Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Advantages of using a cultural approach to teaching
English
Umut KODIROV
1
Samarkand State University named after Sharof Rashidov Samarkand
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2023
Received in revised form
15 February 2023
Accepted 15 March 2023
Available online
25 April 2023
The article describes the advantages of teaching a foreign
language (English) based on a cultural approach. Involving
cultural components in teaching a foreign language and forming
the ability to communicate in the studied language is absolutely
necessary to achieve this practical goal. Thus, learning to
communicate in a foreign language with an understanding of
the true meaning of words requires a sufficient level of socio-
cultural knowledge and skills. The cultural approach fulfills five
tasks: developmental, educational, educational, cognitive and
professional. Teaching a foreign language within the framework
of a cultural approach is carried out by the joint activities of the
teacher and students, in which, first of all, the formation of
knowledge, skills, and competences in the listeners, and
secondly, the assimilation and application of this knowledge,
skills and competences reach; and as a social process, it is
determined by the needs of social-economic experience and
development of society. At the same time, in the scientific
literature of Uzbekistan, there are no comprehensive studies
devoted to the problems of applying the cultural approach in
the modern environment and conditions of teaching English to
university students in virtual classes, which shows the
relevance of our work.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp194-203
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
culture,
activity,
professional competence,
culturological approach,
triad,
cognitive function,
linguistic approach,
communicative approach,
educational function,
developmental function.
1
PhD Researcher, Samarkand State University named after Sharof Rashidov. Samarkand, Uzbekistan.
E-mail: kodirovumut.uz@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
195
Ingliz
tilini
o‘qitishda
kulturologik
yondashuvni
qo‘llashning afzalliklari
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
madaniyat,
faoliyat, kasbiy
kompetentsiya,
kulturologik yondashuv,
triada (uchlik),
kognitiv funksiya,
lingvistik yondashuv,
kommunikativ yondashuv,
tarbiyaviy fuksiya,
rivojlantiruvchi funksiya.
Maqaolada kulturologik yondashuv asosida chet tili (ingliz
tili)ni o
‘
qitishdagi afzalliklar bayon etilgan. Chet tilini o
‘
qitishda
madaniy komponentlarni jalb etish va o
‘
rganilayotgan tilda
muloqot qilish qobiliyatini shakllantirish
–
bu amaliy maqsadga
erishish uchun mutlaqo zarur hisoblanadi. Shunday qilib, chet
tilida so
‘
zning haqiqiy ma
’
nosini anglagan holda muloqot
qilishni o
‘
rganish ijtimoiy-madaniy bilim va ko
‘
nikmalarni
yetarli darajada egallashni talab etadi. Kulturologik yondashuv
beshta vazifani amalga oshiradi: rivojlantiruvchi, ta
’
limiy,
tarbiyaviy, kognitiv va kasbiy. Chet tilini kulturologik
yondashuv doirasida o
‘
qitish o
‘
qituvchi va o
‘
quvchilarning
birgalikdagi faoliyati bilan amalga oshadi, bunda birinchi
navbatda, bilim, ko
‘
nikma va malakani tinglovchilarda
shakllantirish, ikkinchisi esa bu bilim, ko
‘
nikma va malakalarni
o
‘
zlashtirish va tatbiq etish; ijtimoiy jarayon sifatida
esa ijtimoiy-iqtisodiy tajribani o
‘
zlashtirish va jamiyat
taraqqiyotining ehtiyojlari bilan belgilanadi. Shu bilan birga,
O
‘
zbekiston ilmiy adabiyotlarida universitet talabalariga virtual
darslarda ingliz tilini o
‘
rgatishning zamonaviy muhiti va
sharoitida kulturologik yondashuvni qo
‘
llash muammolariga
bag
‘
ishlangan keng qamrovli tadqiqotlar mavjud emas, bu
bizning ishimizning dolzarbligini ko
‘
rsatadi.
Преимущества
применения
культурологического
подхода в обучении английскому языку
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
культура,
деятельность,
профессиональная
компетентность,
культурологический
подход,
триада,
познавательная функция,
лингвистический подход,
коммуникативный подход,
воспитательная функция,
развивающая функция.
В
статье
описываются
преимущества
обучения
иностранному языку, в данном случае английскому, на
основе
культурологического
подхода.
Вовлечение
культурологических компонентов в процесс обучения
иностранному языку и формирование умения общаться на
изучаемом языке являются необходимыми для достижения
этой практической цели. Таким образом, для успешного
общения на иностранном языке с пониманием истинного
значения
слов
необходим
достаточный
уровень
социокультурных знаний и умений. Культурологический
подход
выполняет
пять
задач:
развивающую,
воспитательную, познавательную, профессиональную и
воспитательную. Обучение иностранному языку в рамках
культурологического
подхода
осуществляется
путем
совместной деятельности преподавателя и студентов, при
которой, во
-
первых,
происходит формирование у слушателей
знаний, умений и компетенций, во
-
вторых, усвоение и
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
196
применение этих знаний, умений и компетенций; а как
социальный процесс она определяется потребностями
социально
-
экономического опыта и развития общества. В то
же время, в научной литературе Узбекистана отсутствуют
комплексные исследования, посвященные проблемам
применения культурологического подхода в современных
условиях и условиях обучения студентов вузов английскому
языку на виртуальных занятиях, что свидетельствует
об
актуальности нашей работы.
KIRISH
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda va xorijda chet tilini o‘qitish amaliyotida g‘oyalar
tobora yuksalib bormoqda, ularning mazmun-mohiyati chet tili va madaniyatini
birgalikda o‘rganish, o‘quvchilarning ona tilida so‘zla
shuvchi mamlakat stereotiplarni
olib tashlash va madaniyatlararo muloqotga tayyor shaxsni tarbiyalashni
rivojlantirishdir.
Ta’limga kulturologik yondashuv L.
Uayt [1], E. Sapir [2] asarlarida keng bayon
etilgan; Rossiyada bu muammo bilan N.S. Trubetskoy [3], V.F. Sidorenko [4],
A.S.
Zapesotskiy [5] shug‘ullangan; chet tillarini o‘qitishning kulturologik yondashuviga
oid ishlar E.M. Vereshchagin, V.G. Kostomarov [6], L. Bloomfield [7], V.A. Maslova [8],
V.V. Safonova [9], M.A. Suvorov[10], G.V. Elizarova [11], V.M. Shaklein [12], A.T. Xrolenko
[13], V.P. Furmanov [14], V.N. Telia [15] va boshqalarning asarlarida ham uchraydi.
Ta’lim jamiyatning ijtimoiy yuksalishi va uning moslashuvchan xususiyatlari
hamda ijtimoiy-madaniy rivojlanish istiqbollari salohiyatini oshirishning eng muhim
vositalaridan biridir. Ta’limning asosiy ijtimoiy
-madaniy funksiyalari:
–
umuman insoniyat, jamiyat tomonidan to‘plangan umumiy va alohida ijtimoiy
tajriba ma’lumotlarini uzatish orqali shaxsni ijtimoiylashtirish va m
adaniyatini oshirish;
–
shaxsni jamiyatga ijtimoiy va madaniy muvofiqligi me’yorlari va qoidalari bilan
tanishtirish.
Shaxsni tarbiyalash, uning me’yorlari va qadriyatlarini o‘zlashtirish jarayonlari
jamoa a’zolarining birgalikdagi hayotini tartibga soladi
va odamlarning ijtimoiy
birlashuvi darajasini saqlaydi, madaniy tizimning yaxlitligi jamiyatning bevosita ijtimoiy
ishlab chiqarilishiga olib keladi. Insonning ijtimoiylashuvi jarayonlari, ma’lum bir ijtimoiy
rolni bajarish uchun me’yorlar va texnologiyalarni o‘zlashtirish jamiyatning doimiy
o‘zgarib turadigan tarixiy sharoitlarida uni amalga oshirish orqali uning moslashish
qobiliyati holatini saqlab qolish va zarur faoliyatlar, bilimlar, texnologiyalar, vositalar
rivojlantirish uchun malakali kadrlar tay
yorlash maqsadini ko‘zlaydi. Ta’limga
kulturologik yondashuv bilan nafaqat fan bo‘yicha fundamental va amaliy bilim va
ko‘nikmalar, balki kasbiy madaniyatga mos keladigan tamoyillar
–
ijtimoiy maqbullik
mezonlari ham muhimdir, ushbu faoliyatni amalga oshirish shakllari (shunga muvofiq
ularning ijtimoiy qiymati va oqibatlari), mehnatga va kasbiy o‘zaro munosabatlarga
bo‘lgan etikasi, real maqomga ega bo‘lish, an’analar, obro‘
-
e’tibor atribut(o‘ziga xos
xususiyati)lari va ushbu sohadagi mutaxassisning boshqa vazifalari va ishlab chiqarishga
ham to‘liq integratsiyalashuvi namoyon bo‘ladi.
O‘zbekistonda ta’limni o‘quvchilarning umumiy madaniy rivojlanishiga yo‘naltirish
ma’lumki, tarixan uning ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu O‘zbekiston
Respublika
sining “Ta’lim to‘g‘risida”gi zamonaviy Qonuni matnida ham o‘z aksini topgan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
197
bo‘lib, unda umumta’lim dasturlari shaxsning umumiy madaniyatini shakllantirish,
shaxsni jamiyat hayotiga moslashtirish muammolarini hal etishga qaratilganligi qayd
etilgan [16].
Shu bilan birga, kasbiy ta’lim dasturlari ham amaldagi ta’lim darajasini izchil
oshirishga qaratilgan. Boshqacha qilib aytganda, umumiy madaniyatning shakllanishi va
rivojlanishini ta’minlash, uni mustahkamlash vazifasi butun o‘zbek ta’lim tizimi uchun
um
umiydir. Bu uning doimiy qiymatini ko‘rsatadi. Madaniyat
–
bu shaxs va jamiyat ijodiy
salohiyatini ro‘yobga chiqarishning hal qiluvchi sharti bo‘lib, xalqning o‘ziga xosligini
ta’minlash shakli va millatning ma’naviy salomatligining asosi, inson va siviliz
atsiyalar
rivojlanishining gumanistik yo‘riqnomasi va mezonidir. Bu
ta’lim va madaniyat
o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi istioradir. V.F.
Sidorenko ta’lim va madaniyat birgalikda
“katta nafas”ni hosil qiladi, nafas olish va chiqarishga o‘xshash ritmik harak
atni tashkil
qiladi, deb yozadi: “Kishi uchun”, ta’lim –
bu madaniyatning timsoli, “madaniyat uchun”
–
bu madaniyatning shakllanishi, aniqrog‘i, uni ta’lim orqali ko‘paytirish va “jamiyat uchun”
uning “o‘pkasi”dir. “Nafas olish”da ta’lim madaniyatni o‘ziga
jalb etadi, shu bilan ijodiy
ishlab chiqarish uchun mazmun va mavzu yuzaga keladi va
madaniyatning o‘ziga xos
shakli va qiyofasiga aylanadi. “Nafas chiqarish”da madaniyat qayta ishlab chiqariladi,
jamiyatga madaniy shakl va imkoniyatlar beradi [17].
Ta’limni tartibga soluvchi ko‘plab zamonaviy hujjatlarda ta’lim tizimi
–
bu
insonning keyingi (oiladan keyin) “tarbiyalanishi” deb talqin etiladi, madaniyatning
asosiy mazmunini qabul qilish, uni o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirish, tashqi
madaniyatni kirishi
jamiyatning ichki muhiti va ruhiyatida namoyon bo‘ladi.
A.S.
Zapesotskiyning fikricha, ta’lim makonida “katta ma’lumot” mavjud[18].
V.P.
Zinchenko ta’kidlaganidek: “Inson madaniyat bilan birga bo‘lishi va undan uzilib
qolishi ham mumkin, u madaniyat makoni
da o‘z o‘rniga ega bo‘lishi, yoki inson
madaniyat o‘chog‘ida iz qoldirmasdan ham o‘tishi mumkin [19].
Kulturologik yondashuv inson faoliyatining maqsadli, motivli, madaniy tashkil
etilganligi, o‘ziga xos asoslari, baholari, mezonlari (maqsadlari, me’yorla
ri, standartlari va
boshqalar) va baholash usullariga ega ekanligi bilan bog‘liq. Madaniy yondashuvning bu
jihati shaxsning qadriyat tamoyillarini o‘rganish va shakllantirishni ta’minlaydigan ta’lim
jarayonini tashkil qilishni nazarda tutadi. Barqaror, o‘zgarmas, ma’lum bir tarzda
muvofiqlashtirilgan axloqiy ong shakllari (“birliklari”), uning asosiy g‘oyalari,
tushunchalari va bilvosita umumiy madaniy va tarixiy sharoitlar va istiqbollari inson
mavjudligining axloqiy ma’nosining mohiyatini ifodalaydi.
Kulturologik yondashuvning yana bir jihati madaniyatni inson faoliyatining o‘ziga
xos bo‘lagi sifatida tushunish bilan bog‘liq. Bu madaniyatda universal shaklga ega bo‘lgan
faoliyatdir.
Bu uning birinchi universal ishonchidir. “Madaniyat” va “faoliyat”
tus
hunchalari tarixan o‘zaro bog‘liqdir. Madaniyatning adekvat(yetarli darajada)
rivojlanishiga ishonch hosil qilish uchun inson faoliyati evolyutsiyasini, uning
differentsiatsiyasi (tabaqalanishi) va integratsiyasi(birlashishi)ni kuzatish kifoya.
Madaniyat,
o‘z navbatida, faoliyatning umumbashariy ko‘rinishi bo‘lib, u yoki bu faoliyat
turining yo‘nalishini, uning
tipologik xususiyatlari va natijalarini, ya’ni ijtimoiy
-
gumanistik dasturni oldindan belgilab beradi.
Shunday qilib, shaxs tomonidan madaniyatni o‘z
lashtirish uning amaliy faoliyat
turlarini o‘zlashtirishini nazarda tutadi yoki aksincha. Kulturologik yondashuv shaxs va
madaniyat o‘rtasidagi ob’ektiv bog‘liqlik bilan belgilanadi. Shaxs madaniyat
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
198
tashuvchisidir. U nafaqat shaxsning (madaniyatning) ob’ek
tiv tusdagi mohiyati asosida
rivojlanibgina qolmay, balki unga tubdan yangi narsani kiritadi, ya’ni tarixiy ijod
sub’ektiga aylanadi [20]. Shu munosabat bilan,
madaniy yondashuvning shaxsiy-ijodiy
jihatiga muvofiq, madaniyatni rivojlantirish deganda shaxsn
ing o‘zini o‘zgartirish,
uni ijodiy shaxs sifatida shakllantirish muammosi tushunilishi kerak.
Agar
V.P.
Zinchenko talqiniga ko‘ra, “Madaniyatning kuchi uning ichki mavjudligi va
rivojlanishining uzluksizligida, uning yaratuvchi va ijodiy imkoniyatlarida .
..” desa [21],
bu ta’limdir, ayniqsa, oliy kasbiy ta’lim ekanligi to‘liq ravshan bo‘ladi, jamiyatda
madaniyatning ana shunday uzluksizligini katta darajada saqlash, ta’minlash muhim
ahamiyatga ega. Uning vazifasi talabaning umumiy madaniyatini rivojlantirish orqali
kasbiy ko‘nikmalarni shakllantirishdir. Madaniy yondashuvni amalga oshirish chet tilini
o‘qitishning o‘ziga xos xususiyatlarini ham qayta ko‘rib chiqish imkonini beradi.
Universitetda chet tilini o‘qitish metodikasining asosiy muammolari
–
bu
ma
qsadlarni, shuningdek, ularga mos keladigan ta’lim mazmunini aniqlash masalalari,
ularning rivojlanishida nafaqat til, balki chet tilini o‘qitish g‘oyalari, yondashuvlari
mavjud. So‘zni keng ma’noda anglab yetish uchun til madaniyati eng samarali
hisoblana
di. Chet tilini madaniy yondashuv doirasida o‘qitish tizimi quyidagilarning
yaxlitligini o‘z ichiga oladi:
–
maqsadi, mazmuni, usullari, vositalari, o‘quv faoliyati jarayoni va o‘qituvchi va
talabalar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar;
–
tinglovchilar faoliyatining avtonom
(o‘zini o‘zi idora qiladigan)
shakllari (ta’lim);
–
o‘rganishni nazorat qilish;
–
mutaxassislar tayyorlash uchun jamiyatning ijtimoiy talab va taklifi tufayli
ijtimoiy-
madaniy zamin, ta’lim muhiti yaratish.
Bundan tashqari, chet tilining funksionalligini, ayniqsa, statikadagi morfologik,
derivativ va sintaktik tuzilmalar va dinamikada funksional sintagmatik va paradigmatik
munosabatlar yig‘indisida talaba ixtisosligi bilan bog‘liqligini hisobga olish kerak. Chet tilini
o‘qitishni talabalarning kelajakdagi mutaxassisligidan qat’iy nazar ajratib bo‘lmaydi, bu esa
kafedra darajasida chet tilini o‘qitish maqsadlarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega,
chunki universitetda chet tilini o‘qitish chet tillari kafedrasi tomonidan amalga
oshiriladi.
Ular ushbu universitetning barcha asosiy bo‘limlari talabalarini o‘qitadi.
Shunday qilib, chet tilini o‘qitish maqsadlari ushbu bo‘lim tomonidan
mutaxassislarni tayyorlash bilan birga ularning kasbiy faoliyatiga qo‘yiladigan
talablardan kelib
chiqqan holda mutanosib bo‘lishi kerak. Universitetda chet tilini
o‘qitishning quyidagi tarkibiy qismlarini ko‘rsatish mumkin: kundalik maishiy
ehtiyojlarni aks ettiruvchi muloqot holatlari; shaxsiy xarakterdagi muloqot holatlari;
ijtimoiy-siyosiy xarakterdagi vaziyatlar; professional muloqot holatlari va boshqalar.
Kulturologik yondashuv asosida oliy o‘quv yurtida chet tilini o‘qitish, kasbiy tilni
o‘qitishda talabalarning individual ehtiyojlari va qadriyat yo‘nalishlari bilan bog‘liq
bo‘lgan ta’lim faoliyati tarkibiy qismlarining o‘zaro aloqadorligi tamoyillariga javob
berishini nazarda tutadi.
Chet tilini o‘qitish jarayoni ikki komponent(tarkibiy qism)dan iborat: bilimlarni
o‘zlashtirish; ko‘nikma va malakalarni rivojlantirish (bilim ob’ektiv harakatlar n
atijasida
shakllanadi, ular o‘zlashtirgandan so‘ng ko‘nikmalarga aylanadi). Bilimlarni o‘zlashtirish
o‘quv jarayonining markaziy qismidir. U o‘quv materialini idrok etish, tushunish, yodlash
va o‘zlashtirishni o‘z ichiga oladi, bu esa o‘quvchilarga chet tilidagi lug‘atdan erkin
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
199
foydalanish imkonini beradi. Chet tilini madaniy yondashuvga mos ravishda o‘qitishning
ikkinchi komponenti ko‘nikma va malakalarni shakllantirish bilan bog‘liq. Ularga nutq
qobiliyatlari (gapirish, tinglash, o‘qish va tushunish, yozi
sh va h.k.), nutq
ko‘nikmalarining bir qismi bo‘lgan lug‘at, grammatika yoki talaffuz qobiliyatlaridan
foydalanish ko‘nikmalarini element sifatida ko‘rsatish an’anaviy tarzda qabul qilinadi.
Ushbu ko‘nikmalar sizga lingvistik qobiliyatni shakllantirish imk
onini beradi; chet tili
bilan doimiy ishlash uchun barqaror motivatsiya; chet tilidan ma’lum ma’lumotlarni
(jurnal, gazeta, izohli lug‘at va h.k. o‘qish) olish uchun foydalanish, bu esa tilni talabaning
kognitiv faoliyatida ajralmas holga keltiradi, shu bi
lan birga, chet tilining o‘zi
talabalarning umumiy kognitiv faolligini oshiradi demak, o‘rganish uchun motivatsiya
ham tilni o‘zlashtirish darajasini oshiradi.
Kulturologik yondashuvning bir bo‘lagi sifatida o‘quvchilarning ichki his va
motivatsion munosabatlarini hisobga olish kerak. Universitetning nolingvistik
mutaxassisliklari talabalarini o‘qitish jarayonida motivatsiyaning quyidagi turlari
qiziqish uyg‘otadi: kommunikativ, muloqot ehtiyojlari asosida belgilanadigan;
lingvokognitiv, talabaning lingvist
ik hodisalarni o‘rganish istagiga asoslangan; kasbiy
yo‘naltirilgan, talabalarning chet tilini o‘rganish orqali kasbiy bilimlarni egallashiga
asoslangan; o‘quvchining mavzuga oid va hissiy qiziqishiga qarab mahalliy(mintaqaviy)
motivatsiya. Bularning barch
asi topshiriq va mashqlar asnosida barcha o‘quv faoliyatiga
kommunikativ va motivatsion xususiyat beradi.
O‘qitishning izchilligi va o‘quvchilarning haqiqiy imkoniyatlari va kasbiy
qiziqishlari bilan materialni taqdim etish usullari ijobiy motivatsiyani shakllantirishga
yordam beradi. Chet tilini o‘qitishga bunday yondashuv ko‘p jihatdan nafaqat amaliy,
umumiy ta’lim, rivojlantiruvchi va tarbiyaviy vazifalarni yanada samarali bo‘lishini
ta’minlaydi, o‘rganish motivatsiyasini bosqichma bosqich murakkablashti
rib borish va
qo‘llab
-
quvvatlash uchun katta imkoniyatlarni ham o‘z ichiga oladi. Chet tilini o‘qitish
jarayonida kulturologik yondashuvni amalga oshirish, nazariy tahlil va tajriba-sinov
ishlari ko‘rsatganidek, chet tilini o‘qitish uchun shart
-sharoit, muhit yaratadi, bu birinchi
navbatda ushbu kontekstda o‘rganishni chuqurlashtirish orqali keng umummadaniy
tayyorgarlikka qaratilgan kasbiylashtirishga mos keladigan muayyan bilim sohasidir.
Madaniy yondashuv beshta funksiyani bajarishi kerak: rivojlantiruvc
hi, ta’limiy,
tarbiyaviy, kognitiv va kasbiy.
1. Rivojlantiruvchi funksiya. Uning mohiyati shundan iboratki, chet tili madaniyati
o‘quvchi shaxsining bilish jarayonlari uchun eng muhim rol o‘ynaydigan ijtimoiy va
kasbiy ahamiyatga ega xususiyatlarini, xusu
san, nutq faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan aqliy
funksiyalarni (nutq tafakkuri, e‘tibor) rivojlantirishga qaratilgan, barcha turlarida (xotira,
tasavvur, idrok va boshqalar); nutq qobiliyatlari (fonematik eshitish, til hissi, taxmin
qilish, farqlash, taqlid qilish, mantiqiy taqdimot va boshqalar); mehnatsevarlik, maqsadga
muvofiqlik, iroda, faollik kabi xarakter xususiyatlari; o‘rganish qobiliyati.
2.
O‘rganish funksiyasi. Kulturologik yondashuvi barcha nutq funksiyalari va turli
xil muloqot shakllariga ega
bo‘lishni nazarda tutadi, shuning uchun professional chet tili
madaniyatini o‘zlashtirish talabaning ma’naviy dunyosini boyitish, shaxslararo va
madaniyatlararo muloqot qilish, o‘z e’tiqodlarini himoya qilish, madaniyatlararo sheriklik
va ijtimoiy taraqqiy
otga ko‘maklashish vositasidir.
Nutq faoliyatining har bir turi oʻziga
xos maqsadlarga ega: gapirish, tinglash, ikki tomonlama tarjima (ona tilidan chet tiliga va
aksincha), oʻqish, yozish va hakozo.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
200
3. Tarbiyaviy funksiya shundan iboratki, chet tili madaniyati axloqiy tarbiya
vositasidir. Kasbiy chet tilidagi muloqotda axloqiy tarbiyani amalga oshirish uchun
quyidagi imkoniyatlar mavjud: mazmunlilik (turli xil muammolarning mavjudligi);
tashkiliy (ushbu muammolarni muhokama qilish va sharhlash).
4. Kogniti
v funksiya. Chet tili madaniyatini o‘zlashtirish bu madaniyatni
tushunishni maqsad qilib qo‘yadi va uning barcha mazmunini o‘zlashtirmaydi, chunki
hatto chet tilini o‘qitish jarayonida ham o‘rganilayotgan til mamlakatining butun
madaniyatini to‘liq o‘zlash
tirish mumkin emas. Shuni esda tutish kerakki, har bir
xalqning boshqasidan keskin farq qiladigan o‘ziga xos mentaliteti bor. Mentalitetni to‘liq
anglash madaniyatni egallash orqaligina bo‘lishi mumkin. Madaniyatning turlicha
faktlarini assimilyatsiya (ayn
an o‘xshatish) qilish boshqa birovning mentalitetiga
“kirish”ga olib kelishi shart emas, chunki mentalitet tizimli xarakterga ega.
Madaniyatlararo professional muloqotga kirishuvchi mutaxassis shuni bilishi kerakki,
madaniyatlararo muloqotda o‘zaro tushuni
sh, uning suhbatdoshlari chet el madaniyati
bilan tanishganda, uning ichki qiymatini hurmat qilganda va tan olganida ijobiy
maqsadga erishiladi. Madaniyatni egallash
–
bu xalqning qadriyatlar tizimini
tushunishdir.
5. Professional(kasbiy) funksiya. Uning mohiyati shundaki, chet tili madaniyati
ma’lum bir xalqqa xos bo‘lgan kasbiy xususiyatlarni belgilaydi. Chet elda yashash turli
his-
tuyg‘ularni uyg‘otishi mumkin. Chet elga ketgan odam boshqa qoyil qolarli muhitga
tushib qolishi mumkin: do‘konlar, uylar, ma
hsulotlar, kiyim uslublari, narx-navo. Biroq
chet el tilida so‘zlashuvchi davlatga kelgan mutaxassis ish boshlaganidan so‘ng, uning
hayotiga chet tili madaniyatining ta’sirini his qiladi. Hatto eng oddiy kundalik kasbiy
vazifalarga ham katta tayyorgarlik k
o‘rish kerak bo‘ladi. Kasbiy odob
-axloq qoidalarini va
chet el madaniyatini bilmaslik madaniy shokga olib kelishi mumkin, bu esa begona
madaniyat vakillari bilan aloqa qilishdan qochish, charchoq, asabiylashish, tashvish, o‘z
-
o‘zidan chekinishda namoyon bo‘ladi. Chet tilida muloqot qilishda ishonchga faqat
amaliyot orqali erishish mumkin.
Ba’zi tadqiqotchilar ta’kidlaganidek, madaniyat zarbasi o‘zini o‘zi bilish va shaxsiy
o‘sishga olib keladigan yaxshi tajriba sifatida qaralishi mumkin. Madaniy zarbani yen
gish
natijasi insonning qayta tug‘ilishi, hayot va notanish qadriyatlar haqida yangi
tushunchaga ega bo‘lishidir. Yuqorida aytilganlarga asoslanib, shuni ta’kidlash mumkinki,
chet tili madaniyati murakkab va ko‘p qirrali tushuncha bo‘lib, boshqa mamlakatla
rning
ta’lim muassasalaridagi o‘quv jarayonidan mustaqil ravishda ishlaydi, uni talabalar
tomonidan to‘liq o‘rganish qiyin. Shunday ekan, xalqaro iqtisodiy munosabatlar sohasida
bo‘lajak mutaxassislarni til tayyorlash uchun o‘rganilayotgan til mamlakati ma
daniyati
elementlarini tanlash tamoyillari chet til madaniyatiga kirish uchun zarur va yetarli, deb
hisoblaymiz.
Lingvistik va kommunikativ-
uslubiy yondashuvlarni tahlil qilish shuni ta’kidlashga
imkon beradiki, ularning har biri sifat jihatidan yangi turdagi ilmiy bilimlarni ifodalaydi,
boshqalar bilan ham o‘zaro bog‘liqdir, lekin ayni paytda, hozirgi bosqichda ularning hech
biri o‘rganilayotgan muammo bo‘yicha mutaxassislarning kasbiy tayyorgarligi
muammosini hal qilmaydi. N.D.Galskova tillar va madaniyat
lar o‘rtasidagi tafovut
qanchalik kuchli bo‘lsa, chet tilini muloqot vositasi sifatida o‘zlashtirish shunchalik qiyin
bo‘ladi, deb hisoblaydi. Turli madaniy va tarixiy qarashlarga mansublik kabi omilning
ta’siri shunchalik kattaki, u butun uslubiy tizimning o‘ziga xos xususiyatlarini belgilaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
201
Shu munosabat bilan, uning fikricha, xorijiy ta’lim fanida metodologik yo‘nalishning
tobora ko‘zga ko‘rinadigan xususiyatlari ortib borishi asnosida chet tillarini o‘qitishning
madaniyatlararo yondashuvini tahlil qi
lish alohida qiziqish uyg‘otadi. Ushbu yo‘nalish
dunyoda ko‘p madaniyatli jamoalarning paydo bo‘lishi munosabati bilan yuzaga kelgan
vaziyatning natijasi bo‘lib, sub’yektlardan nafaqat tillarni bilishni, balki “boshqa
madaniyatni ko‘rish va idrok etish, uning so‘zlovchilari bilan muloqot qilish qobiliyatini
ham talab qiladi”
[22].
Boshqa tomondan, metodologiya fani uzoq vaqt davomida chet tillari o‘rganilayotgan
ijtimoiy-
madaniy vaziyatning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olmadi. Chet tillarni o‘qitish
kontekstida ushbu omillarni hisobga olish til doirasidan chiqib, insoniyat ijtimoiy tarixi,
uning ijtimoiy bilimlari tizimi, dunyoqarashi, qadriyatlari va munosabatlari tizimi, nutqiy
xulq-atvor xususiyatlari va ong shakllari sohasiga kirishni anglatadi[23]. Kulturologik
blok(doira, soha) madaniyat, san’at, odob
-
axloq haqidagi bilimlarni ham o‘z ichiga oladi. U
quyidagi ko‘nikmalarni nazarda tutadi: chet el madaniyati haqidagi bilimlarni o‘z madaniyati
haqidagi bilimlar bilan bog‘lash qobiliyati, o‘rganilayo
tgan til mamlakatining odob-axloq
qoidalariga muvofiq harakat qilish qobiliyati.
Ko‘rinishidan, madaniyatli kishilar quyidagi jihatlari bilan ajralib turadi:
–
boshqa shaxsning qadr-
qimmatini hurmat qilish va o‘z qadr
-qimmatini turli xil
ijtimoiy o‘zaro munosabatlarda (maishiy, kasbiy, jamoat) saqlash, ya’ni shaxsiyat
madaniyati, o‘zini o‘zi boshqarish;
–
shaxsning (tashqi ko‘rinishi, xulq
-atvori, muloqoti) kundalik, kasbiy, ijtimoiy
o‘zaro munosabatlar, ya’ni turmush madaniyati, mehnat, dam olish, sog‘lom
turmush
tarzi, muloqot qilish holatlariga muvofiqligi;
–
alohida va madaniyatlararo o‘zaro munosabatda etno
-ijtimoiy-
madaniy an’analar,
urf-
odatlar, me’yorlar, odob
-
axloq qoidalariga, ya’ni me’yoriy xulq
-atvor madaniyati, odob-
axloq qoidalari,
munosabatlar, ijtimoiy o‘zaro munosabatlarga rioya qilish;
–
umumiy o‘rta va oliy ta’lim tizimida shakllangan umumiy madaniy individual
bilim fondidan (gumanitar, tabiiy fanlar, iqtisod, siyosiy, huquqiy va boshqalar) ijtimoiy
o‘zaro munosabatlar, ya’ni ma
daniyat muammolarini hal etish jarayonida foydalanishga
haqiqiy tayyorlik, intellektual va ob’yektiv faoliyat, intellekt madaniyati;
–
shaxsiy ijtimoiy-madaniy (axloqiy, intellektual, estetik va boshqalar) rivojlanish
va o‘z
-
o‘zini rivojlantirish, ya’ni o‘z
-
o‘zini tartibga solish madaniyati,
qoniqish va davom
ettirishga bo‘lgan ehtiyojning davomiyligi; zamonaviy dunyo, mamlakat, jamiyatning
asosiy qiymat-semantik dominantligi(ustivorlik), dunyoning, mamlakatning madaniy
hayotini (rasm, musiqa, adabiyot, arxitektura va boshqalar) tarixini saqlashning asosiy
yo‘nalishlari, ya’ni umumiy sivilizatsiya madaniyati.
Xulosa shuki, ushbu tadqiqot natijasida ingliz tili o‘qituvchilariga o‘z sinflarida
madaniy xabardorlikni integratsiya qilish uchun yanada samarali amaliyotlarni ishlab
chiqishda yordam berish uchun taqdim etilgan ba’zi takliflar va natijalar mavjud. Ba’zida
madaniyatga asoslangan darslarga o‘qituvchilarning noto‘g‘ri qarashlari yoki tasavvurlari
boshqacha ta’sir qiladi. Shuning uchun o‘qituvchilar o‘z taxminlari va noto‘g‘ri
qarashlarini bilishlari kerak. Maktab maslahatchilari o‘qituvchilarning o‘zlarini yaxshiroq
bilishlari uchun seminarlar
o‘tkazish orqali bu masalada yordam berishi mumkin.
Bundan tashqari, maqsad va o‘quvchi madaniyatini bog‘lash, madaniyatni o‘rgatishda
muhim qadamdir. O‘qituvchilar madaniy jihatdan boyitilgan amaliyotlarni
o‘zlashtirishlari kerak. Bunda teng sinf muhitini yaratish, xilma
-xillikni hurmat qilish,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
202
farqlarni qabul qilish orqali erishish mumkin o‘
qituvchilar EFL va ESP sinflarida madaniy
xabardorlik bo‘yicha
va o‘z o‘quvchilariga har bir noyob shaxsga nisbatan sezgirlik va
hurmatni rivojlantirishga yordam berishlari kerak. Ushbu tadqiqotning eng muhim jihati
shundaki, tekshirilayotgan tadqiqotlarda
sinf muhiti uchun hech qanday qo‘llash va ta’sir
qilish jarayoni uchratmaysiz. Bundan tashqari, ushbu tadqiqot madaniy xabardorlik
bo‘yicha cheklangan miqdordagi tadqiqotlarni tahlil qiladi. EFL/ESP sinflarida CEFR va
madaniyatlararo, ko‘p madaniyatli va ko‘p tilli o‘quv dasturiga yo‘l ochadigan madaniy va
madaniyatlararo xabardorlik bo‘yicha hal qiluvchi ishlar mavjud. Madaniy xabardorlik
EFL/ESP sinflarida madaniy komponentlar haqida xabardorlikni rivojlantirish bilan
cheklanmaydi. Biroq, madaniy ongni rivojlantirishda tanqidiy fikrlash, hamkorlik va
empatiya kabi boshqa tarkibiy qismlar ham mavjud. Shu sababli, talabalar va
o‘qituvchilarning madaniy xabardorlik ko‘nikmalarini oshirish uchun madaniy ongning
boshqa tarkibiy qismlarini birlashtirgan holda ushbu sohada keng izlanishlar olib
borilishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
White L. The Science of Culture. Washington: Eliot Werner Publications Inc.,
2005. 502 p.
2.
Sapir, E. Language. The Status of Linguistics as a Science. Vol. 5, No. 4 (Dec.,
1929), 207-214 pp.
3.
Trubetskoy N.S. Istoriya. Kultura. Yazik / Sost. V.M. Jivova, Avtr. akad. nauk.
–
M.:
Progress-Univers, 1995. 797 s.
4.
Sidorenko V.F. Obrazovanie: obraz kultury // Sosial-filosofskie problemy
obrazovaniya: sb. statey. SPb.: 1992. C. 86-102.
5.
Zapesotskiy,A.S. Obrazovanie, filosofiya, kulturologiya, politika. M.: Nauka,
2002.464 s.
6.
Vereshchagin E.M., Kostomarov V.G. Lingvostranovedcheskaya teoriya slova. M.:
Russian. Yaz., 1980. 320 с.
7.
Bloomfield, L. Language. M.: Progress, 1968. 608 p.
8.
Maslova V.A. Lingvokulturologiya: Ucheb. Posob. dlya st. vyssh. uch. zaved. M.:
Mysl, 2001. 208 s.
9.
Safonova V.V. Sotsiokulturnyy podxod k obucheniyu inostrannogo yazyka. M.:
Vysshaya shkola, 1991. 305 s.
10.
Suvorova M.A. Lingvokulturologicheskiy podxod v obucheni inostrannym
yazykam studentov starshix kursov yazykovogo vuza: Dis..kand. ped. nauk. Ulan-Ude,
2000. 158 c.
11.
Yelizarova G.V. Kulturologicheskaya lingvistika (Opyt issledovaniya ponyatiya
v metodologicheskix tselyax). SPb.: Belveder, 2000. 140s.
12.
Shaklein V.M. Lingvokulturnaya situatsiya i issledovanie teksta. M.: Ob-vo
lyubiteley ross. slovesnosti, 1997. 184 s.
13.
Xrolenko A.T. Osnovy lingvokulturologii. M.: Flinta, 2016. 176 s.
14.
Furmanova V.P. Mejkulturnaya kommunikatsiya i lingvokulturovedenie v teorii
i practice obucheniya inostrannym yazykam. Saransk: Izd-vo Mordovskogo un-ta, 1993.
122 s.
15.
Teliya
V.N.
Ruscha
frazeologiya.
Semantik,
pragmatik
va
lingvokulturologicheskiy aspekti. M.: Yazyki russkoy kultury, 1996. 288 s.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
203
16.
Zakon Respublikasi Uzbekistan «Ob obrazovanii» № ZRU
-637 ot 23.09.2020 g.
// Lex.UZ. URL manzili: https://lex.uz/ru/docs/5013009 (data obrasheniya:
23.09.2022).
17.
Sidorenko, V.F. Obrazovanie: obraz kultury // Sosial-filosofskie problemy
obrazovaniya: sb. statey. SPb.: 1992. S. 90.
18.
Zapesotskiy A.S. Obrazovanie, filosofiya, kulturologiya, politika. M.: Nauka,
2019.S. 178.
19.
Zinchenko V.P. Jivoe znanie. Samara: SGPU RAO, 1998. C. 184.
20.
Abulxanova-Slavskaya K.A. strategiya jizniy. M.: Mysl, 1991. S. 128.
21.
Zinchenko V.P. Jivoe znanie. Samara: SGPU RAO, 1998. C. 185.
22.
Galskova N.D. Sovremennaya metodika obucheniya inostrannym yazykam:
Posobie dlya uchitelya M.: ARKTI-GLOSSA, 2000. S. 26.
23.
Ibid. P. 48.
