Процессуальные особенности применения института медиации при разрешении гражданских и экономических дел: национальный и зарубежный опыт

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Procedural features of the use of the institute of mediation
in the resolution of civil and economic cases: national and

foreign experience

Iroda SALIMOVA

1

Tashkent State University of Law

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received September 2022
Received in revised form

25 October 2022
Accepted 20 November 2022

Available online

25 December 2022

The article analyzes the procedural features of the use of the

institution of mediation in resolving civil and economic cases. A

comparative legal analysis of the procedural legislation of
foreign countries, such as the USA, Germany, Japan, Russia,

Belarus, Kazakhstan, regarding the use of mediation was also

carried out. According to the results of the study, a conclusion

was made to determine the range of civil and economic cases in

national legislation for which mediation should be applied, and
to develop mandatory procedural mechanisms for the execution

of a mediation agreement in cases of its non-fulfillment in a

voluntary basis, as well as to reduce the time of suspension of

proceedings in the case when concluding an agreement on the
application of mediation procedures.

2181-

1415/©

2022 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss11/S-pp322-332

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

procedural legislation,
dispute, economic court,

civil court, process,
mediation, mediation
agreement, mediator.

Фуқаролик ва иқтисодий ишларни ҳал этишда
медиация институтини қўллашнинг процессуал
хусусиятлари: миллий ва хорижий тажриба

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

процессуал қонунчилик,

низо, иқтисодий суд,

фуқаролик ишлари бўйича

суд, процесс, медиация,

медиатив келишув,

медиатор

.

Мақолада фуқаролик ва иқтисодий ишларни ҳал этишда

медиация

институтини

қўллашнинг

процессуал

хусусиятлари таҳлил этилган. Шунингдек, медиацияни

қўллаш бўйича АҚШ, Германия, Япония, Россия, Беларусь,

Қозоғистон каби хорижий давлатларнинг процессуал

қонунчилиги қиёсий

-

ҳуқуқий таҳлил қилинган. Миллий

1

PhD, Acting Associate Professor, Department of Civil Procedural and Economic Procedural Law, Tashkent State

University of Law. E-mail: helloiroda@mail.ru.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2022) / ISSN 2181-1415

323

қонунчиликда

медиация

қўлланиши

лозим

бўлган

фуқаролик ва иқтисодий ишлар доирасини белгилаш,

медиатив келишув ихтиёрий ижро этилмаганда уни ижро

этишнинг мажбурий процессуал механизмларини ишлаб

чиқиш, медиация тартиб

-

таомилини амалга ошириш

тўғрисида келишув тузилганда иш юритишни тўхтатиб

туриш муддатларини қисқартириш тўғрисида хулосага

келинган

.

Процессуальные особенности применения института

медиации

при

разрешении

гражданских

и

экономических дел: национальный и зарубежный опыт

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

процессуальное

законодательство, спор,

экономический суд,

гражданский суд, процесс,

медиация, медиативное

соглашение, медиатор

.

В статье проанализированы процессуальные особенности

применения

института

медиации

при

разрешении

гражданских и экономических дел. Также, проведен

сравнительно

-

правовой

анализ

процессуального

законодательства зарубежных стран, таких как США,

Германия, Япония, Россия, Беларусь, Казахстан, относительно

применения медиации. По итогам исследования, сделан

вывод по определению круга гражданских и экономических

дел в национальном законодательстве, по которым должна

применяться медиация, и разработке обязательных

процессуальных механизмов исполнения медиативного

соглашения в случаях его неисполнения в добровольном

порядке, а также по сокращению сроков приостановления

производства по делу при заключении соглашения об

применении процедуры медиации.

Мамлакатимизда фуқаролар ва юридик шахсларнинг бузилган ҳуқуқлари ва

қонуний

манфаатларини ҳимоя қилишнинг самарали механизмларини яратишга

қаратилган суд

-

ҳуқуқ ислоҳотлари изчил амалга оширилиб келинмоқда. Ушбу суд

-

ҳуқуқ

ислоҳотларининг устувор йўналишларидан бири сифатида низоларни ҳал

қилишнинг муқобил усулларини амалиётга жорий қилиш ва унинг ҳуқуқий
асосларини такомиллаштириш ҳисобланади.

Ушбу соҳадаги ислоҳотлар доирасида 2018 йил 3 июлда Ўзбекистон

Республикасининг “Медиация тўғрисида”ги Қонунининг[1] қабул қилиниши ва
2019 йил 1 январдан кучга кириши билан мамлакатимизда низоларни муқобил
ҳал

этишнинг (ADR –

alternative dispute resolution) янги усули –

медиация жорий

этилди. Медиация –

келиб чиққан низони тарафлар ўзаро мақбул қарорга

эришиши учун уларнинг ихтиёрий розилиги асосида медиатор кўмагида ҳал
қилиш усули бўлиб ҳисобланади.

Ўз навбатида, “Медиация тўғрисида”ги Қонуннинг қабул қилиниши

мамлакатимизда низоларни ҳал қилишнинг муқобил усулларини амалиётга кенг
тадбиқ этиш бўйича ислоҳотларнинг янги босқичини бошлаб берди. Жумладан,
2019

йил

20

мартдаги

Ўзбекистон

Республикасининг

“Мамлакатда

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2022) / ISSN 2181-1415

324

ишбилармонлик муҳитини яхшилаш бўйича қўшимча чора

-

тадбирлар қабул

қилинганлиги

муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун

ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Қонуни[2] билан
моддий ва процессуал қонунчиликка низоларни медиация орқали ҳал этиш ва уни
қўллашнинг

процессуал механизмларига доир янги нормалар киритилди.

Жумладан, Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси 156

-

моддасига

тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилиб даъво муддати ўтишининг
тўхтатилиш асослари доираси кенгайтирилди. Эндиликда медиация тартиб

-

таомилини амалга ошириш тўғрисида келишув тузилган тақдирда даъво муддати
ўтиши тўхтатилиши белгиланди.

Фуқаролик ва иқтисодий процессуал қонунчиликка “Яраштириш тартиб

-

таомиллари” сифатида келишув битими билан медиация алоҳида мустаҳкамланди.
Шунингдек, Ўзбекистон Республикасининг 2006 йил 16 октябрда қабул қилинган
“Ҳакамлик судлари тўғрисида”ги Қонунига 371

-

модда киритилиб, “Ҳакамлик

муҳокамасида медиациянинг қўлланилиши”га оид янги норма мустаҳкамланди.

Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 17

июндаги “Низоларни муқобил ҳал этишнинг механизмларини янада
такомиллаштириш чора

-

тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ

-4754-

сон Қарори[3] қабул

қилинганлигини алоҳида қайд этиш даркор. Қарор билан жисмоний ва юридик
шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тизимини
такомиллаштириш, низоларни ҳал қилишнинг муқобил имкониятларини
кенгайтириш, шунингдек судларда иш ҳажмини мақбуллаштиришда медиация
институти, ҳакамлик судлари ва халқаро арбитражларнинг ролини тубдан
ошириш назарда тутилди.

Ўз навбатида амалга оширилган ушбу ислоҳотлар фуқароларимиз ва

тадбиркорларимизга ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини нафақат давлат
судларида ҳимоя қилиш, балки низоларни ҳал қилишни муқобил усулларидан
фойдаланган ҳолда самарали ҳал қилиш имконини яратди. Бироқ, ислоҳотларнинг
ҳозирги

босқичида давлат органларида низоларни судгача кўриб чиқишнинг

ягона тизимини яратиш, медиация, ҳакамлик судлари ҳамда халқаро арбитражлар
фаолиятини такомиллаштириш, низоларни ҳал этувчи самарали муқобил
институтлар сифатида фуқаролар ҳамда тадбиркорларнинг уларга бўлган
ишончини оширишни тақозо этмоқда.

Шундай экан, ушбу соҳани ривожлантиришга қаратилган илмий

ишланмалар яратиш, хорижий давлатлар тажрибасини ўрганиш, монографик
тадқиқотлар олиб бориш, ўқув қўлланмалар, дарсликлар яратиш, қонунчиликни
такомиллаштиришга қаратилган қонун лойиҳаларини ишлаб чиқиш

муҳим

аҳамият касб этади.

Медиация таомилининг ривожланиши қадимги Римга бориб тақалади.

Жумладан, Қадимги Римда савдо соҳасидаги низолар асосан “воситачи” (medium)
иштирокида ҳал қилинган. Ўз навбатида, Юстиниан кодексида ҳам низоларни
воситачи иштирокида ҳал қилиш мумкинлиги мустаҳкамланган. Замонавий
медиация тушунчаси эса, XX асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб АҚШ, Австралия ва
Буюк Британияда шакллана бошлаган. Дастлаб, асосан оилавий низоларни ҳал
қилишда

кенг қўлланилган.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2022) / ISSN 2181-1415

325

Мамлакатимизда ҳам гарчи медиация деб номланмаса

-

да, медиацияга ўхшаш

яраштириш таомиллари қадимдан ота

-

боболаримиз томонидан кенг қўлланилиб

келинганлиги қайд этиш даркор. Хусусан, оилавий низолар қадимдан миллий урф

-

одатларимиз, анъаналаримизга кўра, маҳалланинг ҳурматга сазовор ёши улуғ
оқсоқоллари, фуқаролар йиғини раислари, қўни

-

қўшнилар, ёки қариндош

-

уруғлар

иштирокида, улар томонидан муайян яраштириш чораларини кўрган ҳолда ҳал
қилиниб

келинган. Яъни, оилавий низоларни ҳал қилишда улар медиатор

вазифасини бажарган.

“Медиация тўғрисида”ги Қонуннинг 15

-

моддасида медиацияни қўллаш

шартлари белгиланган. Медиацияни қўллашнинг энг асосий шартларидан бири
“тарафларнинг хоҳиш

-

истаги” ҳисобланади. Чунки медиация суддан ташқари ва

суд тартибида фақат тарафларнинг хоҳиш

-

истаги бўлган тақдирда қўлланилиши

мумкин.

Бундан ташқари, медиация қайси жараёнда қўлланилишига кўра қўшимча

шартлар белгиланган. Жумладан, медиация:

низони суд тартибида кўриш жараёнида –

суд ҳужжатини қабул қилиш учун

суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киргунига қадар;

суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш жараёнида –

фаолиятини профессионал асосда амалга оширувчи медиатор иштирок этган
тақдирда;

низони ҳакамлик судида кўриш жараёнида –

ҳакамлик судининг қарори

қабул

қилингунига қадар қўлланилиши мумкин

.

Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодекси[4] (бундан

кейин матнда ИПК деб юритилади) 107

-

моддаси 53

-

бандига кўра, тарафлар

ўртасида медиатив келишув тузилган тақдирда, суд даъво аризасини кўрмасдан
қолдиради. Ўз навбатида, низони судда кўриш жараёнида медиатив келишувнинг
тузилиши тарафлар учун манфаатли эканлигини қайд этиш лозим. Хусусан,
Ўзбекистон Республикаси “Давлат божи тўғрисида”ги Қонуннинг[5] 18

-

моддаси

биринчи қисми 9

-

бандига кўра, тарафлар ўртасида медиатив келишув тузилган

бўлса, ариза кўрмасдан қолдирилганда давлат божи ундирилмаслиги
мустаҳкамланган. Ушбу қоида “Медиация тўғрисида”ги Қонуннинг 17

-

моддасида

ҳам

ўз ифодасини топган. Яъни, тарафлар низони судда кўриш жараёнида

медиатив келишувга эришса, давлат божини тўлашдан озод этилади. Ишни кўриш
билан боғлиқ бўлган чиқимлар, жумладан почта харажатлари эса жавобгар
зиммасига юклатилади. Аналогик норма фуқаролик процессуал қонунчиликда ҳам
мустаҳкамланган.

Ўз навбатида, низони суд муҳокамасида ёки ваколатли давлат органида

кўриш жараёнида медиация тартиб

-

таомилини амалга ошириш чоғида тарафлар

томонидан эришилган медиатив келишув тегишли иш қайси суд ёки ваколатли
давлат органининг иш юритувида турган бўлса, дарҳол ўша судга ёки ваколатли
давлат органига юборилиши лозим. Низо медиатив келишув билан медиация
тартибида ҳал қилинган тақдирда, тўланган давлат божи қайтарилиши лозим.

Миллий қонунчиликка кўра, давлат органлари томонидан медиатив

келишув тузилишига йўл қўйилмайди. Агар, давлат органи ёки бошқа орган
томонидан муайян шахснинг манфаатларини кўзлаб судга даъво тақдим этилган

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2022) / ISSN 2181-1415

326

бўлса, ўша шахс мазкур давлат органининг ёки бошқа органнинг иштирокисиз
медиатив келишув тузишга ҳақли ҳисобланади.

Медиатив келишув уни тузган тарафлар учун мажбурий кучга эга бўлиб,

ушбу келишув унда назарда тутилган тартибда ҳамда муддатларда тарафлар
томонидан ихтиёрий равишда бажарилиши лозим. Агар, медиатив келишув
бажарилмаган тақдирда тарафлар ўз ҳуқуқлари ҳимоя қилинишини сўраб судга
мурожаат этиш ҳуқуқига эга.

Медиатив келишув бажарилмаслигининг оқибатлари тарафлар томонидан

ушбу келишувнинг ўзида белгилаб қўйилиши ҳам мумкин.

Медиациянинг бугунги кундаги замонавий кўриниши дастлаб АҚШ, Буюк

Британия, Австралия каби англо

-

саксон ҳуқуқи оиласига мансуб хорижий

давлатларда ХХ асрнинг иккинчи ярмида вужудга келган. Кейинчалик Европа
давлатларида ҳам ривожланишни бошлаган.

АҚШда медиацияни тартибга солишга қаратилган ягона федерал қонун йўқ.

Ҳар

бир штатда нафақат медиация, балки низоларни муқобил ҳал этиш

усулларини ҳуқуқий тартибга солиш ва қўллашга оид ўзига хос амалиёт
шаклланган.

Жумладан, АҚШда дастлаб медиацияни қўллаш оила ҳуқуқи соҳасида

вужудга келган. 1981 йилда Калифорния штатида медиация илк бор бола билан
кўришиш ва унга нисбатан васийликни белгилашга оид низоларда қўлланилган[6,

40].

1983 йилда Мичиган штатида “Мичиган штатининг Ғарбий округи федерал

суди томонидан қўлланиладиган воситачилик қоидалари” қабул қилинган. Унга
кўра, низоларни муқобил ҳал қилиш усуллари фуқаролик суд ишларини
юритишнинг исталган босқичида қўлланилиши мумкинлиги мустаҳкамланган.

Бундан ташқари, 1990 йил Джорджия штатида Низоларни муқобил ҳал

қилиш

бўйича қўшма комиссия тузилган. Натижада Джорджия штатининг Олий

суди томонидан штатда низоларни муқобил ҳал қилиш усулларини қўллаш бўйича
ҳаракатлар

режасига оид қоидалар тасдиқланган ва бу борада махсус Комиссия

ташкил қилинган. Комиссия низоларни муқобил ҳал қилиш дастурларини,
принципларини ишлаб чиқиш ва сертификатлаштириш, воситачиларни ўқитиш ва
улар фаолиятининг асосий мезонларини белгилаб берувчи мувофиқлаштирувчи
орган ҳисобланади.

Ўз навбатида, АҚШда штатлар кесимида низоларни муқобил ҳал этиш

усулларини тартибга солиш ва уни қўллашга қаратилган ягона қонунчиликни
шакллантириш бўйича изчил ислоҳотлар ҳам амалга оширилганлигини қайд этиш
лозим. Жумладан, 1990 йил АҚШ Конгресси томонидан “Фуқаролик одил судловни
ислоҳ қилиш тўғрисида”[7] Акт қабул қилинган. Ушбу қонун билан фуқаролик
судларига илк бор низоларни муқобил ҳал қилиш усулларини қўллашга
кўмаклашиш вазифаси юклатилди. Натижада кўплаб штатларнинг процессуал
қонунчилигига тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилиб судьяларга
низолашувчи

тарафларнинг

дастлаб

медиаторга

мажбурий

мурожаат

қилдиришлари

бўйича кенг ваколатлар берилди.

1998 йилда “Низоларни муқобил ҳал қилиш тўғрисида”[8] Акт қабул

қилинди. Акт федерал округ судларига низоларни муқобил ҳал қилиш усулларини
қўллаш имкониятини берадиган маҳаллий қоидаларни қабул қилишга кўрсатма

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2022) / ISSN 2181-1415

327

берган, шунингдек судлар ҳар бир округда низоларни ҳал қилишнинг муқобил
усулларидан

фойдаланишни

рағбатлантириши

ва

қўллаб

қувватлаши

лозимлигини белгилаган. Ушбу қоидалар АҚШнинг барча округларида қабул
қилинган

[6, 41].

2001 йилда эса намунавий “Ягона медиация тўғрисида”ги Акт”[9] қабул

қилиниб, ушбу Акт медиацияга оид штатларда мавжуд 2500 мингдан ортиқ
федерал қонунларни ўзида бирлаштирди. Ушбу Актга кўра, медиация деганда,
ихтиёрий келишув орқали тарафлар ўртасида вужудга келган низони ҳал қилишга
ёрдам бериш мақсадида воситачининг мулоқот ва музокараларни олиб боришга
кўмаклашадиган жараён тушунилади.

АҚШнинг “Ягона медиация тўғрисида”ги Акти конституциявий ҳуқуқ

масалалари билан боғлиқ бўлмаган фуқаролик ва тижорат низоларида
медиациянинг қўлланилишини назарда тутади”[10].

Германия Федератив Республикасида медиация 2012 йил 21 июлда қабул

қилинган

ва 2012 йил 26 июлдан куч кирган “Медиацияни ва низоларни суддан

ташқари ҳал қилишнинг бошқа тартиб

-

таомилларини қўллаб

-

қувватлаш

тўғрисида”ги махсус қонун билан тартибга солинади.

Мазкур қонун расман

қисқартирилган ҳолда “Медиация тўғрисида”ги қонун деб юритилади. Мазкур
Қонунга

кўра, “Медиация –

бу махфий ва тизимли жараён бўлиб, унда томонлар

бир ёки бир нечта медиаторлар кўмагида ихтиёрий равишда ва ўз масъулияти
остида зиддиятни ўзаро манфаатли ҳал қилишга интилишади”. “Медиатор”
деганда тарафларни медиация тартиб

-

таомили бўйича олиб борадиган, низони

ҳал

қилиш ваколатига эга бўлмаган мустақил ва холис шахс тушунилади.

Германия тажрибасида “суд медиацияси”, “суд ҳузуридаги медиация” ва

“суддан ташқари медиация” терминлари бир

-

биридан фарқланади. Медиация:

суд томонидан амалга оширилганда –

“суд медиацияси”;

судьянинг таклифига кўра мустақил медиатор томонидан амалга

оширилганда –

“суд ҳузуридаги медиация”;

шартнома асосида мустақил медиатор томонидан амалга оширилганда –

“суддан ташқари медиация” терминлари қўлланилади.

Қонун

билан медиацияни қўллашга махсус чекловлар белгиланмаган, барча

соҳадаги муносабатлардан келиб чиқадиган низоларни медиация орқали ҳал
қилиш

мумкин. Шунингдек, медиация тартиб

-

таомилини қўллаш ихтиёрий жараён

ҳисобланади. Қонун асосида ёки суднинг қарорига кўра мажбурий тартибда
ўтказилиши мумкин эмас.

Шу билан бирга, оилавий низолар (никоҳдан ажратиш, болалар

иштирокидаги низоларни ҳал қилишда), суд тарафларни медиациядан
фойдаланиш имкониятини кўриб чиқиш учун мажбурий тартибда медиатор билан
ахборот сессиясини ўтказишга юборишга ҳақли ҳисобланади. Ўз навбатида, ФПК

253-

моддаси учинчи қисмига кўра низолашаётган тарафлар судга низони

медиация ёки низоларни муқобил ҳал этишнинг бошқа усуллари орқали ҳал
қилишга уринганликлари тўғрисида маълумот беришлари шарт ҳисобланади[11].

Бироқ махсус қонун қабул қилинганлигига қарамасдан, медиацияни

тартибга солишга қаратилган айрим нормалар Фуқаролик кодекси ва Фуқаролик
процессуал кодексларида ҳам мустаҳкамланган. Жумладан, Германия Федератив
Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси[12] 278a

-

моддаси иккинчи қисмида

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2022) / ISSN 2181-1415

328

тарафлар медиация ёки низоларни муқобил ҳал этиш процедурасини танлаган
тақдирда суд томонидан иш юритиш

тўхтатилиши белгиланган.

Японияда воситачилик(медиация) кенг тарқалган бўлиб, унинг суд,

шунингдек бошқа давлат органлари (маъмурий органлар) ва хусусий сектор –

нодавлат органлар томонидан ўтказилишига кўра: суд медиацияси, маъмурий
медиация ва хусусий медиация шакллари бир

-

биридан фарқланади.

Суд медиацияси (Chotei) ўз навбатида қўлланилиш соҳасига кўра икки

тоифага бўлинади: фуқаролик ишлари бўйича медиация ва оилавий медиация.

Фуқаролик ишлари бўйича медиация барча фуқаролик ишлари ва шу

жумладан тижорат низолари бўйича қўлланилади. Оилавий медиация эса фақат
оилавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларга нисбатан тадбиқ
этилади. Статистик маълумотларга кўра, 2018 йилда фуқаролик ишлари бўйича
медиация 34019 та ишда, оилавий медиация 135 793 та ишда қўлланилган[13].

“Фуқаролик ишлари бўйича ярашув тўғрисида”ги қонун судларда

медиацияни ўтказиш тартибини ва медиаторга қўйилган талабларни белгилайди.
Иш қайси суднинг иш юритувида бўлса, ўша суд томонидан медиацияни ўтказиш
бўйича махсус қўмита тузилади. Мазкур қўмитанинг таркиби бир нафар
профессионал судья ва суднинг штатдаги ходимлари таркибига кирувчи икки
нафар профессионал медиатор(воситачи)лардан иборат бўлади.

Chotei натижасига кўра тарафларнинг келишуви умумий тартиб ва қонунга

зид бўлмаса, суд томонидан қайд этилади. Келишув ёзма (chosho) шаклда
расмийлаштириалди ва юридик кучига кўра суднинг ҳал қилув қарорига
тенглаштирилади.

Агар тарафлар низони мазмунан ҳал қилишга келишмаса қўмита раиси

томонидан тарафларнинг таклифларини ҳисобга

олган ҳолда “суд медиацияси

ўрнига низоларни ҳал қилиш тўғрисида қарор” чиқарилади. Тарафлар қарорни
олганидан сўнг икки хафта муддат ичида ушубу қарор устидан шикоят қилишлари
мумкин. Агар шикоят келиб тушса, қарор ҳақиқий эмас деб ҳисобланади.

Агар белгиланган муддатда тарафлар қарор устидан шикоят қилмаса, қарор

суд жараёнида тузилган келишув битимига тенглаштирилади, ижро қилиниши
мажбурий ҳисобланади.

Суд медиацияси ҳар иккала тарафнинг ташаббусига кўра, шунингдек

Қўмитанинг

қарори билан агар тарафларни яраштириш имконияти йўқ деб

ҳисоблаган тақдирда тугатилиши мумкин.

Келишув тузилмасдан ёки “суд медиацияси ўрнига низоларни ҳал қилиш

тўғрисида қарор” чиқарилмасдан Chotei тугатилган барча ҳолларда суд томонидан
ишни мазмунан кўриш қайта тикланади.

Агар иш қўзғатилмаган бўлса ва манфаатдор тараф томонидан суд

медиацияси тугатилган кундан икки ҳафта муддат ичида даъво ариза берилган
бўлса, даъво судга мурожаат қилинган ёки суд томонидан Chotei таклиф қилинган
кундан эътибор берилган ҳисобланади[6, 12

3-124].

Ўз навбатида, Японияда фуқаролик процессининг ўзига хослиги турли

келишув битимларининг кенг қўлланилиши билан белгиланади, айнан шунинг
учун ҳам суднинг фаолияти ишни мазмунан кўриб ҳал қилишга эмас, балки
тарафларни яраштиришга йўналтирилган[14]. Бироқ, воситачилик (медиация) ва
яраштириш бир

-

биридан фарқланади. Яраштириш тартиб

-

таомилини амалга

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2022) / ISSN 2181-1415

329

оширишда воситачи томонларга маслаҳат бериши ва уларга ўзининг низони ҳал
қилиш

бўйича ечимларини таклиф қилиши мумкин. Медиацияда эса воситачи

низони ҳал қилишга кўмаклашувчи холис шахс ҳисобланади.

Маъмурий медиация асосан меҳнат ва истеъмолчилар низолари бўйича

қўлланилади. Жумладан, Япония ҳукумати томонидан 1970 йилда Япония
истеъмолчилар ишлари бўйича миллий марказ ташкил қилинган бўлиб, у
истеъмолчилар иштирокидаги низолар бўйича медиация процедурасини амалга
оширади.

Японияда хусусий медиация 2004 йил қабул қилинган ва 2007 йил 1

апрелдан кучга кирган “Низоларни муқобил ҳал қилиш усулларидан
фойдаланишни қўллаб қувватлаш тўғрисида”ги қонун билан тартибга солинади.
Хусусий медиация Япония тижорат арбитраж ассоциацияси (JCAA), ҳудудий
Япония адвокатлар ассоциациясининг “Арбитраж ва медиация” марказлари каби
турли нодавлат органлар томонидан амалга оширилади.

Россия Федерациясида медиатор иштирокида низоларни ҳал этиш Россия

Федерациясининг Арбитраж процессуал кодекси[15] ва Фуқаролик процессуал
кодекси[16], шунингдек “Низоларни воситачи иштирокида муқобил ҳал этиш
(медиация процедураси) тўғрисида”ги Федерал қонуни[17] билан тартибга
солинганлигини кўришимиз мумкин.

Россия Федерацияси АПКнинг 138

-

моддасига асосан, арбитраж суди

тарафларнинг келишуви учун чораларни кўради, уларга низоларни ҳал этишда
кўмаклашади. Федерал қонунга зид бўлмаган тақдирда, тарафлар низоларни
келишув битимини тузиш ёки бошқа келишув процедураларини, шу жумладан
медиация процедурасини қўллаш орқали ҳал этишлари мумкин. Шунингдек,
АПКнинг 158

-

моддасига мувофиқ, арбитраж суди иккала тарафнинг

илтимосномаси бўйича низони келишув йўли билан ҳал қилиш мақсадида суд ёки
воситачи, шу жумладан медиатордан кўмаклашишни сўраб мурожаат қилган
тақдирда суд муҳокамасини кейинга қолдириши мумкин. РФ ФПКнинг 169

-

моддасида суд иккала тарафнинг илтимосномаси бўйича улар томонидан
медиация процедурасини ўтказиш тўғрисида қарор қабул қилган тақдирда,
олтмиш кундан ошмаган муддатга суд муҳокамасини кейинга қолдириши
мумкинлиги белгиланган.

Беларусь Республикаси хўжалик процессуал қонунчилигини таҳлил қилар

эканмиз, нафақат иқтисодий низоларни медиатор иштирокида ҳал этиш, балки
унинг ижросини таъминлашнинг процессуал механизмлари мавжудлигини
кўришимиз мумкин. Чунки, Беларусь Республикаси Хўжалик процессуал кодексида
медиатор иштирокида низоларни ҳал этиш тартиби (401

-

модда) билан

биргаликда тарафлар томонидан медиатив келишувга эришилиб, улар томонидан
медиатив келишув ихтиёрий ижро этилмаган тақдирда мажбурий ижро этиш
тартибига оид махсус процессуал нормалар мустаҳкамланган (2621–

2623-

моддалар). Низо тарафлар томонидан медиатор (медиаторлар) иштирокида ҳал
қилиниши

учун топширилганда суд томонидан аризани кўрмасдан қолдирилиши

тўғрисида ажрим чиқарилади. Медиатив келишув ихтиёрий ижро этилмаган
тақдирда, келишув битимини мажбурий ижро этиш қоидалари татбиқ этилади.

Қозоғистон

Республикасида низоларни медиация орқали ҳал этиш тартиби

Қозоғистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси[18] ва “Медиация

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2022) / ISSN 2181-1415

330

тўғрисида”ги қонуни[19] билан тартибга солинади. Қозоғистон Республикаси ФПК

179-

моддасига асосан, тарафлар биринчи инстанция, апелляция, кассация

инстанция судларида суд маслаҳатхонага киргунига қадар

низони медиация

тартибида ҳал қилинишини сўраб мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Тарафлар
томонидан биринчи ва апелляция инстанцияси судига медиацияни медиатор
иштирокида ўтказиш тўғрисидаги илтимоси арз қилинган ва тарафларнинг
медиатор билан келишуви тақдим қилинган

тақдирда, суд ФПКнинг 272

-

моддаси

7-

бандига мувофиқ, бир ой муддатдан ошмаган муддатга иш юритишни тўхтатади.

“Медиация тўғрисида”ги қонунда медиацияни ўтказишнинг бунданда узоқроқ
муддатлари белгиланган, бироқ ушбу муддатлар медиация фуқароларнинг судга
мурожаат қилмасдан қилган мурожаатлари асосида ўтказилганда тадбиқ
этилади[20]. Тарафлар томонидан биринчи ва апелляция инстанция суди
томонидан медиацияни ўтказиш тўғрисидаги илтимоси арз қилинган бўлса, суд
ФПКнинг 273

-

моддаси 7

-

бандига мувофиқ, ўн иш кунидан ошмаган муддатга иш

юритишни тўхтатади. Медиация тарафларнинг илтимосига кўра ишни кўраётган
суд томонидан ўтказилиши мумкин, бошқа ҳолларда эса бошқа судьяга
ўтказилади. Медиация тартибида низони ҳал этиш тўғрисидаги келишувга
эришилган тақдирда, ушбу келишувнинг мазмуни тегишли иш қайси суд иш
юритувида турган бўлса, шу судья томонидан текширилади. Судья томонидан
медиация келишуви тасдиқланса, уни тасдиқлаш ва иш юритишни тугатиш
тўғрисида ажрим чиқарилади. Агар тарафлар томонидан медиация тартибида
келишувга эришилмаган ёки судья томонидан келишув тасдиқланмаган тақдирда,
иш умумий тартибда кўриб чиқилади.

Юқоридагилардан келиб чиқиб хулоса ўрнида айтишимиз мумкинки,

хорижий мамлакатларда низоларни ҳал қилишда медиация институтини қўллаш
бир

-

биридан фарқ қилади ва қонунчиликнинг ўзига хос хусусиятларини инобатга

олган ҳолда босқичма

-

босқич ривожланган. Чунки кўриб турганимиздек, биргина

тарафлар томонидан низони медиация орқали ҳал этиш тўғрисида келишилганда,
суд томонидан иш кўриш кейинга қолдирилиши ёки ариза кўрмасдан
қолдирилиши ёхуд иш юритиш тўхтатилиши, шунингдек, иш юритиш тугатилиши
мумкинлиги белгиланган. Хорижий давлатлар тажрибасидан келиб чиққан ҳолда,
шунингдек ўз вақтида фуқаролар ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ва
манфаатларини ҳимоя қилинишини таъминлаш мақсадида миллий қонунчиликда
медиация қўлланиши лозим бўлган фуқаролик ва иқтисодий ишлар доирасини
белгилаш, медиатив келишув ихтиёрий ижро этилмаганда уни ижро этишнинг
мажбурий процессуал механизмларини ишлаб чиқиш, медиация тартиб

-

таомилини амалга ошириш тўғрисида келишув тузилганда иш юритишни
тўхтатиб туриш муддатларини қисқартириш мақсадга мувофиқ

.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Қонун

ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 04.07.2018 й.,

03/18/482/1447-

сон.

(National database of legal documents, dated 04.07.2018, No.

03/18/482/1447.) // https://lex.uz/docs/3805227?ONDATE=21.04.2021

2.

Қонун

ҳужжатлари

маълумотлари

миллий

базаси

, 21.03.2019

й

.,

03/19/531/2799-

сон

// National database of legal documents, 21.03.2019, No.

03/19/531/2799 https://lex.uz/docs/4249868

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2022) / ISSN 2181-1415

331

3.

Қонун

ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 18.06.2020 й.,

07/20/4754/0771-

сон.

(National database of legal documents, 18.06.2020, No.

07/20/4754/0771)// https://lex.uz/docs/4859436

4.

Қонун

ҳужжатлари

маълумотлари

миллий

базаси

, 25.01.2018

й

.,

02/18/

ИПК

/0623-

сон

(National database of legal documents, 25.01.2018, No.

02/18/EPL/0623) // https://lex.uz/docs/3523891

5.

Қонун

ҳужжатлари

маълумотлари

миллий

базаси

, 07.01.2020

й

.,

03/20/600/0023-

сон

(National database of legal documents, 07.01.2020, No.

03/20/600/0023) // https://lex.uz/docs/4680944

6.

Альтернативные

механизмы

разрешения

споров

.

–

Ташкент

.

–

2017.

–

Стр

.

40, 41, 123-124 (Alternative dispute resolution mechanisms.

–

Tashkent.

–

2017.

–

pp.

40, 41, 123-124.)

7.

Civil

Justice

Reform

Act.

Civil

Justice

Reform

Act

//

https://www.uscourts.gov/data-table-report-names/civil-justice-reform-act-cjra

8.

Alternative

Dispute

Resolution

Act

//

https://alec.org/model-

policy/alternative-dispute-resolution-act

9.

Uniform Mediation Act. https://www.uniformlaws.org.

10.

Носырева Е.И. Альтернативное разрешение гражданско

-

правовых споров

в США: автореф.дис… доктора юрид. наук: 12.00.15 // Воронежский гос. ун

-

т. —

Воронеж, 2001. С

. 65. [

Электронный

ресурс

]. (Nosyreva E.I. Alternative resolution of

civil law disputes in the USA: abstract.dis... Doctor of law in sciences: 12.00.15 //
Voronezh State University.

—

Voronezh, 2001. p. 65. [Electronic resource])

http://www.dissercat. com/content/alternativnoerazreshenie-grazhdansko-pravovykh-
sporov-v-ssha

11.

http://fedim.ru/mediatsiya-v-mire/evropa/germaniya/

12.

Code of Civil Procedure as promulgated on 5 December 2005

(Bundesgesetzblatt (BGBl., Federal Law Gazette) I page 3202. www.juris.de

13.

https://www.linklaters.com/en/insights/publications/commercial-mediation-

a-global-review/commercial-mediation-a-global-review/japan

14.

Русакова Е.П. Гражданский процесс и гражданское законодательство в

странах Азиатско

-

Тихоокеанского региона: монография /В.В. Безбах и др.

-

Москва

:

РУДН

, 2015,

с

.178 (Rusakova E.P. Civil process and civil legislation in the countries of the

Asia-Pacific region: monograph /V.V. Bezbakh and others - Moscow: RUDN University,
2015, p.178)

15.

«Арбитражный

процессуальный

кодекс

Российской

Федерации» от

24.07.2002 N 95-

ФЗ

(

ред

.

от

25.12.2018) (“Arbitration Procedure Code of the Russian

Federation” dated July

24, 2002 N 95-FL (as amended on December 25, 2018) //

http://www.consultant.ru

16.

«Гражданский

процессуальный

кодекс

Российской

Федерации» от

14.11.2002 N 138-

ФЗ

(

ред

.

от

27.12.2018) (“Civil Procedure Code of the Russian

Federation” dated 14.11.2002 N 138

-FL (as amended on 27.12.2018) //

http://www.consultant.ru

17.

Федеральный закон от 27.07.2010 N 193

-

ФЗ (ред. от 23.07.2013) «Об

альтернативной процедуре урегулирования споров с участием посредника
(процедуре медиации)».

(Federal Law No. 193-FZ of 27.07.2010 (as amended on

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2022) / ISSN 2181-1415

332

23.07.2013) “On Alternative Dispute Settlement Procedure with the participation of an
Intermediary (mediation procedure)”) // http://www.consultant.ru

18.

Кодекс Республики Казахстан от 31 октября 2015 года № 377

-V

«Гражданский процессуальный кодекс Республики Казахстан» (с изменениями и
дополнениями по состоянию на 21.01.2019 г.).

Code of the Republic of Kazakhstan

dated October 31, 2015 No. 377-

V “Civil Procedure Code of the Republic of Kazakhstan”

(with amendments and additions as of 01/21/2019). https://online.zakon.kz

19.

Закон Республики Казахстан от 28 января 2011 года № 401

-

IV «О

медиации» (с изменениями и дополнениями по состоянию на 31.10.2015 г.).

(Law of

the Republic of Kazakhstan dated January 28, 2011 No. 401-

IV “On Mediation” (with

amendments and additions as of 31.10.2015) // https://online.zakon.kz

20.

Комментарий к Гражданскому процессуальному кодексу Республики

Казахстан. –

Астана: Библиотека Верховного Суда Республики Казахстан, 2016. –

С

373. (Commentary to the Civil Procedure Code of the Republic of Kazakhstan.

–

Astana:

Library of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan, 2016.

–

p. 373)