Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
History and significance of the creation of the Constitution
of the Republic of Uzbekistan
Vasila MAMADAYUPOVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2022
Received in revised form
25 October 2022
Accepted 20 November 2022
Available online
25 December 2022
Since the day Uzbekistan declared its independence, a new,
sovereign state has been established on the world stage, and the
legal foundation stone of independence was established with
the adoption of the first Constitution. This article provides
information about the Constitution, which is one of the symbols
of our country.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss11/S-pp283-287
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Constitution,
article,
chapter,
independence,
democratic,
law.
Oʻzbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining yaratilish
tarixi va ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Konstitutsiya,
modda,
bob,
mustaqillik,
demokratik,
qonun.
Oʻzbekiston oʻz mustaqilligini eʼlon qilgan sanadan eʼtiboran
dunyo sahnida yangi, suveren davlat qaror topgan
boʻlsa, birinchi Konstitutsiya qabul qilinishi barobarida
mustaqillikning huquqiy tamal toshi oʻrnatildi. Ushbu maqolada
davlatimiz ramzlaridan
biri bo’lgan Konstitutsiya haqida
ma’lumotlar beriladi.
1
Senior teacher of Foreign Languages Department, Tashkent State University of Law. E-mail: v.mamadayupova@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2022) / ISSN 2181-1415
284
История
и
значение
создания
Конституции
Республики Узбекистан
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Конституция,
статья,
глава,
независимость,
демократичность,
право.
Со
дня
провозглашения
Узбекистаном
своей
независимости на мировой арене утвердилось новое,
суверенное
государство,
а
правовой
фундамент
независимости был заложен с принятием первой
Конституции. В данной статье представлена информация о
Конституции, которая является одним из символов нашей
страны.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining yaratilish tarixi haqida so‘z yuritishdan
avval “Konstitutsiya nima?” degan savolga javob berish maqsadga muvofiqdir.
Konstitutsiya (lotincha “Constitution” –
tuzilish, tuzuk)
–
davlatning asosiy Qonuni.
U davlat tuzilishini, hokimiyat va boshqaruv organlari tizimini, ularning vakolati hamda
shakllantirilish tartibi, saylov tizimi, fuqarolarning huquq va erkinliklari, jamiyat va
shaxsning o‘zaro munosabatlari, s
huningdek, sud tizimini hamda davlat va jamiyatning
o‘zaro munosabatlarini belgilab beradi.
“Konstitutsiya” atamasi qadimgi Rimdayoq ma’lum bo‘lgan (imperator
Konstitutsiyasi deb atalgan qonun). Amir Temur “Tuzuklar”i
Sharq va Osiyo mamlakatlari
sivilizats
iyasiga xos alohida shakldagi konstitutsiyaviy hujjat xususiyatiga ega boʻlib,
shariat qonunlari bilan bir qatorda Markaziy Osiyo mintaqasi xalqlari taqdiriga kuchli
ta’sir o‘tkazgan.
ASOSIY QISM
Asosiy Qonunimiz yaratilishining murakkab va muhim, ayni ch
og‘da sharafli
solnomasiga nazar solar ekanmiz, hech shubhasiz, O‘zbekiston Konstitutsiyasi
xalqimizning mustaqillik sari uzoq yo‘ldagi izlanishlari natijasi ekaniga komil ishonch
hosil qilamiz.
Avvalambor, konstitutsiyaviy “bino”ni qurishda uch ming yilli
k milliy davlatchilik
tajribasiga tayanilgan. Bugungi O‘zbekiston qadimgi Xorazm va So‘g‘diyona, qoraxoniylar,
X
orazmshohlar, Amir Temur va temuriylar, o‘zbek xonliklari, ma’rifatparvar
ajdodlarimiz, xalqimizning tarixiy an’analari va uning mustaqil davlat
haqidagi ko‘p asrli
orzusini mujassam etgan.
Qolaversa, manfaatlarimiz va intilishlarimizdan kelib chiqqan holda, asosiy
Qonunimiz Sharq va G‘arb, Janub va Shimolning 97 ta mamlakati to‘plagan ilg‘or
konstitutsiyaviy tajribani hisobga olib yaratilgan.
Shu
o‘rinda suveren O‘zbekistonning birinchi Konstitutsiyasini tayyorlash,
muhokama etish, qabul qilish va uning amal qilishi yo‘lidagi 10 ta huquqiy qadamni bu
boradagi eng muhim tarixiy voqealar sifatida sanab o‘tish lozim. Zotan, Konstitutsiyani
yaratish tarixi
–
bu mustaqillik uchun kurashning uzviy tarkibiy qismidir.
Konstitutsiyani yaratish yo‘lidagi birinchi huquqiy qadam –
o‘zbek tiliga Davlat tili
maqomi berilishidir.
Bu haqda gap borganda, avvalambor, 1989-yilning 21-
oktabr kuni qizg‘in bahs va
tort
ishuvlardan so‘ng siyosiy
-
ma’naviy hayotimizdagi unutilmas hodisa amalga
oshirilgani
–
milliy qadriyatlarimizning asosiy ustunlaridan biri bo‘lgan ona tilimizga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2022) / ISSN 2181-1415
285
Davlat tili maqomi berilgani istiqlol tarixining eng yorqin sahifalaridan birini tashkil
etishi
ni alohida ta’kidlash o‘rinlidir. “O‘z ona tilini bilmagan odam o‘zining shajarasini,
o‘zining ildizini bilmaydigan, kelajagi yo‘q odam, kishi tilini bilmaydigan uning dilini ham
bilmaydi”, degan fikrlar oʻrinlidir. Har qaysi millat, katta yo kichikligidan
qat’iy nazar, o‘z
ona tilini hurmat qilishi kerak.
Birinchi Prezidentimizning “O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida”,
“Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch” asarlarida mustaqillik arafasida o‘zbek tiliga
Davlat tili maqomini berish
masalasida qanday qizg‘in, ba’zida keskin va murosasiz
bahslar bo‘lib o‘tgani alohida eslab o‘tilgani bejiz emas.
O‘sha qaltis va murakkab vaziyatda, Islom Karimov haqli ravishda qayd etganidek:
“Og‘ir
-
vazminlik bilan ish tutib, har tomonlama o‘ylab, muloh
aza qilib, barcha siyosiy va
ijtimoiy guruhlarning talablarini qondiradigan, eng muhimi, xalqimiz va Vatanimiz
manfaatlariga javob beradigan yagona to‘g‘ri yo‘lni topishga erishdik”.
Shunday qilib dastavval, “Davlat tili to‘g‘risida”gi Qonunda mustahkamlan
gan
muhim huquqiy qoidalar endilikda asosiy Qonunimizning 4-moddasida quyidagicha
muhrlab qo‘yildi:
“O‘zbekiston Respublikasining Davlat tili o‘zbek tilidir. O‘zbekiston Respublikasi
o‘z hududida istiqomat qiluvchi barcha millat va elatlarning tillari, urf
-odatlari va
an’analari hurmat qilinishini ta’minlaydi, ularning rivojlanishi uchun sharoit yaratadi”.
Konstitutsiyani yaratish yo‘lidagi ikkinchi huquqiy qadam –
prezidentlik instituti ta’sis
etilishi va yangi davlat ramzlarini tayyorlash bo‘yicha komissiya tuzilishi bilan bog‘liq.
Yurtimiz hayotidagi bu g‘oyat muhim va hayajonli voqealar 1990
-
yilning mart oyida bo‘lib
o‘tganini eslash joiz. O‘sha davr, ya’ni mustaqilligimiz e’lon qilinishidan bir muncha vaqt
oldin, Oliy Kengashning o‘n ikkinchi chaqiriq,
birinchi sessiyasida sobiq ittifoq tarkibidagi
respublikamizda prezidentlik lavozimi joriy etildi, davlat ramzlari haqidagi masala
muhokama qilinib, bu borada maxsus komissiya tuzildi. Mustaqil O‘zbekistonning birinchi
Konstitutsiyasini yaratish g‘oyasi il
k bor ana shu sessiyada ilgari surildi.
Konstitutsiyani yaratish yo‘lidagi uchinchi huquqiy qadam –
“Mustaqillik
deklaratsiyasi”ning e’lon qilinishidir. O‘zbekiston Oliy Kengashi tomonidan 1990
-yil
20-
iyunda e’lon qilingan “Mustaqillik deklaratsiyasi”ning
8-
bandida O‘zbekiston “o‘zining
taraqqiyot yo‘lini, o‘z nomini belgilaydi va davlat belgilarini (gerb, bayroq, madhiya) o‘zi
ta’sis etadi” degan qoida mustahkamlangan.
Deklaratsiyaning 12-
bandida esa ushbu hujjat respublikaning “yangi Konstitutsiyasini
is
hlab chiqish uchun asos” bo‘lishi qayd etilgan.
O‘shanda bunday mazmundagi hujjat sobiq ittifoq hududida birinchi bo‘lib
O‘zbekistonda qabul qilingan edi.
Konstitutsiyani yaratish yo‘lidagi to‘rtinchi huquqiy qadam –
Konstitutsiyaviy
komissiyaning tashkil etilishiga borib taqaladi.
Oliy Kengash qarori bilan 1990-yil 21-
iyun kuni O‘zbekiston Respublikasining
Birinchi Prezidenti Islom Karimov raisligida davlat arboblari, deputatlar,
mutaxassislardan iborat 64 nafar a’zoni o‘zida jamlagan Konstitutsiyaviy komis
siya
tuzildi va Konstitutsiya loyihasi ana shu komissiya tomonidan 2 yildan ortiq vaqt
mobaynida tayyorlandi.
Birinchi Prezidentimiz Konstitutsiyaviy komissiya ish boshlashi bilan
mamlakatimizning o‘ziga xos jihatlarini va xususiyatini munosib ravishda aks
ettiradigan,
xalqaro standartlarga to‘liq javob beradigan, jahon tajribasini, demokratiya va eng
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2022) / ISSN 2181-1415
286
rivojlangan mamlakatlar konstitutsiyaviy qonunchiligi erishgan yutuqlarni inobatga
oladigan asosiy Qonun loyihasini tayyorlashga bevosita rahbarlik qildi. Ushbu vazifalarni
amalga oshirishda Birinchi Prezidentimiz buyuk davlat va jamoat arbobi, iste’dodli
siyosiy yetakchi sifatida namoyon bo‘ldi. Shu ma’noda, O‘zbekiston Konstitutsiyasining
tashabbuskori, ilhomlantiruvchisi va asosiy muallifi mamlakat Prezidenti hisoblanadi.
Binobarin, taqdir Islom Karimov zimmasiga jamiyatni yangilash, o‘tish davrining
murakkab sharoitida davlatimizni ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, davlat-
huquqiy va ma’naviy
-
ma’rifiy jihatdan rivojlantirishning pishib yetilgan muammolarini hal qi
lish, jumladan,
bo‘lajak mustaqil yurt Konstitutsiyasini yaratish kabi tarixiy vazifalarni yuklagan edi.
Konstitutsiyani yaratish yo‘lidagi beshinchi huquqiy qadam –
birinchi
Prezidentimizning Hindistonga 1991-
yilgi tashrifi bilan chambarchas bog‘liq.
Aytish kerakki, birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning 1991-yil 17
–
19-avgust
kunlari “Hindiston Respublikasiga rasmiy tashrifi O‘zbekiston Prezidentining xorijga
qilgan birinchi mustaqil
–
tarixiy tashrifi edi”. Yurtboshimiz Hindistonda bo‘lgan bir
paytda
–
19-
avgust kuni o‘zini “Davlat favqulodda holat qo‘mitasi”, ya’ni GKChP deb
atagan bir guruh siyosiy avantyuristlarning davlat to‘ntarishini sodir etishga qaratilgan
murojaati e’lon qilindi.
Afsuski, O‘zbekiston rahbarining safarda ekanidan foydalanib, GKCh
Pning
noqonuniy qarorlarini qo‘llab
-quvvatlaydigan rahbarlar yurtimizda ham topildi. Tarix
buni yaxshi eslaydi.
Bu voqealarning davomi “O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida”
kitobining so‘zboshi qismida shunday bayon etilgan:
“Prezident Islom Karimov GKChP e’lon qilinganini Agrada eshitib, 19
-avgust kuni
zudlik bilan Toshkentga qaytadi. Toshkent aeroportida Yurtboshimizni rasmiy
kishilardan tashqari, Turkiston harbiy okrugi bosh qo‘mondoni hamda Markazdan kelgan
3 nafar general kutib oladi.
Bu o‘sha paytdagi mavjud rasmiy protokol qoidalariga zid bo‘lib, tagdor siyosiy
ma’noga ega edi.
METODLAR BOʻLIMI
Konstitutsiya loyihasini ikki bosqichda muhokama etish uchun matbuotda e’lon
qilinishining ma’nosi shundan iborat ediki, fuqarolar Konstitutsiyaning
qayta ishlangan
variantida Konstitutsiya loyihasini muhokama qilishdagi o‘z ishtiroklarining natijasini
ko‘ra oldilar.
Konstitutsiya loyihasining yangi variantida umumxalq muhokamasining dastlabki
bosqichida kelib tushgan ko‘plab fikr
-mulohazalar va taklif
lar o‘z ifodasini topdi.
Fuqarolarimiz Konstitutsiyaviy komissiya tomonidan ularning ovozi eshitilganiga,
takliflari tegishli ravishda ko‘rib chiqilib, inobatga olinganiga ishonch hosil qildilar.
TADQIQOT NATIJALARI
Konstitutsiyaga koʻra, Oʻzbekiston –
prezidentlik boshqaruv shaklidagi suveren
demokratik respublika hisoblanadi. Konstitutsiyada davlatni, jamiyatni rivojlantirishning
demokratik omillari belgilab berilgan boʻlib, unda xalq davlat hokimiyatining birdan bir
manbai hisoblanishi koʻrsatib oʻtilgan.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi oliy yuridik kuchga ega: prezident
Konstitutsiyaga, qonunlarga asoslanib hamda ularni ijro etish yuzasidan respublikaning
butun hududida majburiy kuchga ega boʻlgan farmonlar, qarorlar, farmoyishlar qabul
qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2022) / ISSN 2181-1415
287
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, Konstitutsiyani ishlab chiqish, muhokama etish va qabul
qilish jarayoni Birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning “Konstitutsiya davlatni davlat,
millatni millat sifatida dunyoga tanitadigan Qomusnoma” bo‘lganligi, u “x
alqimizning
irodasini, ruhiyatini, ijtimoiy ongi va madaniyatini” aks ettirishi, uning “xalqimiz
tafakkuri va ijodining mahsuli” ekani haqidagi hikmatli xulosalari to‘g‘ri va asoslangan
ekanini yaqqol tasdiqlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Oʻ
zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2003-y., 1-son,
2-modda; 2015-y., 52-son, 645-
modda; Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi,
19.04.2018y., 03/18/476/1087-son.
2.
M.K. Najimov. Norma ijodkorligi. Darslik.
–
Тоshkent: ТD
YuU, 2018.
–
81-b.
3.
https://uza.uz
4.
Lex.uz
