Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Specific characteristics of teaching pedagogical science
in medical education
Munira KADIROVA
1
Fergana Medical Institute of Public Health
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2022
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2023
Available online
15 February 2023
This article discusses general trends in medical education for
students, the development of pedagogy in medicine, the views
of scientists on the differences between teachers and doctors,
the organization of the educational process in medical
education, the formation of ethical qualities in medical
education, medical culture and professional culture.
The peculiarities of professional culture are studied.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss1-pp1
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
medical education,
medical pedagogy,
medical culture,
professional culture,
professionalism,
modernization,
motivational criterion,
cognitive criterion,
activity criterion,
personal criterion.
Tibbiy ta’limda pedagogika fanini o‘qitishning o‘ziga xos
xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tibbiy ta’lim,
tibbiyot pedagogikasi,
tibbiy madaniyat,
kasbiy madaniyat,
professionallik,
modernizatsiya,
motivatsion mezon,
kognitiv mezon,
faoliyatli mezon,
shaxsiy mezon.
Ushbu maqolada tibbiy ta’limning umumiy tendentsiyalari
tibbiy ta’lim jarayoniga qo‘yilgan talabalar, tibbiyot
sohasida
pedagogikaning rivojlanishi, olimlar tomonidan pedagog va
shifokor kasbining o‘rtasidagi tafovutlar bo‘yicha qarashlari,
tibbiy ta’limda o‘quv jarayonini tashkil etish masalalari, tibbiy
ta’limda axloqiy fazilatlarni shakllantirish, tibbiy madaniy
atni
hamda kasbiy madaniyatni rivojlantirish masalalari hamda
kasbiy madaniyatni o‘ziga hos xususiyatlari tadqiq etilgan.
1
Vice-Rector for Scientific Affairs and Innovations of Fergana Medical Institute of Public Health PhD (DSc), Associate
professor. E-mail: munirakadirova84@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
1 (2023) / ISSN 2181-1415
102
Особенности преподавания педагогики в медицинском
образовании
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
медицинское образование,
медицинская педагогика,
медицинская культура,
профессиональная
культура,
профессионализм,
модернизация,
мотивационный
критерий,
когнитивный критерий,
критерий деятельности,
личностный критерий.
В статье представлены общие тенденции обучения
студентов в процессе медицинского образования, развитие
педагогики в области медицины, рассмотрены взгляды
ученых на различия между профессией педагога и врача,
вопросы организации учебного процесса в медицинском
образовании, вопросы формирования этических норм и
нравственных качеств в медицинском образовании.
Также изучены особенности профессиональной культуры
в медицинском образовании.
Bugun mamlakatimizda milliy tibbiy ta’lim sohasini modernizatsiya qilish, tibbiy
ta’limga xalqaro ta’lim standartlarini joriy qilish bo‘lajak shifokorlarga aholi salomatligini
muhofaza etishga o‘rgatish bo‘yicha kompleks ilmiy tadqiqotlar olib borish, shuningdek,
tibbiy ta’limda ta’lim olayotgan yoshlarga ma’naviy –
ma’rifiy samarali tizimini yaratish
bo‘yich
a izchil ishlarni amalga oshirish masalari Prezidentimiz SH.Mirziyoyev tomonidan
qabul qilinayotgan qaror va farmonlarda o‘z aksini topmoqda.
2017
–
2021-
yillarda O‘zbekistan Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo‘nlishi
Xarakatlar
strategiyasi
hamda
2019
–
2025-
yillarda
O‘zbekiston
Respublikasining sog‘liqni saqlash tizimini rivojlantirish kontsepsiyasi vazifasiga
muvofiq, shuningdek, tibbiyot va farmatsevtika ta’limi va ilm –
fani tizimini yanada
takomillashtirish, uning amaliy sog‘liqni
saqlashg
a integratsiya qilinishini ta’minlash
hamda tibbiy yordam ko‘rsatish darajasini oshirish maqsadida:
•
birlamchi tibbiyot
–
sanitariya yordami muassasalari uchun umumiy amaliyot
vrachlari ichida ehtiyoj yuqori bo‘lgan tor mutaxassisliklar bo‘yicha
shifokorlarni
tayyorlashni tashkil etish;
•
tibbiyot va farmatsevtika kadrlarini tayyorlash
va uzluksiz kasbiy ta’limi
jarayonlariga o‘qitishning kredit –
modul tizimini joriy etish;
•
tibbiyot va farmatsevtika
kadrlarining malakasini oshirish va qayta tayyorlash
tizimining markazlashtirilishiga barham berish, ularning uzluksiz kasbiy ta
’
lim bilan
to
‘
liq qamrab olinishini ta
’
minlash;
•
tibbiyot va farmatsevtika
kadrlarini qayta tayyorlash va malaka oshirish
kurslarida o‘qitish jarayonlarini monitoring qilish va shaxsiy hisobga olishni ta’minlash;
•
tibbiyot va farmatsevtika ilm-fanini,
shuningdek, sog‘liqni saqlash sohasidagi
innovatsiyalarni jahon darajasigacha rivojlantirish, ularni ilmiy maydoniga integratsiya
qilishini ta’minlash;
•
kadrlar tayyorlash, ta’l
im, ilm-fan
va amaliyotni integratsiya qilishning
uzluksizligini ta’minlash maqsadida tibbiyot va farmatsevtika muassasalarining
klinikalari, o‘quv –
ishlab chiqarish bazalarini rivojlantirish [1].
Yuqorida qo‘yilgan vazifalardan kelib chiqib, bugun biz tibbiy ta’limda o‘quv –
tarbiya jarayonini tashkil qilishda zamonaviy tendentsiyalarga yondashishimiz talab
etiladi hamda tibbiyotda pedagogikaning o‘rni va ahamiyatini tahlil qilamiz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
1 (2023) / ISSN 2181-1415
103
Tibbiyot sohasida pedagogikaning shakllanishi va rivojlanishi uchun tarixiy
–
pedagogik izlanishlarni tashkil qilishda quyidagilarni aniqlash talab qilinadi;
–
u yoki bu xodisani shakllantirish kontsepsiyasining mavjudligi;
–
fan va amaliyot g‘oyalarining mavjudligi;
–
pedagogika va tibbiyot o‘rtasidagi bog‘liqlik va
ularni tarixiy
–
pedagogik
jarayonda amalga oshirish g‘oyalarining mavjudligi.
Adabiyotlarning tahlillaridan shuni ko‘rib turibmizki, bugun biz o‘quv –
tarbiya
jarayonini tashkil qilishda har tomonlama rivojlangan yuksak madaniyat egasi bo‘lgan
shifokorlarni tarbiyalash muhim.
Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish “madaniyat”
tushunchasini insoniylashtirish, kultivatsiya jarayonining natijasi, parvarish vositalari
sifatida talqin qilinadi [5. 447-b.].
Shifokorlik kasbi bilan shug‘ullangan axloqiy fazilatlarga ham alohida e’tibor berishi
talab etiladi.
Bizga ma’lumki, qadimdan tabiblik kasbi eng ulug‘langan kasblardan biri bo‘lib,
u insonlarni dardiga shifo topish, ularni turli xil og‘riqlardan xalos etish bilan bog‘langan.
Shuning uchun ham tibbiyotda axloqiy m
e’yorlar alohida ahamiyat kasb etgan.
Oliy tibbiy ta’limda bo‘lajak shifokorlarni tarbiyalash masalalariga yondashar
ekanmiz, bo‘lajak shifokorlarning kasbiy –
ma’naviy, axloqiy fazilatlari masalalarini ham
tadqiq etish zarur. Pedagog olim B.T.
Lixachev o‘
zining olib borgan tadqiqotlarida
“Axloq –
bu jamiyatdagi odamlarning munosabatlarini jamoatchilik fikri asosida
boshqaradigan, ularning xulq-
atvori va faoliyatini rag‘batlantiruvchi yoki taqiqlovchi
me’yorlar va qoidalar to‘plamidir”, –
deb hisoblagan [7. 42-b.]
Umuman olganda, insonning kasbiy ma’naviyati ta’lim
-tarbiya jarayonida uning
faoliyatida axloqiy talablar qay darajada ekanligi va qay darajada singdirilishi bilan
tavsiflanadi. Kasbiy ta’lim jarayonida talaba kasbiy mahnaviyat mehyorlari bilan
m
uayyan munosabatlarga kirishib, ularda o‘zining axloqiy mohiyatini anglaydi hamda
uning tarbiyalanganlik darajasi madaniyati bilan belgilanadi.
Madaniyat
–
bu insonlarning ijodiy faoliyati
tufayli yaratilgan moddiy va ma’naviy
boyliklar majmuigina bo‘lib q
olmay, ayni paytda u jamiyat taraqqiyotining darajasini ham
ifodalaydi, ya’ni jamiyatdagi bilim, mezon va qadriyatlarning yig‘indisi madaniyatda
gavdalanadi [3. 6-b.].
Shu o‘rinda biz tadqiqotlarimiz tahlillaridan kelib chiqib, tibbiyotda “kasbiy
madaniyat
”ni rivojlantirish masalalariga to‘xtaldik.
Kasbiy madaniyat axloqiy fazilatlarning bir ko‘rinishi sifatida kognitiv jarayonning
mohiyati va shaxsni rivojlantirishda uni amalga oshirish xususiyatlarini ochib berish
lozim. Bo‘lajak shifokorning kasbiy madaniyati uning bilimlari, ko‘nikmalar, tamoyillar va
e’tiqoddan iborat bo‘lib, bu fazilatlarni amalga oshirish ko‘nikmalari va qobiliyatlari,
bo‘lajak shifokorning kundalik faoliyatida namoyon bo‘ladi.
Kasbiy madaniyatning o‘ziga xos xususiyatlari:
Birinchidan,
uning mutaxassislik xususiyatiga ega ekanligida va kasbiy
faoliyatning mazmuni bilan o‘zi egallagan sohasiga kirisha olishida. Bundan tashqari,
deyarli bo‘lajak shifokorning hech bir ijtimoiy faoliyati uning ta’siridan tashqarida
bo‘lmaydi. O‘zi yolg‘iz
qolganda ham, inson o‘zining kasbiy madaniyati ta’sirida o‘ylaydi
va harakat qiladi.
Ikkinchidan,
bo‘lajak shifokorning kasbiy madaniyati uning ongi, hissi, irodasida
ham namoyon bo‘lib, uni o‘z sohasiga doir qarorlar qabul qilishiga ta’sir ko‘rsatadi.
Uchinchidan,
kasbiy madaniyat shaxsning dunyoqarash darajasiga, shaxsiy
javobgarlik hissiga bevosita bog‘liq.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
1 (2023) / ISSN 2181-1415
104
Umumiy ma’noda bo‘lajak shifokorning kasbiy faoliyatida uch tarkibiy qism
asosdir. Bular
–
kasbiy ma’naviyat, kasbiy axloq va kasbiy
madaniyatdir
.
Kasbiy madaniyat bu
–
kasbiy faoliyat me’yorlari, tushunchalar va
mulohazalarning sub’yektiv anglangan ifodasidir. Inson hayotida u inson ongining aqliy
faoliyati shakli sifatida namoyon bo‘ladi.
Kasbiy madaniyat
–
shifokor va bemor o‘rtasidagi ob’yektiv va sub’yektiv
xususiyatlarga ega. Ularning ob’yektivligi shundaki, ular kasbiy faoliyat talablari bilan
belgilanadi, shuningdek, uning mazmuni prinsipial jihatdan iqtisodiy, siyosiy va boshqa
ijtimoiy munosabatlarning mohiyati bilan belgilanadi. Kasbiy madaniyat munosabatlari
sub’yektiv xususiyatga ega, chunki ular haqiqatan ham to‘g‘ridan –
to‘g‘ri mutaxassis,
shaxs tomonidan amalga oshadi.
Biz tadqiq etgan tadqiqotimizda kasbiy madaniyat, kasbiy faoliyat tarkibiy
qismlarining o‘zaro uyg‘unligida bo‘lajak shifokor madaniyatining mohiyati o‘z ifodasini
topadi. Shu sababli har bir bo‘lajak shifokor o‘zining kasbiy faoliyati uchun shaxsiy
ma’naviy javobgarlikni o‘z zimmasiga olishi shart. Chunki bu uning maqsadlarini
belgilashi, qaror qabul qilishi, shaxsiy xulq-
atvorni rejalashtirish va o‘ziga bog‘liq bo‘lgan
kasbiy faoliyatning asosiy bo‘g‘inidir. Yuksak professionallikni yuksak kasbiy
madaniyatga, ijtimoiy faollik, shaxsiy ishonch, ongli motiv va odatiy xatti-harakatlar
normalariga aylantirish
bugungi kunda oliy tibbiy ta’lim muassasalarining asosiy
tarbiyaviy vazifasidir.
Tibbiyot xodimining kasbiy madaniyatini hamda kasbiy fazilatlari hamda ularni
namoyon bo‘lishining o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish doirasida biz tibbiyotning
ijtimoiy va kasbiy munosabatlarini alohida sohasi sifatida aniqlash mumkin, deb
hisobladik. Shifokorlik kasbi
–
bu maxsus tayyorgarlik, tajriba va ish tajribasi natijasida
olingan maxsus tibbiy nazariy bilimlar va amaliy ko‘nikmalar to‘lamiga ega bo‘lgan
mutaxassisning mehnat jarayonidir. Bunda tibbiy bilim
–
bu inson tanasining xususiyatlari
va unga ta’sir qilish imkoniyatlari to‘g‘risida bilimlari oliy tibbiy ma’lumotga ega bo‘lgan
mutaxassis va “bunga ruxsat olgan shifokordir” [2
. 736-b.]. I.V. Siluyanova esa shifokorning
axloqiy madaniyatini tibbiy professionallikning asosi, deb hisoblaydi [9. 8-b.].
Shifokor (amaliyotchi va olim) kasbiy faoliyatining asosiy maqsadi inson hayotini
saqlab qolish, kasalliklarning oldini olish va kishilar sog‘ligini tiklash,
shuningdek,
davolanmaydigan kasalliklarda azoblanishni kamaytirishdir [8. 272-b.]. Shifokorning
kasbiy va shaxsiy madaniyati, M.A.
Martinovaning talqiniga ko‘ra, “murakkab ijtimoiy
xususiyat, uning ma’naviy, axloqiy va intellektual rivojlanishi, yuqori pro
fessionalligi va
kasbiy ahamiyatli, axloqiy va deontologik fazilatlarning rivojlanish ko‘rsatkichidir”
[10. 180-b.].
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadik kasbiy madaniyat shifokorlar kasbiy faoliyatini
tartibga solib, uning samaradorligini ta’minlaydi, chunki bu
muayyan holatlarda tibbiy
bilim va ko‘nikmalarni qo‘llashga yo‘naltiruvchi va cheklovchi ichki, korporativ axloqiy
me’yorlardir. “Axloq –
deb yozadi bu haqida T.A. Kovelina,
–
shifokorning shaxsiyati uning
yaxlitligining garovi bo‘lib xizmat qiladi. Axloq va uning talablaridan voz kechish o‘zini
shifokor bo‘lish imkoniyatidan mahrum qilishni anglatadi”
[6. 296-b.].
Shifokor madaniyatini uning xulq
–
atvori va madaniyati belgilaydi Shifokorning
kasbiy ahloqi inson salomatligi va hayotini himoya qilish va uning maqsadlariga amal
qilish bilan belgilanadi. Shifokor axloqi nima? Bu shifokorning o‘z faoliyati sohasidagi
xulq-
atvorining ahloqiy qadriyatlari haqidagi fan sifatida ta’riflanishi mumkin bo‘lgan
umumiy axloqning bir qismidir.
“Tibbiy etika
xulq-
atvor standartlari to‘plamini o‘z ichiga
oladi, shifokorning burchini, vijdoni va vijdoniy qadrini belgilaydi”
[4. 191-b.].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
1 (2023) / ISSN 2181-1415
105
Tibbiy tizimida xalollikni mavjuligi bemorlarning sog‘lig‘i ko‘rsatkichlarida –
kasallanish, o‘lim, umr ko‘rish davomiyligi, tug‘ilish va boshqalarda aks ettirilib, tibbiy
demografiya, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy tibbiyot, ijtimoiy va boshqa soha mutaxassislari
tomonidan o‘rganilayotganini ko‘rishimiz mumkin.
Yurtimizdagi barcha bemorlarga
sifatli tibbiy xizmat ko‘rsatilmasa, bunday sog‘liqni saqlash tizimini adolatli deb
bo‘lmaydi. Olib borilgan tahlillardan shuni aytish mumkinki, yuqoridagi axloqiy
me’yorlar tibbiy faoliyatning tarkibiy elementlari ekanligini va shifokorlarning kasbiy
madaniyatini belgilaydi.
Umuman olganda shifokor madaniyati tibbiyot xodimlarining bemorlar, ularning
qarindoshlari, shuningdek, davolash paytida shifokorlarning o‘zaro munosabatlari bilan
bog‘liq bo‘lib, madaniy
-
axloqiy munosabatlarini qamrab oladi. O‘zbekistonda amalga
oshirilayotgan islohotlar natijasida shifokorning mavqei, kasbiy faoliyatini amalga
oshirish uchun zarur bo‘lgan omil, shuningdek, shifokorlarga va umuman, sog‘liqni
saqlashga qo‘yiladigan talablar ortadi. Ammo ijtimoiy shakllanishidan qat’iy nazar,
muvaffaqiyatli davolanishning sharti tibbiyot kasbining insoniy mohiyati
–
azob-
uqubatlarni yengillashtirish va kasalga yordam berish istagi bilan belgilanadigan
muayyan axloqiy tamoyillarga muntazam rioya qilish talabi qo‘yib kelingan va shunday
bo‘lib qoladi. Chunki davolanishning ushbu
majburiy tamoyiliga amal qilinmasa, kasbiy
ma’naviy
-
axloqiy me’yorlarga rioya qilish haqida gap bo‘lishi ham mumkin emas.
Bir qator adabiyotlar tahlili va olimlarning tibbiy ta’limni rivojlantirishdagi
qarashlari kasbiy madaniyat mezonlarini aniqlash imkonini berdi:
Motivatsion mezon
–
ushbu mezon tibbiy ta’lim talabalrini ongli ravishda kasbiy
faoliyatining mazmunidan kelib chiqib, uni fanlarni o‘zlashtirishga kirishishga,
tibbiyotdagi zamonaviy bilimlarni o‘zlashtirishga, professionalizmni rivojlantirish
ga
turtki bo‘ladi. Bu mezon bo‘lajak shifokorlarni atrofga, jamiyatga bo‘lgan munosabatini
o‘zgartiradi.
Kognitiv mezon
–
ushbu mezon tibbiy ta’lim talabalarini ma’naviy –
axloqiy
g‘oyalarini va uning tushunchalarini to‘liqligi va hajmini hamda ular o‘rtas
idagi
bog‘liqligini ta’minlaydi.
Shaxsiy mezon
–
tibbiy ta’lim talabalrini tayyorlash jarayonida kasbiy fazilatlarni
maxsus aspektini shakllantirish, jumladan insoniylik, intiluvchanlik, mashuliyatlilik va
boshqalalr.
Faoliyat mezoni
–
ushbu mezon tibbiyot sohasida qabul qilingan qarorlar,
me’yorlarga amal qilish hamda muntazam ravishda o‘z ustida ishlab borish.
Shunday qilib oliy tibbiy ta’limda bo‘lajak shifokorlarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda
ularning mutaxassisligi doirasida pedagogik jarayoni tashkil qilish talab etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tibbiyot va farmatsevtika ta’limi
va ilm-fani tizimini yanada rivojlantirish chora
–
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–
43-10-son
06.05.2019-yil.
2.
Даль
В.И. Толковый словарь русского языка современная версия /
В.И.
Даль. –
М.: ЭКСМО, 2011. –
С.
736.
3.
Gulmetov E., Qobiljonova T., Ernazarov Sh., Mavruzov A. Madaniyatshunoslik.
–
T.: “O‘AJBNT” markazi, 2000. –
B. 6.
4.
Грандо
А.А. Врачебная этика и медицинская деонтология /
A.А.
Грандо. –
2-
е изд., перераб. и доп. –
Киев: Высш шк., 1988. –
С.
191.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
1 (2023) / ISSN 2181-1415
106
5.
Культурология. XX век. Энциклопедия. Т. 1. –
СПб.: Университетская книга
ООО «Алтея», 1988. –
447 с
.
6.
Ковелина
Т.А. Образ врача в культуре: дис. д
-
ра философ, наук. –
Ростов
н/Д., 2006. –
С.
296.
7.
Лихачев
Б.Т. Педагогика курс лекций / Б.Т. Лихачев. –
М.: Юрайт, 2001. –
667 с. –
42 c.
8.
Медицинская этика и деонтология / под ред. Г.В.
Морозова,
Г.И.
Царегородцева. –
М.:
Медицина, 1983. –
С.
272.
9.
Силуянова
И.В. Нравственная культура врача как основание медицинского
профессионализма / И.В.
Силуянова // Экономика здравоохранения. –
2000.
–
№ 1/42. –
С.
5
–
8.
10.
Тарарышкина
М.А.
Формирование
профессионально
-
личностной
культуры студентов в образовательном процессе высшей медицинской школы
канд. пед. наук: 13.0.01 / М.А.
Тарарышкина. –
Рязань –
Москва, 2007. –
С.
180.
11.
Халимова
Х.М., Раимова
М.М., & Матмуродов
Р.Ж. (2012). Влияние
L-
аргинина на когнитивные расстройства у больных хронической ишемией мозга
с синдромом паркинсонизма.
Український хіміотерапевтичний журнал, (3), 148–
150.
12.
Маджидова
Ё.Н.,
Халимова
Х.М.,
Раимова
М.М.,
Матмурадов
Р.Ж.,
Фахаргалиева
С.Р., & Жмырко
Е.В. (2011). Молекулярно
-
генетические и некоторые
биохимические аспекты болезни Паркинсона.
Международный неврологический
журнал, (1), 91–
94.
