Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Problems of formation of socio-cultural competence in the
system of professional competence of students
Umut KODIROV
1
Samarkand State University named after Sharof Rashidov
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2022
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2023
Available online
15 February 2023
Our scientific article talks about problems in the formation of
students’ professional competence and socio
-cultural
competence. Socio-cultural competence is an integral
characteristic of a person, which is expressed by the presence of
tolerance and open attitude toward representatives of different
language communities, his theoretical and practical readiness
for socio-cultural activities, and a personally conscious positive
attitude towards him. It is important to have deep and solid
knowledge, skills, and experience aimed at effectively solving
specific professional tasks in the context of intercultural
communication. Socio-cultural competence helps effective
intercultural communication, allows to understand the
emotional and cognitive characteristics of another nation and
prevents the formation of the ideology of national exclusivity.
The formation of socio-cultural competence helps to realize
one
’s own value, to understand all aspects of one’s own culture,
to compare it with the culture and language of another nation.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss1/S-pp154-160
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
socio-culturology,
professional competence,
cultural approach,
cognitive function,
linguistic approach,
communicative activity.
Talabalarning kasbiy kompetentligi tizimida sotsio-
kulturologik malakani shakllantirish muammolari
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
ijtimoiy-madaniy
tadqiqotlar,
kasbiy kompetentsiya,
kulturologik yondashuv,
kognitiv funktsiya,
Ilmiy maqolamizda talabalarning professional kompetentligi va
sotsio-kulturologik malakasini shakllantirishdagi muammolar
haqida so‘z yuritiladi. Ijtimoiy
-madaniy kompetentsiya
–
bu
shaxsning integral xususiyati bo‘lib, u turli til jamoalari vakillariga
nisbatan bag‘rikenglik va ochiq munosabatning mavjudligi, uning
1
PhD researcher, Samarkand State University named after Sharof Rashidov. Samarkand, Uzbekistan.
E-mail: kodirovumut.uz@mail.ru, kodirovumut.uzb@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
155
lingvistik yondashuv,
kommunikativ faollik.
ijtimoiy-madaniy faoliyatga nazariy va amaliy tayyorligi, unga
nisbatan shaxsan ongli ijobiy munosabatda bo‘lishi ifodalanadi.
Madaniyatlararo muloqot sharoitida aniq kasbiy vazifalarni
samarali hal etishga qaratilgan chuqur va mustahkam bilim, malaka
va tajribaning mavjudligi e’tiborli jihatdir. Ijtimoiy
-madaniy
kompetentsiya samarali madaniyatlararo muloqotga yordam
beradi, boshqa millatning hissiy va kognitiv xususiyatlarini
tushunishga imkon beradi va milliy eksklyuzivlik mafkurasi
shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. Ijtimoiy
-madaniy kompetentsiyani
shakl
lantirish shaxsning o‘z qadr
-
qimmatini anglash, o‘z
madaniyatining barcha qirralarini tushunish, uni boshqa xalqning
madaniyati va tili bilan taqqoslashga yordam beradi.
Проблемы формирования социокультурных навыков в
системе профессиональной компетентности студентов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
социокультурология,
профессиональная
компетентность,
культурологический
подход,
познавательная функция,
языковой подход,
коммуникативная
деятельность.
В
научной
статье
рассматриваются
проблемы
формирования профессиональной компетентности студентов
и
социокультурных
компетенций.
Социокультурная
компетенция
–
интегральная характеристика человека,
которая выражается в наличии толерантности и открытого
отношения к представителям разных языковых сообществ,
его
теоретической
и
практической
готовности
к
социокультурной деятельности, личностно осознанном
положительном отношении к
нему. Важно иметь глубокие и
прочные знания, навыки и опыт, направленные на
эффективное решение конкретных профессиональных задач в
условиях межкультурной коммуникации. Социокультурная
компетентность способствует эффективной межкультурной
коммуникации,
позволяет
понять
эмоционально
-
когнитивные особенности другого народа и препятствует
формированию идеологии национальной исключительности.
Формирование социокультурной компетентности помогает
осознать собственную ценность, понять все аспекты
собственной культуры, сопоставить ее с культурой и языком
другого народа.
KIRISH
Inson salohiyatining quvvati, odamlarning tabiiy va ijtimoiy qiyinchiliklarga dosh
berishga tayyorligi ko‘p jihatdan ta’lim tizimi faoliyatining samaradorligiga bog‘liq. Milliy
ta’limni takomillashtirish jarayonida zamonaviy texnologiyalarni joriy etilishi, ta’limni
modernizatsiya qilish va rivojlantirish, shuningdek, bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlash
sifatini oshirish va ta’limni ilm
-fanga yanada yaqinlashtirishga xizmat qilayotgan
zamonaviy texnologiyalarning ahamiyati yildan-yilga ortib bormoqda. Ayni paytda,
bunday texnologiyalar ta’lim faoliyatiga doir yondashuvlarni qayta ko‘rib chiqishni,
shuningdek ularning jamiyat va alohida ijtimoiy guruhlarga ta’sirini tahlil qilishni
talab
qilmoqda. Ana shunday texnologiyalardan biri virtual sinflardir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
156
Universitetlarda ingliz tili darslarida kulturologik yondashuvdan foydalanish
talabalarning ijtimoiy-madaniy kompetentsiyasini ularning kasbiy mahoratining bir
qismi sifatida va shaxsning integratsiya xususiyati sifatida rivojlantirishga imkon beradi,
bu turli tillar hamjamiyatlari vakillariga nisbatan bag‘rikenglik va ochiq munosabat
mavjudligi bilan tavsiflanadi. Ijtimoiy-madaniy kompetentsiya madaniyatlararo
muloqotning samarali bo‘l
ishiga, boshqa millatning hissiy va kognitiv xususiyatlarini
tushunishga imkon beradi va milliy eksklyuzivlik mafkurasi, ya’ni o‘z qobig‘iga o‘ralib
qolishiga to‘sqinlik qiladi. Ijtimoiy
-madaniy kompetentsiyani shakllantirish shaxsning
o‘zini o‘zi qadrlashini anglash, o‘z madaniyatining barcha tomonlarini tushunish, uni
boshqa xalqning madaniyati va tili bilan taqqoslashga yordam beradi.
1996-
yilda “Yevropa uchun asosiy kompetensiyalar” simpoziumida M.
Stobart
yevropalik talabalar uchun integratsiyalashgan asosiy kompetensiyalarni shakllantirdi:
1. Siyosiy va ijtimoiy kompetentsiyalar (qarorlar qabul qilish va ular uchun
javobgarlikni o‘z zimmasiga olish, ziddiyatli vaziyatlarni hal qilish va davlat institutlarida
faoliyat ko‘rsatish qobiliyati);
2. Madaniyatlararo kompetensiyalar (bir-biriga va boshqa madaniyat, din
vakillariga hurmatni singdirish; dushmanlik va irqchilik, ksenofobiya (xorijiy kishilarga
nisbatan g‘arazli munosabatda bo‘lish) paydo bo‘lishining oldini olish, ko‘p madaniyatli
jamiyatda hayotga tayyorlash);
3.
Kommunikativ kompetensiyalar (ijtimoiy hayotda o‘zaro munosabatlar uchun
mas’ul, tushunish va muloqot qilish qobiliyati, bir nechta xorijiy tillarni bilish);
4. Axborot texnologiyalari kompetentsiyalari (zamonaviy texnologiyalarga ega
bo‘lish, axborotni tanlash va reklama va ommaviy axborot vositalariga tanqidiy
munosabatda bo‘lish);
5.
Kasbiy kompetentsiya (o‘z kasbi doirasida uzluksiz o‘rganish qobiliyati)
[1].
Shunday qilib, asosiy kompetensiyalar qo‘llanilishi jihatidan universal va o‘ziga xos
xususiyatga ega. Asosiy kompetensiyalarning tarkibiy qismlari turli ko‘nikmalarni
shakllantirish nazarda tutadi, bir-
biridan mustaqil, chunki ular barkamol ko‘p qirrali
shaxs bo‘lishga qaratilgan. Asosiy kompetensiyalarni s
hakllantirish jarayoni insonning
butun hayoti davomida sodir bo‘ladi. Kompetentsiyani shakllantirish uch komponentli
tizimda amalga oshiriladi:
rasmiy ta’lim (ta’lim muassasalarida), norasmiy ta’lim
(o‘z
-
o‘zini tarbiyalash) va norasmiy ta’lim (ijtimoiy ta
jriba va atrof-
muhit bilan o‘zaro
munosabat) [2].
Universitet talabalariga chet tilini kompetensiyaga asoslangan yondashuv
doirasida o‘rgatish talaba kelajakda o‘qituvchilik, tarjimonlik, diplomatik va kasbiy
sohalarda amalga oshirishi mumkin bo‘lgan kasbiy kompetensiyani o‘zlashtira olishni
nazarda tutadi [3].
Ijtimoiy-
madaniy kompetentsiya va uning turli jihatlarini o‘rganish bilan
T.N. Astafurova,
E.I. Vorobyev,
M.A. Bogatyreva,
E.A. Jezhera,
M.M. Merkulova,
N.G. Muravieva, I.A. Qish, I.K. Yartseva, N.N. Sergeeva va boshqalar, xorijiy amaliyotda esa
sotsial-
madaniy kompetentsiyani kommunikativ yo‘nalish doirasida o‘rganish ustida
M. Kavano, S.R. Cotten, B. Wilson, U.K. Essays, A. Maleki, W. Littlewood, V. Ngaboyera,
S. Saleh, S. Shimotsu-Dariol, D.H. Mansson va S.A. Myers kabi olimlar ish olib borgan [4].
Tadqiqotning dolzarbligi yuqori darajadagi kasbiy kompetensiyaga ega bo‘lib,
jahon ilmiy hamjamiyatiga integratsiyalashuv va zamonaviy iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy
sharoitlarda h
arakatchanlik, tezkorlik qobiliyatiga ega bo‘lgan, yuqori darajadagi
ko‘nikma va malakaga ega bo‘lgan bitiruvchilarni tayyorlash davlat darajasidagi siyosat
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
157
bilan bog‘liq. Madaniyat va xalqaro hamkorlik sohasidagi ijtimoiy
-madaniy
kompetentsiyalarni efirga uzatish, madaniyatlararo muloqotga tayyor kadrlar yaratish
masalasi, bitiruvchilarning ijtimoiy-
madaniy kompetentsiyalari darajasiga qo‘yiladigan
talablarni oshirish muhim vazifa
bo‘lib,
bitiruvchilarni tayyorlash tizimida ijtimoiy-
madaniy kompetentsiyani
shakllantirishni ta’minlaydigan ilmiy
-metodik kompleksni
ishlab chiqishdir.
E.A.
Zhezheraning so‘zlariga ko‘ra, ijtimoiy
-madaniy kompetentsiya
–
bu nafaqat
bilimlarni, balki xulq-atvor komponentlarni, shuningdek, shaxsiy xususiyatlarni aks
ettiruvchi ijtimoiy-
madaniy faoliyatga nazariy va amaliy tayyorgarlik o‘rtasidagi
munosabatlar deb aytgan [5].
I.A. Zimnyaya sotsial-
madaniy kompetentsiyani “o‘z mamlakati va o‘rganilayotgan
til mamlakatining milliy xususiyatlari to‘g‘risidagi ijtimoiy
-mad
aniy bilimlar to‘plamini
kasbiy faoliyat jarayonida qo‘llash qobiliyati va tayyorligi, shu bilan birga muloqot
qobiliyatlari, empatiya(birga qayg‘urish) kabi professional muhim fazilatlarni namoyon
etishi” deb tushunadi
[6].
N.G. Muravyeva fikrlari E.A. Z
hezherning qarashlariga yaqin bo‘lib, muallifning
ta’kidlashicha, shaxsning boshqa odamlar bilan o‘zaro munosabatda bo‘lish qobiliyati va
tayyorgarligi, mavjud bo‘lgan va yangi semantik tajribaga
ega kommunikativ faoliyatni
amalga oshirish uchun turli xil axborot resurslarini ijtimoiy-madaniy kompetentsiya
tarkibiga qo‘shadi
[7].
Shunday qilib, ijtimoiy-madaniy kompetentsiyaning mohiyati bir nechta tarkibiy
qismlarning integratsiyasi bilan belgilanadi:
–
nazariy bilim komponenti: o‘rganilayotgan til mamlaka
ti madaniyati, urf-odatlari,
urf-odatlari va turmush tarzi, ijtimoiy xulq-
atvor normalari va qoidalari to‘g‘risida
barqaror bilimlarning mavjudligi;
–
amaliy komponent: olingan bilimlarni muloqot jarayonida amalga oshirish
qobiliyati; madaniyatlararo muloq
otning to‘liq ishtirokchisi sifatida harakat qilish, ma’lum
ko‘p madaniyatli muhitda qabul qilingan xulq
-atvor qoidalariga muvofiq harakat qilish;
–
qiymat-
semantik komponent: milliy madaniyatning an’analari, urf
-odatlari va
qadriyatlarini tarjima qilish,
uning sub’ekti va tashuvchisi sifatida harakat qilish qobiliyati;
–
ko‘p jihatdan shaxsning qadriyat xarakteri bilan bog‘liq bo‘lgan va ikki yoki
undan ortiq ijtimoiy-
madaniyatlarda umumiylik va farqlilikni aniqlash, ushbu o‘xshashlik
va farqlarni tahlil qilish va faol dialog tafakkurini shakllantirish qobiliyatiga asoslangan
ijtimoiy muloqot komponenti.
Taqdim etilgan ta’riflar va aniqlangan differentsial xususiyatlarni hisobga olgan
holda, biz quyidagi ta’rifni shakllantirishimiz mumkin: ijtimoiy
-madaniy kompetentsiya
–
bu ijtimoiy-
madaniy bilimlar hajmini o‘zlashtirishda namoyon bo‘ladigan shaxsning
integrativ xususiyati, qabul qilingan xulq-
atvor ko‘rsatmalariga muvofiq harakat qilish,
madaniy muhitda teng madaniyatlararo muloqotni o‘tkazishga tayyorlik
qobiliyatidir[8].
Mahorat o‘z mamlakati va muloqotda ishtirok etayotgan mamlakatning milliy an’analari
to‘g‘risida zarur ijtimoiy
-madaniy bilimlarning mavjudligini anglatadi va tayyorlik esa
madaniyatlararo muloqotda ishtirok etish holatini, og‘zaki va noa
niq vositalardan
foydalanish qobiliyati va istagini ko‘rsatadi. Shu munosabat bilan teng huquqli
madaniyatlararo muloqot shaxsning ma’lum qadriyat xususiyatlarini, jumladan
bag‘rikenglik, xushmuomalalik, konstruktiv(ijodiy) muloqotga intilish va xorijiy
ma
daniyatga hurmatni oshirishni o‘z ichiga oladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
158
I.A. Zimnyayaning izohlashicha, ijtimoiy-madaniy kompetentsiya kognitiv (bilim),
motivatsion (kommunikativ o‘zaro ta‘sirga tayyorlik), qiymat
-semantik (bilim mazmuni
qadriyatga asoslangan munosabat), xulq-atvor komponentlarini (turli holatlarida
muloqot tajribasi) o‘z ichiga oladi
[9].
E.F. Zirning fikricha, ijtimoiy-
madaniy kompetensiyaga kognitiv (o‘z madaniyati va
o‘rganilayotgan til madaniyatini bilish), aksiologik(ijodiy) (madaniyatga munosabatni
baholash), shaxsiy-operativ (boshqa madaniyat vakillari bilan muloqot qilish qobiliyati),
baholovchi-
refleksiv (o‘z
-
o‘zini hurmat qilish va nazorat qilish) kiradi
[10].
N.G. Muravyov ijtimoiy-madaniy kompetentsiya tarkibida uchta komponentni
ko‘rsatib o‘tadi: kognitiv
-
axborot, ma’no shakllantiruvchi
-aksiologik, kommunikativ-
faollik [11].
I.A. Winter tomonidan taklif qilingan komponent kompetensiyasi asosida,
E.F. Zeerom, N.G. Muravyovalarning ijtimoiy-madaniy kompetentsiya tuzilmasi vujudga
kelgan. Ijtimoiy-madaniy kompetentsiyaning mazmun xususiyatlaridan va taklif qilingan
ta’rifdan kelib chiqib, quyidagi tarkibiy qismlarni ajratib ko‘rsatish kerak:
–
kognitiv (o‘z madaniyati va o‘rganilayotgan til mamlakati madaniyati haqida bilim);
–
kommunikativ-faollik (madaniyatlararo muloqotda sotsial-madaniy bilimlardan
foydalanish qobiliyati, kompensatsiya mexanizmlari sifatida og‘zaki va noverbal
vositalarga ega bo‘lish, ijodkorlik, mustaqillik);
–
qadriyat-
semantik (o‘z va o‘zga madaniyat qadriyatlari g‘oyasi,
qarashlari,
shaxsning qadriyat munosabatlarining tarjimasiga e’tiborligi, bu esa o‘zini bag‘rikenglik,
o‘zaro tushunishda namoyon etadi).
–
ijtimoiy muloqot (ikki tomonlama muloqotga e’tibor qaratish, ma’lum bir
jamiyatda qabul qilingan xulq-atvor munosabatlaridan foydalanish, madaniyatlar
muloqotini tashkil etish qobiliyati) [12].
Ijtimoiy-madaniy kompetentsiya tarkibini aniqlash uchun asos sifatida biz
A.L. Busigina, T.V. Dobudko, A.K. Markova, O.V. Chureneva, T.A. Jukova va boshqalarning
tadqiqotlarini oldik, chunki, bizning fikrimizcha, ijtimoiy-madaniy kompetentsiya tuzilishi
ko‘p bosqichli va ko‘p qirrali tushuncha bo‘lib, zamonaviy o‘qituvchilar ta’limining muhim
jihatlarini aks ettiradi va to‘rtta asosiy komponentni o‘z ichiga oladi
[13]. Ijtimoiy-madaniy
kompetentsiya tarkibida dominant(ustivorlik)lar kognitiv (fikrlash) xususiyat bo‘lib,
u kasbiy bilim, madaniy ma’lumotlar, ijtimoiy
-madaniy faoliyatni tushunishni nazarda tutadi.
Shuningdek, muloqot ko‘nikmalari va mahoratlari (ko‘p madaniyatli muhitda og‘zaki
va og‘zaki bo‘lmagan aloqa vositalari) bilan ifodalanadigan kommunikativ jarayondir.
Ijtimoiy-madaniy kompetentsiyaning mazmunini tashkil etuvchi navbatdagi
muhim jihat
–
bu kelajakda kasbiy va ijtimoiy-madaniy faoliyatda mutaxassis uchun
zarur bo‘lgan shaxsiy fazilatlarni shakllantirishga yordam beradigan hissiy va axloqiy
komponent hisoblanadi. Biz o‘z tadqiqotimizda shaxsning ijtimoiy
-madaniy ongi va
ijtimoiy-
madaniy mas’uliyatiga alohida e’tibor qaratamiz.
Faoliyat komponenti ham ijtimoiy-
madaniy kompetentsiya tarkibida muhim o‘rin
tutadi. Bu shaxsni ijtimoiy-
madaniy faoliyatni amalga oshirishga rag‘batlantirishga hissa
qo‘shadi, muloqot jarayonida yuzaga keladigan muammolarga javob berishga imkon
beradi (muloqot jarayonida y
uzaga keladigan psixologik to‘siqlarni bartaraf etish, ularni
tahmin qilish va oldini olish); ko‘p madaniyatli muhitda o‘zaro munosabatlarda ijtimoiy
-
madaniy muammolarni hal qilishning eng maqbul, ijodiy usullarini topish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
159
Oldingi ilmiy tadqiqotlarda ingli
z tili sinflarida o‘quvchilarning o‘zaro ta’siri
va hamkorligining ahamiyati va ijtimoiy o‘rganishga qo‘shgan hissasi haqida ko‘p yozilgan.
Bu kabi madaniyatga mos materiallar masalasi ham adabiyotlarda keng yoritilgan. Biroq, chet
tili o‘qitishda ijtimoiy va madaniy omillar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni kiritish masalasi va uning
kommunikativ kompetentsiya va kulturologik tushunishni oshirishdagi muhim roli haqida
kamroq o‘rganilgan. Albatta, talaba chet tili madaniyati bilan qiziqsa, ularning tilini o‘rga
nishga
bo‘lgan qiziqishi va motivatsiyasi yanada ortadi, bu ijtimoiy
-
madaniy ta’limni yaxlitlash,
sinfdagi o‘zaro ta‘sirni kuchaytirishi mumkinligini nazarda tutadi. Madaniyat va tilning
dinamik tabiatini va ikkinchisi birinchisini qanday aks ettirishini, xususan, pragmatik xulosa
chiqarish va asosiy til ko‘nikmalarini ijtimoiy vaziyatlarga moslashtirish qobiliyatini o‘rganish
orqali, bu tuzilmalar o‘rtasida aloqadorlik mavjudligini ko‘rsatadi. Til ijtimoiy hodisalarni
amalga oshirish uchun ishlatiladigan k
od(belgi) ekanligini hisobga olsak, o‘rganilayotgan
mamlakatning madaniy va ijtimoiy qirralari haqida bilim beradigan, o‘qitish amaliyoti
talabalarga ona tilida so‘zlashuvchilar bilan muloqot qilishda ijtimoiy va boshqa
qiyinchiliklarni qanday qilib yengib
o‘tish bo‘yicha bilim darajasini oshirishiga xizmat qiladi.
Oxirgi tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, virtual texnologiyalar va boshqa onlayn manbalardan
foydalanish, talabalarga madaniy manbalarni o‘rganish imkoniyatini berish va
simulyatsiyalarda o‘zaro muloqot qilish, til muammolarini o‘z tengdoshlari bilan hamkorlikda
muhokama qilish ehtimolini oshiradi. Bu nafaqat, o‘zaro ta‘sirni rag‘batlantiradi, balki til
masalalari bo‘yicha muammolarni hal qilish va muzokaralar olib borish usullarini
rivojlantirishga yordam beradi. Buning aniq natijasi ularning kommunikativ va
madaniyatlararo kompetentsiyasining yaxshilanishi va ta’lim muhitida o‘zaro ta‘siri va ijtimoiy
hamkorligining oshishiga olib keladi. Shunday qilib, muallifning xulosasiga ko‘ra, filologik va
nof
ilologik sinflari va o‘quv dasturlari standart yondashuv sifatida o‘rganilayotgan
madaniyatdan ijtimoiy va madaniy havolalarni o‘z ichiga qamrab olishi kerak. Madaniyatga
bo‘lgan qiziqish rag‘batlantirilsa, talabalar yanada faolroq va erkinroq muloqot qili
shadi.
Bundan tashqari, ular o‘zlarining voqeligini aks ettiruvchi ijtimoiy kontekstda til
ko‘nikmalaridan foydalanishga bo‘lgan ehtiyojini oshiradigan texnologiya orqali o‘zaro
ta’sirlarga ijobiy javob bera olishadi. Buning natijasi ishonch, motivatsiya v
a kulturologik
tushunishning ortishi bo‘lib, filologik va nofilologik sinflardagi ijtimoiy va madaniy elementlar
o‘zaro ta’sirni kuchaytirishga yordam berishi mumkinligiga isbotlaydi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, chet tilini o‘qitishda ijtimoiy
-madaniy kompetentsiyani
shakllantirish ushbu komponentlarning izchil rivojlanishi bilan sodir bo‘lishi kerak. Milliy
chet tili madaniyati va jamiyatda qabul qilingan xulq-atvor namunalari, vaziyatga mos
keladigan nutq formulalari, davlat tarixiga munosabat, oilavi
y qadriyatlar, an’anaviy
bayramlar va kundalik voqelik kabi kommunikativ ahamiyatga ega bo‘lgan tarkibiy qismlar
bilan tanishish, oqsoqollar va bolalar adabiyoti va san’at va boshqalarga murojaat qilish.
Olingan nazariy bilimlar kelajakda xorijiy madaniyat tashuvchilari bilan muloqot jarayonida
qo‘llanilishi kerak[14]. Ko‘rinib turibdiki, talaba o‘rganilayotgan til mamlakati madaniyati
haqidagi bilimlarni o‘z madaniyati prizmasi(parallel, teng) orqali taqqoslash usulida idrok
etadi, shunga ko‘ra ular o‘z vo
qeliklari bilan solishtirish asosida baholanadi. Madaniyat va
madaniyat faktlariga ma’lum shaxsiy (sub’ektiv) munosabat shakllanadi va faqat oxirgi
bosqichda tushunish, qabul qilish, qabul qilmaslik va foydalanishga tayyorlik paydo bo‘ladi.
Talaba mahalliy va xorijiy madaniyatni taqqoslash asosida madaniy almashinuv
imkoniyatlariga duch keladi, o‘xshash jihatlarini qayd etadi yoki o‘ziga xos usullardan
foydalangan holda xorijiy madaniyat yutuqlarini ijodiy qayta ishlash doirasida madaniyatlar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
160
dialogi tug‘il
adi. Talabalarning ijtimoiy-
madaniy kompetensiyasini universitetda o‘qigan
yillar davomida nafaqat o‘qituvchilar tomonidan, balki o‘quv dasturining barcha fanlari
orqali ham bosqichma-bosqich va uzluksiz shakllantirish tizimining samarali ishlashini
ta’minlash zarur bo‘ladi va bo‘lajak mutaxassislarning o‘zini
-
o‘zi ijodiy rivojlanishi uchun
sharoit yaratiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Martynov V.G. Razvitie innovationnoy obrazovatelnoy texnologii obucheniya
studentov virtualnoy srede professionalnoy deyatelnosti // Vysshee obrazovanie
segodnya. 2016.
–
№ 5. –
S. 4
–
5.
2.
Sergeeva N.N. Inoyazychnaya kommunikativnaya kompetentsiya v sfere
professionalnoy deyatelnosti: modul va metodika razvitiya // Pedagogicheskoe
obrazovanie v Rossii. 2021.
–
№ 6. –
S. 148.
3.
Minoranskaya N.S. Aktivnye metody obucheniya kak sredstvo formarovaniya
vysokoy kompetentnosti spidiasta // Meditsinskoe obrazovanie va professionalnoe
razvitie. 2019.
–
№ 1. –
S. 155.
4.
Shimotsu-Dariol S.,
Mansson D.H.,
&
Myers
S.A.
Students’
Academic
Competitiveness and Their Involvement in the Learning Process. Communication
Research Reports. 2012. No 29. P. 312.
5.
Djoldosheva A.B. Organizatsiya samostoyatelnoy raboty studentov kak sredstvo
formirovaniya professionalnyh kompetentsiy // Prioritetnye napravlenya razvitiya nauki
i obrazovaniya: materialy XI Mejdunar. nauch.
–
prakt. konf. (Cheboksari, 27 noyabr
2016-yil). V 2 t. T. 1 / redkol.: O.N. Shi
rokov [va boshqalar]. Cheboksary: TNS «Interaktiv
plyus», 2016. –
№ 4 (11). –
S. 116.
6.
Zimnyaya I.A. Pedagogicheskaya psixologiya. Uchebnik dlya vuzov. Izd. vtoroe,
dop., ispr. va pererab.
M.: Izdatelskaya korporatsiya «Logos», 2000. –
S. 127.
7.
Muraveva N.G. Ponyatie sotsiokulturnoy kompetentsii v sovremennoy nauke i
obrazovatelnoy praktika // Vestnik Tyumenskogo gosudarstvennogo universiteta.
gumanitarnye issledovaniya. Humanitates. 2011.
–
№ 9. –
S. 139; Jejera E.A. Formirovanie
sotsiokulturnoy kompetentnosti kursantov vyshix voenno-uchebnyx zavedeniy v
protsesse izucheniya gumanitarnyx disiplin: avtoreferat dis. ... kand. ped. soat: 13.00.08 /
E.A. Jejera. Chelyabinsk, 2008.
–
S. 8.
8.
Makarenko O.V. Interaktivnye obrazovatelnye texnologii v vuze // Vysshee
obrazovanie v Rossii. 2015.
–
№ 10. –
S. 136.
9.
Zimnyaya I.A. Pedagogicheskaya psixologiya. Uchebnik dlya vuzov. Izd. vtoroe,
dop., ispr. va pererab.
M.: Izdatelskaya korporatsiya «Logos», 2000. –
S. 128.
10.
Zeer E.F.
Psixologiya
lichnostno
orientirovannogo
professionalnogo
obrazovaniya. Ekaterinburg: Izd-vo Ural. gos. prof.-ped. un-t, 2000.
–
S. 117.
11.
Muraveva N.G. Ponyatie sotsiokulturnoy kompetentsii v sovremennoy nauke i
obrazovatelnoy praktika // Vestnik Tyumenskogo gosudarstvennogo universiteta.
gumanitarnye issledovaniya. Humanitates. 2011.
–
№ 9. –
S. 139.
12.
Orlova E.A. Vedenie v sotsialnuyu i kulturnuyu antropologiyu. M.: Nauka, 2020.
–
S. 72.
13.
Jukova T.A. Pedagogicheskaya texnologiya formirovaniya sotsiokulturnoy
kompetentnosti budushchix uchiteley: avtoreferatdis. ... kandidata pedagogicheskix nauk:
13.00.08. Samara. 2007.
–
S. 10.
14.
Kalinkovskaya S.B. Model interaktiv uchebnogo protsessa v obrazovatelnoy
sisteme vysshey shkoli // Alma mater. 2019.
–
№ 4. –
S. 40
–
43.
