Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Do foreign words enrich or poorize our language?
Mashhura ISMOILOVA
1
Termez State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2022
Received in revised form
25 October 2022
Accepted 20 November 2022
Available online
25 December 2022
This article provides information about the Uzbek language,
the language, sources of enrichment, ways, impoverishment of
the language, new words, the law on the state language, native
language and foreign language.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss11/S-pp311-314
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
language,
thinking,
language enrichment,
acquisition layer,
naming, new words.
Chet soʻzlar tilimizni boyitadimi yo kambagʻallashtiradimi?
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
til,
tafakkur,
tilning boyishi,
oʻzlashma qatlam,
ot qoʻyish,
yangi soʻzlar.
Ushbu
maqolada oʻzbek tili, til, tilning boyish manbalari,
yoʻllari, kambagʻallashuvi, yangi soʻzlar, Davlat tili toʻgʻrisidagi
Qonun, oʻz qatlam va oʻzlashma qatlam haqida maʼlumot
beriladi.
Иностранные слова обогащают или обедняют наш язык?
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
язык,
мышление,
языковое обогащение,
пласт усвоения,
называние,
новые слова.
В данной статье представлена информация об узбекском
языке, источниках обогащения языка, способах обеднения
языка, новых словах, законе «О государственном языке»,
родном языке и иностранном языке.
1
Student, Termez State Pedagogical Institute. E-mail: rustamkhurramov@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2022) / ISSN 2181-1415
312
Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo,
ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan
singadi. Ona tili
–
bu millatning ruhidir.
Islom Karimov
Til-
insonlar orasida eng muhim aloqa vositasidir. Insonlar oʻz fikrlarini til
vositasida ifodalaydigan va bir-birlarini tushunadilar. Til inson faoliyatida borliqni bilish,
fikr almashish, jamgʻarilgan bilimlarni avloddan
-avlodga yetkazish vositasidir. Tilda
millatning bor-
yoʻgʻi, oʻy
-fikri, dunyoqarashi, orzu-umidlari, Vatani, his-
tuygʻulari aks
etadi. Tildagi har bir soʻz inson tafakkuri va tuygʻusining
natijasidir. Shunday ekan, ona
tiliga hurmat va uning bebaho xazinasidan oʻrinli foydalanish, nutqiy savodxonlikka
erishish shu til vakili boʻlgan har bir insonning muqaddas burchidir. Til odamlarning bir
-
birlari bilan muomalada boʻlishi uchun yordam berad
igan eng muhim vositadir. Insoniyat
jamiyatining shakllanishida tilning roli beqiyosdir. Odamlar til vositasida oʻz fikrlarini,
his-
tuygʻularini ifodalaydilar. Tafakkur va til bir
-
biri bilan uzviy bogʻliq. Tafakkur zohiriy
olamning inson miyasida umumlashg
an, til bilan ifodalanadigan inʼikosi hisoblanadi.
Til fikrni ifodalash usuli, uni boshqalarga avlodlarga yetkazish vositasi hisoblanadi.
Boshqacha aytganda, til-tafakkurning borliq shakli hisoblanadi. Tilsiz jamiyat, jamiyatsiz
til boʻlishi mumkin emas, y
il jamiyat uchun, insonlar uchun xizmat qiladi, shuning uchun
til ijtimoiy hodisa hisoblanadi. Yaʼni til yakka insonga emas, balki butun jamiyatga
daxldor boʻlib, shu jamiyat aʼzolari yordamida rivojlantirilib, shakllantirilib boriladi.
1989-yil 21-oktabrd
a oʻzbek tilida Davlat tili maqomi berish haqida Qonun qabul
qilindi (1995-yil 21-
dekabrda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 4
-sessiyasida
“Davlat tili haqida”gi Qonunning yangi tahriri qabul qilindi). Bu mustaqillik sari
tashlangan birinchi qadam
edi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining
4-
moddasida shunday deyilgan: “Oʻzbekiston Respublikasining Davlat tili oʻzbek tilidir”.
Hech bir til yolgʻiz oʻzi rivojlanmaydi. Boshqa tillardan soʻz oladi
-
soʻz beradi,
boyiydi-
boyitadi. Oʻzbek tili lugʻatining boyish manbalari. Oʻzbek tili soʻz boyligi fan,
texnika va sanʼatning rivoji bilan bogʻliq holda yildan
-yilga boyib bormoqda. Boyish
asosan ikki manbaga asoslanadi:
1.
Oʻzbek tilining ichki imkoniyatlari (ichki manba). Bunda tilning oʻz ichki
imkoniyatlari asosida boyiydi. Yaʼni soʻz yasash orqali (sinfdosh, limonzor va boshqalar),
shevadan soʻz olish orqali (oyi, boʻlish, dugona va boshqalar).
2.
Boshqa tillardan soʻz olish (tashqi manba).
Xalqimiz azaldan boshqa xalqlar
bilan madaniy aloqada
boʻlib kelgan. Bu tilimizda ham aks etadi. Oʻzbek tiliga boshqa
tillardan sizlar kirib kelgan. Masalan: doim, sanʼat, asosiy, ommaviy (arabchadan); oftob,
dasta, olov, chopon, chorpoya (forscha); choy (xitoycha); manti, lagʻmon (uygʻurcha); stol,
stul, ru
chka parvoz (ruscha) va boshqa shu kabi soʻzlar boshqa tillardan oʻzbek tiliga
kirib kelgan.
Lekin bu jarayonning ham oʻz qonun
-
qoidalari, meʼyorlari bor. Chet tilidan kirgan
soʻz tilni qachon boyitadi
-
yu, qachon kambagʻallashtiradi? Agar oʻzga til soʻzi b
ir tildagi
yoʻq soʻz oʻrnini toʻldirsa yoki bor soʻz bilan yonma
-yon ishlatilsa, foydalanuvchilarga
qoʻshimcha variant taqdim etsa, u tilni boyitadi. Lekin tilda bor soʻz oʻrnini egallasa, uni
siqib chiqarsa, bu tilni kambagʻallashtirish boʻladi. Tildagi soʻzlar ikki qatlamdan iborat:
oʻz qatlam, oʻzlashma qatlam. Oʻz qatlamga oid soʻzlar azaldan tilimizda qoʻllanib
kelayotgan ish, bosh, biz, yigirma kabi umumturkiy va oʻzbekcha soʻzlardir. Arab, fors,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2022) / ISSN 2181-1415
313
Yevropa tillaridan oʻzlashgan soʻzlar oʻzlashma qatlamn
i tashkil etadi. Qalam, bahor,
telefon, parta kabi soʻzlar va boshqa soʻzlar oʻzlashma qatlamga kiradi. Yangi
tushunchalarga ot qoʻya olmaydigan yoki ot qoʻyishga intilmaydigan til mustaqilligini,
kuch-
qudrati va salohiyatini yoʻqotayotgan tildir. Bugun oʻ
zbek tilining bu boradagi holati
qoniqarli emas, nazarimda. Xoʻsh, bunga sabab nima?Xoʻsh, chetdan kirayotgan soʻz va
atamalarga ot qoʻyishda yoki oʻzlashtirishda qanday muammolar bor.
Men payqagan
ikkita holat bor:
Bugun chetdan kirayotgan tushunchalarni
oʻzbekcha atashga intilish juda pasayib
ketdi. Tayyorini olib qoʻya qolishga oʻtildi, oʻzbek tili paqqos isteʼmolchiga aylanyapti.
Oʻzlashma soʻzlarni oʻzbekchalashtirish, soʻng ularni tatbiq etishda nazorat yoʻq.
Shu sabab bir atama bir necha xil variantda tarjima qilinyapti. Tarjimasiz olinayotgan
soʻzlarning imlosida esa xilmaxilliklar kuzatilyapti.
Masalan, soʻnggi paytlarda oʻzlashtirilgan bodikamera, teplovizor, chellenj, frilans,
navigator kabi soʻzlarni oʻgirishga urinib ham koʻrilgani yoʻq. Bodikamera soʻzini olaylik.
Toʻgʻri, kamera soʻzi oʻzbekchaga allaqachon kirib ulgurgan. Uni tarjima qilishga urinish
muvaffaqiyatli chiqmasligi ehtimoli katta. Lekin inglizcha div (tana) soʻzini ham hech
bir oʻzgarishsiz qabul qilish qaramlikdan boshqa narsa em
as.
Oʻzbekiston Respublikasida Davlat tilini oʻrganish uchun barcha fuqarolarga shart
-
sharoit hamda uning hududida yashovchi millatlar va elatlarning tillariga izzat-hurmat
bilan munosabatda boʻlish taʼminlanadi, bu tillarni rivojlantirish uchun shart
-sharoit
yaratiladi. Fuqarolarga davlat tilini oʻqitish bepul amalga oshiriladi. (Oʻzbekiston
Respublikasining Davlat tili haqidagi qonuni 5-modda).
Boshqa sohalar ham muntazam oʻzgarishda, rivojlanishda. Tabiiyki, ularga oid
lugʻatlar, qoʻllanmalar va kitoblarni ham oʻzbekchalashtirish ehtiyoji bor.
Albatta, orada
oʻgirib boʻlmaydigan atamalar ham uchraydi. Bunda nima qilinadi? Asliyatdagi soʻz
oʻzlashtiriladi. Oʻzlashtirishda esa maʼlum qonun
-
qoidalarga amal qilinadi: oʻzbek tili
tabiati, imlo qoidalari hisob
ga olinadi.Dunyo mamlakatlarida til sofligini saqlash boʻyicha
turli tashkilotlar faoliyat olib boradi. Masalan, Fransiyada Atamashunoslik va
neologizmlar boʻyicha markaziy qoʻmita bor ekan, u fransuz tilining sofligi uchun
kurashadi. Yaqinda bu tashkilot
internet bilan bogʻliq bir qancha fransuzcha
neologizmlarni isteʼmolga kiritibdi. Endi fransuz saytlari va ommaviy axborot
vositalarida inglizcha atamalar va ularning tarjima variantlari oʻrniga ana shu yangi
kiritilgan soʻzlar qoʻllanadi.
Rossiyada ham til sofligi masalasi yuqori minbarlarda muhokamalarga sabab
boʻldi. Atamashunoslik boʻyicha qoʻmita tuzish takliflari ilgari surildi.
Yon qoʻshnimiz Tojikistonda ham Til va atamashunoslik qoʻmitasi bor. Oʻzimizda
ham shunday qoʻmita faoliyat yuritgan. Oʻzbek
iston Respublikasi Vazirlar Kengashining
1989-yil 26-dekabrdagi farmoyishi bilan Vazirlar Mahkamasi huzurida Respublika
atamashunoslik qoʻmitasi tuzilgan va u 2003
-
yili tugatilgan. Ayni damda Maʼnaviyat va
Davlat tilini rivojlantirish masalalari departamentida atamashunoslik va toponimik
ob’yektlarga nom berish faoliyatini muvofiqlashtirish boʻlimi bor. Unda jami uch kishi
faoliyat yuritadi. Vakolatli tashkilot qabul qilgan atamalarga ustunlik berilishi kerak.
Ommaviy axborot vositalari, darsliklar, kitob v
a qoʻllanmalarda aynan ana shu atamalar
ishlatilishi zarur. Shunda xilma xilliklar, chalkashliklar barham topadi. Har qanday xorijiy
soʻz oʻzbek tilini payxon qilib kirib kelavermaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2022) / ISSN 2181-1415
314
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Oʻzbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi.
–
Toshkent:
“Oʻzbekiston”
, 1992. 9-bet.
2.
Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat tili toʻgʻrisida”gi Qonuni (yangi tahrirda).
3.
Madrim Hamrayev. Ona tili (toʻldirilgan va qayta ishlangan yangi nashri).
T.:
“
Sharq
”
, 2014.
4.
A. Rafiyev, N.
Gʻulomova. Ona tili va adabiyot (Akademik litsey va kasb
-hunar
kollejlari uchun darslik).
–
T.:
“
Sharq
”
, 2011.
–
5-bet.
5.
Nurmonov A. Sobirov N. Qosimova.
Hozirgi oʻzbek adabiy tili (Akademik litseylar
uchun darslik). I kitob.
–
T.:
“
Ilm ziyo
”
, 2013.
–
14-bet.
6.
R. Norqobilova, M. To
‘
rayeva Importance of talent in child development. Web of
Scientist: International Scientific Research Journal. ISSN: 2776-0979, VOLUME 3,
ISSUE 7, July. 2022
–
PP. 57
–
61.
7.
R.D. Norqobilova, P. Nazarova.
“
Pedagogical Possibilities of education of young
generation at Abu Rayhan Beruni teaching
”
. Web of Scientific Research Journal.
ISSN: 2776-0979, Volume 3, Issue 6, June 2022. 1908
–
1911.
8.
R.D. Norqobilova, S. Xoliyeva.
“
Eastern Scientists Views on Speech
”
. Web of
Scientific Research Journal. ISSN: 2776-0979, Volume 3, Issue 6, June 2022. 1434
–
1437.
9.
R.D. Norqobilova, S. Xoliyeva, M. Mamatmurodova.
“
The importance of people
’
s
oral creativity in the development of speech by primary school students
”
. European
Journal of Humanities and Educational Advancements. https: //www.scholarzest.com
Vol.3 No.06, June 2022 2660
–
5589. 84
–
86.
10.
R.D. Norqobilova, S. Ibrohimova, M. Mamatmurodova.
“
Pedagogical and
Psychological Factors of using the heritage of Asian thinkers in the formation of cological
thinking in primary school science
”
. European Journal of Humanities and Educational
Advancements. https: //www.scholarzest.com Vol.3 No.06, June 2022 2660
–
5589. 81
–
83
11.
R.D. Norqobilova, S.K. Zoirova, B.M. Tajimirzayeva.
“
Nigh spiritual generation-
third renaissance builders
”
. Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities.
ISSN: 2249-7315 Vol.12, Issue 05, May 2022.
12.
PEDAGOGS jurnali, 2022.
