214-218
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
justice,
administrative justice,
justice,
fairness,
public law dispute,
administrative court.
Ma’muriy yustitsiya tushunchasi va uning jamiyatdagi
ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
yustitsiya, ma’muriy
yustitsiya, adolat,
odillik,
ommaviy-huquqiy nizo,
ma’muriy sud,
odil sudlov.
Ushbu maqolada Ma’muriy yustitsiyaning kelib chiqish tarixi,
uning oʻziga xos xususiyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilingan.
Shuningdek, nazariy va amaliy izlanishlar olib borilgan. Bundan
tashqari, Ma’muriy yustitsiyaning rivojlanish bosqichlari va
uning Ma’muriy huquqda tutgan oʻrni va ahmiyati batafsil
yoritib berilgan. Bundan tashqari, ommaviy huquqiy nizolarni
hal qilishda
Ma’muriy yustitsiyaning tutgan oʻrni yuzasidan
xorijiy va milliy olimlarning ilmiy izlanishlari va xulosalari tahlil
qilingan va oʻrganib chiqilgan.
1
Lecturer, Department of Administrative and Financial Law, Tashkent State University of Law.
E-mail: aktamnormuradov@gmail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2022) / ISSN 2181-1415
215
Понятие административной юстиции и её значение
в обществе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
юстиция,
административная
юстиция,
правосудие,
справедливость,
публично
-
правовой спор,
административный суд.
В данной статье научно проанализирована история
возникновения административного правосудия, его
специфика. Также были проведены теоретические и
практические исследования. Подробно освещаются этапы
развития административной юстиции, ее роль и значение в
административном
праве.
Кроме
того,
были
проанализированы и изучены научные исследования и
выводы зарубежных и национальных ученых о роли
административного правосудия в разрешении публично
-
правовых споров.
KIRISH
Ma’muriy yustitsiya tushunchasi yaqinda paydo boʻlgan tushuncha boʻlmasdan,
uning kelib chiqishi insoniyatning mavjudligi kabi qadimiy hisoblanadi. Bu tushuncha
davlatning
rivojlanishi bilan oʻzaro bogʻliq hisoblandi. Chunki, davlat rivojlangan sari, har
bir fuqaroning huquq va manfaatlarini himoya qilish tizimi ham takomillashib boradi.
Shu sababli, jamiyatda adolat, burch va tenglik tushunchalari ma’muriy yustitsiya
rivojl
anishining muhim vositasidir. Adolat quroli mavjud boʻlmagan hukumat uchun
jamiyatda vujudga keladigan tartib-qoidalarni saqlab qolish qiyin hisoblanadi. Bundan
tashqari, jamiyatda huquqning rivojlanishi bilan birga adolatni ta’minlash tushunchasi
ham kengayib boradi. Bunda huquqiy adolatning ahamiyati shundaki, u qonunning bir
xilligi va aniqligini ta’minashga harakat qiladi, shu bilan birga, har bir fuqaroning huquq
va burchlariga munosib tarzda rioya etilishini ta’minlaydi. Demak, jamiyatda adolatni
ta’minlashda xolis boʻlish muhim xususiyat hisoblanadi. Zamonaviy adolat tushunchasini
qonun ustuvorligi deb ham atashimiz mumkin.
Ma’muriy yustitsiyaning paydo boʻlishi va rivojlanishi insoniyatning kelib chiqishi
va oʻsishi bilan bir xildir. Zamonaviy sivil
zatsiyalashgan jamiyatlarda u bosqichma-
bosqich rivojlangan.
Ulardan birinchisi, ibtidoiy jamiyatda jinoyatchiga qarshi jabrlanuvchi uchun
shaxsiy qasos olish oʻz
-
oʻziga yordam berishning yagona vositasi hisoblangan. Jamiyat
taraqqiyotining ikkinchi bosqic
hi davlatning uning vazifalari ishonarli boʻlgan paytda
vujudga kelganligi va oʻzining asosiy shaklini olganligi bilan tavsiflanadi. Jamiyat
taraqqiyotining uchinchi bosqichida huquqbuzarlikdan jabrlangan jabrlanuvchiga
huquqbuzar tomonidan tovon toʻlash yoʻli bilan huquqbuzarlik uchun qasos olish
kuzatildi. Ammo ushbu bosqichda hukumat oʻz vakolatlarini amalga oshirishda ma’muriy
yustitsiyani amalga oshirish ma’suliyatini oʻz zimmasiga oldi. Mazkur bosqichda hukumat
kerak boʻlganda oʻz kuchini ishga solib,
fuqarolarga namuna boʻlishi uchun jinoyatchini
jazolashi shart hisoblanadi. Ma’muriy yustitsiya vujudga kelishining uchinchi bosqichida
har qanday shaxs tomonidan qilingan notoʻgʻri xatti
-harakatlar endi shaxsiy
huquqbuzarliklar emas, balki davlatga qarsh
i jinoyat sifatida koʻrib chiqilishi va bunday
shaxslar mamlakat qonunchiligiga muvofiq jazolangan. Shunday qilib, jamiyatda
hukmron boʻlgan ma’muriy yustitsiya oʻzining kelib chiqishi va oʻsishi, davlat va uning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2022) / ISSN 2181-1415
216
hukmronligi rivojlanib boryotganligidan darak bergan. Davlat hokimiyatining
mustahkamlanishi bilan avvalroq mavjud boʻlgan oʻz
-
oʻziga yordam berish vositalari
oʻrnini yustitsiya orqali, yaʻni sudlar orqali amalga oshirishga erishilgan.
Koʻpchilik rivojlangan davlatlarda ma’muriy yustitsiya bilan is
hlash sud qarorlarini
qabul qilish jarayoniga tegishli. Bunday qarorlar qabul qilish jarayonida sudyalar
oʻzlarining sudyalik burchlarini bajarishda, insonlarga nisbatan odil sudlovni amalga
oshirishda har xil qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Bunda
y holatlar engil, oʻrta
yoki ogʻir deb baholashimiz mumkin. Ammo murakkab ishlarni koʻrib chiqishda, sud
kengroq jamoat manfaatlarini koʻzlab, oʻz ichki ishonchlariga koʻra harakat qilishi kerak
boʻlgan koʻplab vaziyatlarga duch kelishi mumkin. Bunday shar
oitda sud bir nechta
holatga duch keladi, ularning barchasi jamoatchilik manfaatlariga mos keladigan
yechimni tanlashi kerak. Shunday qilib, sud tomonidan qoʻllaniladigan ixtiyoriy qaror
qabul qilish oqilona qaror chiqarishi uchun xizmat qilgan.
Umumiy ma’noda yustitsiya tushunchasi mavhum tushuncha boʻlib, ilmning turli
sohalarida, jumladan, falsafa, huquq, iqtisod va menejmentda oʻrganiladi. Yustitsiyani
aniqlash oson emas. Mazkur tushunchaga aniqlik kiritishda olimlar tomonidan turli xil
fikrlar bildirib borilgan. Xususan, Avstriyalik huquqshunos Hans Kelsenning fikricha,
“Aflotundan Kantgacha boʻlgan eng koʻzga koʻringan mutafakkirlar tomonidan boshqa
hech qanday savol bunchalik qizgʻin muhokama qilinmagan. Lekin, shu bugunga qadar bu
savolga javob topil
magan”.
B.
Qosimovning fikriga ko‘ra, ma’muriy yustitsiya –
bu jismoniy va yuridik
shaxslarning ma’muriy organlar bilan o‘zaro munosabatlarida vujudga keladigan
ommaviy harakterdagi nizolarni hal qilishga qaratilgan tashkiliy-huquqiy mexanizmdir.
Ommaviy
sub’yektlar, ya’ni davlat organlari va boshqa ma’muriy organlar hamda
xususiy sub’yektlar –
jismoniy va yuridik shaxslar o‘rtasidagi ommaviy
-huquqiy nizolar
ikki xil tartibda ko‘rib chiqilib hal etilishi mumkin. Bu yuqori turuvchi organ yoki sud
organlari tomonidan amalga oshiriladi. Mamlakatimizda bunday tashkiliy-huquqiy
mexanizm ma’muriy yustitsiya deb ataladi.
Ma’muriy yustitsiyani amalga oshirish uchun qilingan harakat erkinlik va
koʻpincha odamlarning hayoti haqida qaror qabul qilishni oʻz ichiga olad
i. Shunday qilib,
jamiyatda keng miqyosida ma’muriy yustitsiyani amalga oshirish ijtimoiy tuzilmaning
uygʻun ishlashini taʻminlashni oʻz ichiga oladi.
Har bir inson odatda xudbin tabiatni meros qilib oladi va shuning uchun shaxsni
chegaralar ichida ushlab turish va bu shaxsning cheksiz erkinligini cheklash uchun tashqi
majburlov hokimiyatiga ehtiyoj bor. Cheksiz va cheklanmagan erkinlik tartibsizlik
holatiga olib keladi. Erkinlikning asl maʻnosi shundaki, erkinlik boshqa birovga zarar
keltirmaydigan hamma n
arsani qilish qobiliyatini oʻz ichiga oladi, bu har bir shaxs oʻzi
xohlagan narsani qilishda cheklanmaganligini anglatadi, agar uning harakatlari boshqa
shaxsning teng erkinligini buzmasligi kerak. Shunday qilib, erkinlik qonun tomonidan
ruxsat etilgan harakat erkinligi haqida gapiradi. Odamlarni nazorat ostida ushlab turish
uchun umumiy kuch zarur va davlat ham itoatsiz ozchilikning oddiy qonunga
boʻysunuvchi odamlarga nisbatan nohaq foyda olishiga yoʻl qoʻymaslik uchun kuch talab
qiladi. Demak, davlat kuchi jamiyatda shaxslarning huquqlarini himoya qilishning
muqarrar vositasidir.
Britaniyalik huquqshunos va konstitutsiya nazariyotchisi Albert Venn Diceyning
fikriga ko‘ra, qonun ustuvorligi odamlarga teng munosabatda boʻlishni anglatadi va har
bir inson hu
dud qonuniga boʻysunadi.
Qonun mamlakatning har bir shaxsiga adolatni
ta’minlash uchun samarali quroldir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2022) / ISSN 2181-1415
217
Sudlar tomonidan odil sudlovni samarali amalga oshirish bugungi kunda
davlatning muhim vazifalaridan biriga aylandi. Mamlakat sudlari qonun chiqaruvchi
organ tomonidan ishlab chiqilgan qonunlarga muvofiq odil sudlovni samarali amalga
oshirish uchun javobgardir. Bir xillik, aniqlik, xolislik va tenglik adolatli sudlovni amalga
oshirishning eng muhim elementlari hisoblanadi. Sudya odil sudlovni amalga oshirishda
oʻzboshimchalik bilan harakat qila olmaydi, u oʻz hukmini qonunning qat’iy tamoyillari
asosida chiqarishi shart. Qonunlarni hech qanday qoʻrquv va imtiyozlarsiz bir xilda
qoʻllash uchun har bir sud sudyalari ularga rioya qilishlari shart boʻlgan maxsus qonunlar
bilan ta’minlangan.
Hind xalqining otasi Maxatma Gandi haqiqat, tenglik va birodarlikka asoslangan
ijtimoiy-
iqtisodiy tartib oʻrnatish uchun adolatsizlik, zulm, tengsizlik, irqchilik va
hokazolarga qarshi kurashda haqiqiy adolat yotadi, degan fikrda edi. Shuning uchun
davlat odil sudlovni shunday amalga oshirishi kerakki, u boshqa shaxsning huquqini
buzmasligi kerak. Davlat, shuningdek, mamlakat fuqarolariga adolatni ta’minlash uchun
oʻz kuchidan foydalanadi.
Shu o‘rinda mamlakatimizda amalda mavjud ma’muriy yustitsiyaning oʻziga xos
xususiyatlar mavjud:
Birinchidan,
ma’muriy yustitsiya orqali boshqaruv munosabatlaridan kelib
chiquvchi ma’muriy
-huquqiy nizolar hal qilinadi.
Ikkinchidan,
ma’muriy yustitsiyada ma’muriy
-huquqiy nizolar
sudlov yoʻli bilan hal
etiladi, ya’ni ma’muriy yustitsiya ma’muriy sudlovni taqozo qiladi.
Uchinchidan,
fuqarolarning subyektiv huquqlarini huquqiy himoya qilish ma’muriy
yustitsiyaning asosiy maqsadi hisoblanadi.
Аynan ushbu sub’yektiv huquqlarning buzilishi fakti ma’muriy yustitsiyaning
predmeti hisoblanadi.
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, mamlakatimizda demokratik
islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi
mazkur ma’muriy yustitsiya institutni qoʻ
llash sohasini yangi bosqichga olib chiqmoqda.
Shuningdek, mamlakatimizda olib borilayotgan sud-huquq islohotlari, jumladan,
maʼmuriy
-huquqiy munosabatlarda yuzaga keladigan tortishuvlarni hal etishga
qaratilgan maʼmuriy yustitsiya izchillik bilan takomil
lashtirilmoqda. Aytish joizki, nafaqat
fuqarolar, balki yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar manfaatlari ham
maʼmuriy yustitsiya sohasi orqali himoya qilinishi mumkinligi alohida ahamiyatga egadir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
B. Qosim
ov “Ma’muriy yustitsiya va uni tashkil etish shakllari: milliy va xorijiy
tajriba” Toshkent, 100047, O‘zbekiston.
2.
Artikov D., Qosimov B. Xorijiy mamlakatlarda maʼmuriy yustitsiya. 2018.
3.
Нормуратов
А. (2022). Муомала лаёқати тушунчаси, унинг вужудга келиш
асослари ва аҳамияти.
Eurasian Journal of Academic Research, 2(12), 1325
–
1333.
извлечено
от
https://www.in-academy.uz/index.php/ejar/article/view/67593
4.
Нормуратов
Актам
Тулабой
ўғли
. (2022).
Муомала
лаёқати
ёшини
белгилаб
берувчи
давлат
органларининг
ваколатлари
. Eurasian journal of academic
research, 2(13), 689
–
698. https://doi.org/10.5281/zenodo.7460759.
5.
Saidazimov Y. (2021, November). The obligation to prove in administrative
courts is under the responsibility of the administrative div and the official who
accepted it. In International Scientific and Current Research Conferences (PP. 92
–
94).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2022) / ISSN 2181-1415
218
6.
Yusuf S. (2022). The historical experience of organizing local self-government
div as a public administration organ in Germany. Web of Scientist: International
Scientific Research Journal, 3(7), 430
–
436.
7.
Zoilboev J. (2021). A new procedure for resolving investment disputes in a judicial
order. In international scientific and current research conferences (Vol. 1, No. 01,
–
PP. 209
–
213).
8.
Zoilboev J. (2022). Philosophical Views of Farabi and Biruni on Administrative
Management and Modern Uzbekistan. Telematique, 3101
–
3109.
9.
Akhrorov A. (2022). Some issues of improving the licensing and permitting
system in the field of ecology in the Republic of Uzbekistan. Eurasian Journal of Academic
Research, 2(12), 1344
–
1350.
