Статус религиозных организаций в конституциях и законодательствах зарубежных стран и их роль в общественной жизни

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The status and the role in social life, of religious
organizations in the constitutions and the laws of foreign
countries

Firuz RASHIDOV

1

International Islamic Academy of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received February 2023

Received in revised form

15 February 2023
Accepted 15 March 2023

Available online

25 April 2023

Predicated on historic and jurisprudent, socio-economic

conditions in foreign countries, a number of models of relations

of state, religious and civil society organizations are formed, and

an active participation of institute of religion is observed in

various aspects of social life. Aforementioned relations are called
state-confessional relations, the topic of inter-relations between

state, religion, and other societal configurations had resulted in

engaging debate-discussions for many centuries. Religion and its

role in a societal life, an impact of religious organizations on
activities of state and civil society institutions, the relations

between state and religion are comparatively analyzed on the

basis of constitutions and laws of countries in this article. The

participation of religious institutions of countries in society

activities and consequently, based on their level, confessional
typology are discussed. Emphasizing that partnership between

state and religious institutions in foreign countries is dependent

on cultural, historic, economic, and political factors, it is found

out that political factor is overarching other factors in religious
preferences at an international level. It is reported that in the

contemporary multi-confessional world, it is considered to be

essential that religious conflicts and divisions based on

differences in religious preferences are not allowed, in morally
developed countries, the existence and plausibility of resolving

conflicts through the means of intelligence and communications

instead of weaponry, and subsequently, that is found to be true in

the history of partnerships of state and religious organizations of
various countries in the world.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp42-50

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

religion,

belief,

freedom of conscience,

type,

confession,

human rights,

globalization,

civil society,

religious views,

religious feeling,

atheism,

theology,

experience.

1

Senior teacher, International Islamic Academy of Uzbekistan, Independent researcher, Tashkent State University of

Law. E-mail: rashidov77@mail.ru

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

2 (2023) / ISSN 2181-1415

43

Xorijiy mamlakatlar konstitutsiya va qonunlarida diniy

tashkilotlarning maqomi va ijtimoiy hayotdagi roli

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

din,

e’tiqod,

vijdon erkinligi,

tip,

konfessiya,

inson huquqlari,

globallashuv,

fuqarolik jamiyati,

diniy qarashlar,

diniy tuyg‘u,

ateizm,

teologiya,

tajriba.

Xorijiy mamlakatlarda tarixiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy

sharoitlardan kelib chiqqan holda davlat, diniy tashkilotlar va

fuqarolik jamiyati boshqa institutlari munosabatlarining turli xil

modellari shakllanib, ijtimoiy hayotning turli sohalarida din

institutining faol ishtiroki kuzatiladi. Ushbu munosabatlar davlat-

konfessional munosabatlar deb atalib, davlat, din va boshqa

jamoat birlashmalari o‘zaro munosabatlari masalasi k o‘p asrlar

dav

omida qizg‘in bahs

-

munozaralarga sabab b o‘lib kelgan. Ushbu

maqolada xorijiy mamlakatlarda din va uning jamiyat ijtimoiy

hayotidagi o‘rni, diniy tashkilotlarning davlat va fuqarolik

jamiyatining institutlari faoliyatiga ta’siri, davlat va din

munosabatlari davlatlarning konstitutsiya va qonunlari asosida

qiyosiy tahlil qilingan. Davlatlarda diniy tashkilotlarning jamiyat

faoliyatidagi ishtiroki va o‘rniga qarab konfessional tipologiyasi

muhokama qilingan. Xorijiy mamlakatlarda davlat va diniy

tashkilotlar

o‘zaro hamkorligi madaniy, tarixiy, iqtisodiy, siyosiy

omillarga bog‘liq ekanligi e’tirof etilib, xalqaro miqyosda diniy

e’tiqod sohasida siyosiy omil ustuvor ekanligi qayd etilgan.

Bugungi kunda multikonfessional dunyo muhitida diniy nizolarga,

dunyoning

diniy o‘ziga xoslikka ko‘ra bo‘linishiga yo‘l qo‘ymaslik

muhim hisoblanishi, ma’nan taraqqiy etgan jamiyatlar nizolarni

qurol kuchi bilan emas balki, aql va so‘z vositasida hal etishi

mumkin bo‘lgan tinch muloqot qila olish kuchi va imkoniyatiga

ega ekanligi, bu esa jahonning turli mamlakatlarida davlat va diniy

tashkilotlar o‘zaro hamkorligi tarixida o‘z tasdig‘ini topganligi

bayon etilgan.

Статус религиозных организаций в конституциях и
законодательствах зарубежных стран и их роль в
общественной жизни

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

религия,

убеждения,

свобода совести,

тип,

вероисповедание,

права человека,

глобализация,

гражданское общество,

религиозные взгляды,

религиозные чувства,

атеизм,

теология,

опыт.

В зарубежных странах, исходя из историко

-

правовых и

социально

-

экономических

условий,

формируются

различные модели взаимоотношений между

государством,

религиозными организациями и другими институтами

гражданского общества. В этих моделях религиозные

институты активно участвуют в различных сферах

общественной жизни. Эти взаимоотношения называются

государственно

-

конфессиональными

отношениями,

а

вопросы о взаимодействии государства, религии и других

общественных объединений являются предметом острых

дискуссий на протяжении многих веков. В данной статье

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

2 (2023) / ISSN 2181-1415

44

проводится сравнительный анализ роли религии в

общественной

жизни

зарубежных

стран,

влияния

религиозных

организаций

на

деятельность

государственных

и

общественных

институтов,

государственно

-

религиозных

отношений

на

основе

конституции

и

законов.

В

различных

странах

рассматривалось участие религиозных организаций в

деятельности общества и конфессиональная типология.

Признается, что взаимодействие между государством и

религиозными организациями в зарубежных странах

зависит от культурно

-

исторических, экономических и

политических факторов. Отмечается, что политический

фактор является приоритетным в сфере религиозных

убеждений на международном уровне. Сегодня, в условиях

мультиконфессионального

мира,

важно

избегать

религиозных конфликтов и разделения мира по

религиозной идентичности. Развитые общества имеют

возможность мирного общения и решения конфликтов не

силой оружия, а посредством разума и слова. Это

подтверждается историей взаимодействия государственных

и религиозных организаций в разных странах мира.

Fuqarolik jamiyati shakllanishining uzoq tarixiy taraqqiyoti jarayonida diniy

tashkilotlar va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari o‘zaro aloqalarida din fenomeni
murakkab va ko‘p qirrali hodisa sifatida insoniyat madaniyatida mustahkam o‘rin egallab

bugungi kunda zamonaviy dunyoning ajralmas qismiga aylandi.

Davlatlarda tarixiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlardan kelib chiqqan holda

davlat, diniy tashkilotlar va fuqarolik jamiyati boshqa institutlari munosabatlarining turli
xil modellari shakllanib, ijtimoiy hayotning turli sohalarida din institutining faol ishtiroki
kuzatilmoqda. Ushbu munosabatlar davlat-konfessional munosabatlar deb atalib, davlat,

din va boshqa jamoat birlashmalari o‘zaro munosabatlari masalasi ko‘p asrlar davomida
qizg‘in bahs

-

munozaralarga sabab bo‘lib kelgan. Odamlarni har doim ma’naviy va

moddiy,

shaxsiy va ijtimoiy hayot o‘rtasidagi munosabatlar muammosi xavotirga solgan

va hozir ham xavotirga soladi.

Butun dunyoda ro‘y berayotgan o‘zgarishlarni kuzatib shuni ta’kidlash mumkinki,

XXI asrda XX asrdagiga qaraganda dinning ijtimoiy hayotdagi o‘rni

va roli oshib

bormoqda. Davlat va diniy tashkilotlar o‘rtasidagi munosabatlarning shakl va usullari

muayyan mamlakatlarda tinchlik yoki turli nizo va kelishmovchiliklarning asosi sifatida
qabul qilinmoqda.

O‘zbekiston Respublikasida davlat va diniy tashki

lotlar, shuningdek, diniy

tashkilotlar va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari o‘rtasidagi hamkorlikning

tashkiliy huquqiy asoslarini chuqurroq tushunish, tahlil qilish, uning rivojlanish

istiqbollarini o‘rganish uchun xorijiy mamlakatlar tajribasiga

murojaat qilamiz.

Buning uchun esa davlatlarning konfessional tipologiyasini ularning diniy

tashkilotlar bilan o‘zaro hamkorligi mezonlarini farqlashimiz lozim bo‘ladi.

Din ming yillardan buyon mavjud murakkab va ko‘p qirrali hodisa bo‘lishiga

qaramasdan turli kuchlar va siyosatchilar tomonidan undan tijoriy yoki boshqa iqtisodiy,

siyosiy maqsadlarga erishish yo‘lida vosita sifatida foydalanishga urinish holatlari

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

2 (2023) / ISSN 2181-1415

45

uchramoqda. Din negizidagi har qanday nizo o‘ta salbiy hodisa bo‘lib bugun ushbu

h

odisadan manfaatdor bo‘lgan shaxslar ertaga o‘zlari ham undan jabr ko‘rishlari

mumkinligini tushunib yetmayaptilar. Davlatlarning diniy tashkilotlar bilan o‘zaro
hamkorlik darajasi, jamiyat ma’naviy

-huquqiy madaniyatining konstitutsiyaviy asoslari,

o‘ziga xosliklari, unda ustuvorlik qiluvchi din hamda davlat rivojiga sezilarli ta’sir
o‘tkazgan din orqali tavsiflanadi.

Olimlar davlatlar tipologiyasini davlat-konfessional munosabatlardan kelib chiqib

bir necha turlarga bo‘lib tavsiflaydilar. Rus olimasi L.A.

Morozova [1, 57-9-b]. ularni

teokratik, klerikal, dunyoviy va ateistik davlatlarga bo‘lib o‘rganishni taklif qilsa,

M.S. Topchiev [2, 172-

b] klerikal, teokratik va dunyoviy davlatlarga bo‘ladi. P.

Klitur va

A. Ellianlar [3], davlatlarni ateistik, teokratik, rasmiy dinli, multimadaniyatli va sekulyar

davlatlarga ajratishni taklif qilsa, yana bir rus tadqiqotchisi rasmiy dinga ega bo‘lgan

davlatlar, teokratik (diniy) monarxiya, davlat-

diniy avtonomiya, diniy bo‘lmagan davlat

va antiklerikal davlatlarga [4],

bo‘lishni taklif etadi.

M.S. Topchiev L.A.

Morozovadan farqli holda ateistik tipni e’tiborga olmasa,

P. Klitur va A.

Ellianlar q o‘shimcha multimadaniyatli tip mavjudligini ham nazarda

tutadilar. Bugungi kunda dunyoda integratsiyalashuv jarayonlari jadallashib, inson

huquqlarining ustuvorligi, xususan vijdon va e’tiqod erkinligi insonning ajralmas shaxsiy
huquqi ekanligi e’tirof etilsa

-

da, XX asrda katta ta’sirga ega bo‘lgan sotsialistik lagerning

davomchilari hozirgi kungacha ana shunday mafkura bilan hayot kechiradi.

P.Klitur va A.Ellianlarning fikricha esa multtimadaniyatli jamiyatlarda bir necha

dinlarga erkinlik berish bilan birga diniy jamoalar a’zolari o‘rtasidagi nizolarni hal qilish

uchun maxsus diniy sudlar tashkil etilishi nazarda tutiladi. Bunga Kanada davlati misol

qilib keltiriladi. Lekin bu fikrga qo‘shilib bo‘lmaydi.

Chunki huquqiy ong va madaniyat yuksak darajada shakllangan, fuqarolik jamiyati

institutlari samarali faoliyat olib borayotgan jamiyatlarda vijdon erkinligi va e’tiqod

masalasi har bir shaxsning shaxsiy individual huquqi sifatida hurmat qilinadi. Huquqiy
madaniyat yuqori darajada shakllanmagan jamiyatlarda esa bu jiddiy qarama-qarshilik

va nizolarga sabab bo‘lishi mumkin. P.

Klitur va A. Ellian tomonidan multimadaniyatli tip

deb baholangan davlatlarni fuqarolik jamiyati institutlari yuqori darajada rivojlangan,
iqtisodiy taraqqiy etgan dunyoviy davlatlarlar deb baholashni taklif etamiz.

Yuqoridagilardan kelib chiqib L.A.

Morozovaning yondashuvlariga qo‘shilgan holda

davlat-konfe

ssiyaviy hamkorlik mezonlarini quyidagi tiplarga ajratib o‘rganishni

maqsadga muvofiq.

1. Teokratik davlatlar.
2.

Davlat diniga ega bo‘lgan davlatlar (klerikal).

3. Dunyoviy davlatlar (sekulyar).
4. Ateistik davlatlar.
Ushbu tiplarni birma-bir tahlil qilib

ularning quyidagi o‘ziga xos jihatlarini qayd

etish mumkin:

1.

Teokratik tipga mansub davlatlar o‘rta asrlarda taraqqiy etgan b o‘lib dunyoda

bugungi kundagi sekulyar jarayonlarni inobatga olib sanoqli davlatlar teokratik tipga
mansubligini qayd etish mum

kin. “Teokratik davlatlarning ikki xil ko‘rinishi mavjud

bo‘lib bular –

teokratik monarxiya (Vatikan, Saudiya Arabistoni, Baxrayn, Qatar, O‘mon

sultonligi) va teokratik respublika (Eron Islom Respublikasi)”lardir [5, 83–

89-b].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

2 (2023) / ISSN 2181-1415

46

Teokratik davlatlarda davlatning diniy tashkilotlar bilan hamkorligi haqida

so‘zlash imkonsiz, chunki davlatning o‘zi din asosida boshqariladi. Bunday davlatlarning
o‘ziga xosligi shundan iboratki, undagi oliy davlat hokimiyati o‘zida dunyoviy va diniy

hokimiyatni birlashtiradi. Butun huquq tizimi diniy printsiplarga asoslanadi, davlat esa

diniy maqsadlarni ro‘yobga chiqarish uchun faoliyat olib boradi. Masalan, Vatikan

shahar-

davlati boshida bir vaqtning o‘zida Rim katolik cherkovi rahnamosi va Vatikan

monarxi sanaluvchi Rim Papasi tu

radi. “Vatikanda asosiy huquq manbasi sifatida kanon

huquqi kodeksi (codex juris canonici) va apostollarning qarorlari tan olinadi”

[6, 594-b].

Yana bir teokratik davlat- Saudiya Arabistonida Konstitutsiya mavjud emas. Butun

huquq tizimi poydevori Qur’oni

Karim va shariat normalariga asoslanadi. Mamlakatda

barcha fuqarolar islom diniga e’tiqod qilishlari majburiy hisoblanadi. 1992

-yilda qabul

qilingan Nizomda qirollik hokimiyatining asoslari mustahkamlab qo‘yilgan bo‘lib, uning
boshida davlat rahbari va ma’

naviy yetakchi funksiyalarini birlashtiruvchi monarx turadi.

Eron Islom Respublikasi ham teokratik davlat bo

‘

lib uning 1978-yil Konstitutsiyasida

davlatning diniy xarakteri yaqqol o‘z ifodasini topgan. U Konstitutsiyaning muqaddimadan

boshlab butun

matnida: “Eron Islom Respublikasi Konstitutsiyasi islom arkonlari negizida

Eron jamiyatining islom millati(ummat)ning ezgu intilishlari ro‘yobi sanalgan madaniy,
ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy institutlarini o‘zida aks ettiradi” [7,

225-b], deyiladi. Eron

rasman faqatgina bitta dinga e’tiqod qilish mumkin bo‘lgan teokratik respublika hisoblanadi.
Teokratik davlatlarning tuzilishidan ko‘zlangan maqsadlarni inobatga olib anglash

mumkinki, ushbu davlatlarda konfessiyalar rang-barangligi, shuningdek, davlat va diniy

tashkilotlarning o‘zaro hamkorligi mavjud emas. Davlat teokratik hisoblanadi va uning o‘zi
diniy shaklni ifodalaydi, unda diniy va dunyoviy asoslar birlashgan bo‘ladi. Mazkur

modelning eng muhim ijobiy jihati sifatida madaniy va axloqiy taraqqiyotga xizmat qiluvchi

aholining yuqori darajada dindorligi ko‘rsatkichi ko‘rsatilsa, salbiy jihat sifatida diniy e’tiqod

erkinligining mavjud emasligi qayd etiladi.

2.

Davlat diniga ega bo‘lgan davlatlarning aksariyati Yevropa mamlakatlari bo‘lib,

diniy davlatn

i qurish va himoya qilish ularning asosiy maqsadi bo‘lmaganligi uchun ular

teokratik davlatlar hisoblanmaydi. Bunday davlatlarga Angliya, Gretsiya, Daniya,
Islandiya, Norvegiya, Finlyandiya, Shotlandiyani kiritish mumkin. Ushbu davlatlarda
katoliklik yoki

protestantizmning muayyan yo‘nalishi davlat dini sanaladi. Davlat dini,

shuningdek, Osiyo va Afrika mamlakatlarida ham mavjud. Bularga Jazoir, Bahrayn, Misr,

Iroq, Mavritaniya, Quvayt, Malayziya kabi davlatlar misol bo‘la oladi. Bu davlatlarda esa

islom davlat dinidir.

Davlat cherkovi, garchi ayrim hollarda uning mustaqillikka intilishi kuzatilsa-da,

yetarlicha mustahkam tarzda davlatga bog‘liqdir. Davlat cherkovni moliyalashtirish,
uning tuzilmasi va boshqaruvini, shuningdek, diniy ta’limni nazorat qiladi

va amalga

oshiradi. Diniy tashkilot davlat apparatining bir qismi sanaladi.

Buyuk Britaniyada anglikanlik

–

protestantizm yo‘nalishlaridan biri davlat dini

sanaladi.

Anglikan cherkovining rahnamosi ingliz qiroli hisoblanadi. “Buyuk Britaniyada

qirol xonad

onining boshlig‘i davlat cherkovining rasmiy rahnamosidir. Kenterberiy

arxiepiskopi anglikan cherkovida cherkov ierarxiyasiga boshchilik qilmaydi, balki

monarxning cherkov ishlari bo‘yicha noibi hisoblanadi. Barcha arxiepiskoplar va

yepiskoplar bosh vazir tavsiyasiga binoan qirol tomonidan tayinlanadi. Faqatgina

anglikan cherkovi milliy ahamiyatga molik voqealar tashkilotchisi sifatida k o‘riladi va
parlamentda o‘z o‘rniga ega” [8,

125-b].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

2 (2023) / ISSN 2181-1415

47

Davlat diniga ega mamlakatlar qatoriga Gretsiya Respublikasini ham kiritish

mumkin. “Gretsiyaning 1975

-yilgi Konstitutsiyasida belgilanishicha, Gretsiyada hukmron

din sifatida sharqiy-pravoslav nasroniy cherkovi tan olinadi (3-

modda)”.

Konstitutsiyada

Muqaddas Afon tog‘ining Gretsiya davlatining o‘zini o‘zi boshqaruvchi qi

smi sifatidagi

maqomi mustahkamlab qo‘yilgan (105

-

modda)” [9]

.

“Davlat cherkov ustidan nazoratni amalga oshiradi va uni ayrim davlat

muassasalariga xos vakolat va huquqlar bilan ta’minlaydi. Davlat qonuni maqomiga ega

Ellada cherkovi Nizomi cherkovga, uning yepiskopliklariga, qavmlariga, monastirlariga

va boshqa cherkov muassasalariga nisbatan korporativ ommaviy huquq sub’yektlari
darajasini mustahkamlab qo‘yadi”. [10,

107-b].

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, Gretsiya aholisining 97

% Pravoslav cherkoviga

mansub bo‘lib, pravoslaviya qoidalari maktab umumta’lim dasturlariga majburiy

predmet sifatida kiritilgan, Gretsiya universitetlarining har birida ilohiyot fakultetlari

mavjud bo‘lib, cherkov ta’lim sohasidan tashqari faol ijtimoiy faoliyat ham ol

ib boradi.

Davlat diniga ega bo‘lgan mamlakatlarda dinga muayyan darajada ustunlik va soliq

imtiyozlari berilishi bilan birga, davlat uchun javob berish mas’uliyati ham yuklanadi.

Misr Arab Respublikasi Konstitutsiyasida ham mamlakatning rasmiy dinga ega

ekanligi va ayni paytda boshqa din va e’tiqod egalarining ham huquq va erkinliklari
hurmat qilinishi e’tirof etiladi

[11, 68-b].

Ushbu tipning muayyan din va uning qadriyatlariga ustuvorlik berishi va davlat

ishlariga aralashuvi har doim ham oqlanmaydi. Jumladan, rus pravoslav cherkovi

patriarxi Aleksey II ning fikricha “...davlat dini maqomi insonlarga ko‘plab musibatlar
keltiradi. Cherkov davlatdan alohida bo‘lishi kerak. U mamlakatda sodir bo‘layotgan
barcha voqe’liklarga ruhoniyat va axloq nuqtai na

zaridan mustaqil baho berish huquqiga

ega b o‘lishi lozim” [12,

640-b].

Dunyoviy davlatlar tipologiyasiga to‘xtalib aytish mumkinki, Yevropa, ayrim Osiyo

va Markaziy Osiyo, shuningdek, AQSH dunyoviy davlatlar hisoblanadi. Davlatning
konfessiyalar bilan ushbu tarzdagi hamkorligi rejimi diniy tashkilotlarning davlatdan
ajratilishini nazarda tutadi.

Dunyoviy davlatlarning ikkita modeli tavsiflanib ular separatsion va kooperatsion

modellardir. Separatsion modelda davlat diniy tashkilotlar bilan hamkorlik qilis

hdan o‘zini

chegaralaydi. Kooperatsion modelda esa davlat muayyan sohalarda diniy tashkilotlar bilan

hamkorlik qiladi. Dunyoviy davlatning mazkur modellari ko‘rinishlari haqida rossiyalik

mashhur huquqshunos olimlar I. Ponkin [13,68-b], M. Shaxov [14, 17-25-b], N. Volodinalar

[15] ham tavsif berib o‘tadilar.

Nazarimizda kooperatsion modelga mansub dunyoviy davlatlarni ham ikkita tipga

ajratish mumkin bo‘lib, biri davlatning boshqalar oldida ustunlikka ega bo‘lgan bitta

konfessiya bilan hamkorligi; ikkinchisi esa davlatning bir nechta konfessiya bilan teng
hamkorligidir.

3.

Dunyoviy davlatchilik tarixi g‘arbga, Amerika Qo‘shma Shtatlariga borib taqalib,

AQSH o‘zini dunyoviy davlat deb e’lon qilgan ilk mamlakatlardan hisoblanadi. Ushbu

davlatda hech qachon r

asmiy din mavjud bo‘lmagan. AQSH Konstitutsiyasiga kiritilgan

birinchi o‘zgarish ham har bir amerikalik uchun dinga erkin e’tiqod qilish yoki hech qaysi
dinga e’tiqod qilmaslik huquqini kafolatlaydi [16]

.

Bugungi kunda esa Amerika Qo‘shma

Shtatlari davlat

va diniy tashkilotlarning o‘zaro hamkorligi minimum darajani tashkil

etuvchi separatsion modelga xosdir.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

2 (2023) / ISSN 2181-1415

48

Dunyoviy davlatlar taraqqiyotiga XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida Yevropada

davlat va cherkov o‘rtasidagi funksiyalarning bo‘linishi jarayonida b

oshlangan

yevropacha sekulyarizatsiya jarayonlari katta ta’sir o‘tkazdi. Ushbu jarayonlarga Fransiya

Respublikasining cherkovni davlatdan ajratish va vijdon erkinligini insonning asosiy

shaxsiy huquqlaridan biri ekanligini e’tirof etish haqidagi konstituts

iyada mustahkamlab

qo‘ygan normalari ham sabab bo‘ldi.

Bugungi kunda Fransiyada diniy tashkilotlar davlatdan ajratilgan va bu

konstitutsiya va qonunlarda o‘z aksini topgan

[17, 13-b].

O‘zida sotsializm ta’sirini sinab ko‘rgan mamlakatlar: Polsha, Bolgariy

a, Sloveniya,

Xorvatiya, Slovakiya, Chexiya, shuningdek, Albaniya va Vengriyada davlat va din

munosabatlari masalalari alohida e’tiborga molik. “Demokratik yangilanishlar

boshlanishi bilan mazkur davlatlarning barchasida yangi konstitutsiyalar, ulardan bir
nechtasida diniy tashkilotlar bilan munosabatlarni tartibga soluvchi maxsus qonunlar
ham qabul qilindi. Sotsialistik lagerga mansub barcha Yevropa mamlakatlari rasman

dunyoviy davlat prinsiplarini e’lon qilgan bo‘lsalarda, amalda davlat va din

munosabatla

ri cherkovning rasmiy mafkuraga bo‘ysundirilishi negiziga qurildi. Davlat

sotsialistik ta’limotga amal qilgan holda vijdon va diniy e’tiqod erkinligini cheklovchi

turli-tuman majburlov vositalarini ishga soldi. Yevropaning post-sotsialistik davlatlari
hozi

rgi konstitutsiyalari va vijdon erkinligi to‘g‘risidagi qonun hujjatlarida diniy e’tiqod

mavzusini turlicha talqin qildi. Avvalo, u biror mamlakatda tarixan shakllangan an’analar,

jamoatchilik fikri, 80

–

90-yillar chegarasida yuz bergan, davlat va din munosabatlariga

taalluqli bo‘lgan ijtimoiy

-

siyosiy yangilanishlarning tub mohiyatini o‘zida aks ettirdi.

SSSR qulagandan keyin mustaqillikka erishgan aksariyat mamlakatlar o‘z

konstitutsiyalarida davlatning dunyoviy xarakterini mustahkamlab q o‘ydilar. Ular

Uk

raina, Belarus, Armaniston, Gruziya, Ozarboyjon, Qozoqiston, Qirg‘iziston, Tojikiston,

Turkmaniston, O‘zbekiston kabi davlatlardir. Vijdon erkinligini amalga oshirish
imkoniyatini bergani sababli ko‘pchilik davlatlar uchun davlatning dunyoviy xarakterda

bo

‘lishi nisbatan maqbul sanaladi. Shu bilan birga diniy tashkilotlar ta’qib qilinmaydi va

jamiyatdan ajratilmaydi.

Kooperatsion modelga mansub dunyoviy davlatlarda nisbatan ahamiyatga ega

konfessiyalar bilan yoki alohida sharoitlarda bitta konfessiya bilan

o‘zaro hamkorlik

amalga oshiriladi.

Bunday o‘zaro hamkorlikning quyidagi asosiy shakllarini tavsiflash mumkin b o‘lib

ular madaniy sohada, ta’lim sohasida, xayriya sohasida, qurolli kuchlar orqali, jinoiy

-ijro

tizimlari orqali hamkorlik qiladilar. O‘zaro

hamkorlikning ushbu shakllari amalda

kooperatsion modelga mansub barcha dunyoviy davlatlarda mavjud. Aytaylik, ularning

qonunchilik bilan mustahkamlab q o‘yilishi yanada konstruktiv hamkorlik uchun zarur

sanaladi.

Separatsion modelga mansub dunyoviy davla

tlarda o‘zaro hamkorlik deyarli amal

qilmaydi, din har bir fuqaro uchun xususiy masala hisoblanadi. Separatsion modelning

salbiy jihati, fikrimizcha, bunday modelning ateistik rejim o‘rnatilishiga zamin yaratishi

mumkinligidadir.

4. Ateistik tipga XX

asrda hukm surgan k o‘plab mamlakatlarni misol qilib keltirish

mumkin bo‘lib dunyoda bitta davlat, ya’ni Albaniya 1973

-yilgacha rasman

konstitutsiyasida o‘zini ateistik davlat sifatida e’lon qilgan va bugungi kunda dunyoviy

davlat hisoblanadi. Haqiqatda ikkinchi jahon urushidan keyin Sharqiy Yevropa

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

2 (2023) / ISSN 2181-1415

49

mamlakatlarida o‘zining ta’sirini keng yoygan sovet Ittifoqi ateistik davlat edi. Ayni paytda

Shimoliy Koreya, Vetnam singari mamlakatlar ateistik davlatlar hisoblanadi. Shimoliy

Koreyada “ulug‘ dohiy” o‘rtoq Kim Ir Sen va uning o‘g‘li, Kim Chen Ir shaxsiga sig‘inish keng

tarqalgan. Shimoliy Koreyada diniy tashkilotlar maxsus davlat organlari nazorati ostida

bo‘lib dindor kishilar o‘zlarining diniy e’tiqodlarini yashirishga harakat qiladilar.

Aslida vijdon erkin

ligi har qanday davlatda nafaqat istalgan dinga e’tiqod qilish

huquqini, balki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik (ateizm) huquqini ham o‘z ichiga oladi

hamda bu huquq himoya qilinishi lozim. Ateizm davlat mafkurasining bir qismiga

aylangan bir paytda bu nihoyatda salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi, ateistik davlatda

vijdon erkinligi imkonsiz, diniy tashkilotlar ta’qib qilinadi, dindor kishilar o‘zlarining

diniy e’tiqodlariga sig‘inish imkoniyatiga ega bo‘lmaydilar. Ma’naviy erkinlikning yo‘qligi

inson s

haxsiyatining kambag‘allashuviga, uning to‘liq davlatga bo‘ysunishiga olib keladi.

Bunday jamiyatlarda inson erkin bo‘lishi, o‘zining ijodiy va axloqiy ehtiyojlarini qondirish

imkoniyatiga ega bo‘lishi mumkin emas.

Xorijiy mamlakatlarda davlat va diniy ta

shkilotlar o‘zaro hamkorligi madaniy,

tarixiy, iqtisodiy, siyosiy va shu kabi omillarga bog‘liq bo‘lib, xalqaro miqyosda diniy

e’tiqod sohasidagi siyosiy omil ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Davlatchilik tuzilishining

dunyoviy asoslariga ega dunyoning aksariyat mamlakatlaridagi diniy tashkilotlar qudratli

fuqarolik jamiyati institutlari sanaladi. Teokratik davlatlarda ular davlatning asosini

tashkil qilsa, davlat diniga ega mamlakatlarda davlatning bir qismi hisoblanadi. Ateistik

mamlakatlarda esa din ta’qib

ostida bo‘ladi.

Yuqoridagi tahlillar umumiy holda dunyo mamlakatlari konfessional qiyofasini aks

ettirsa-

da, har bir mamlakatda o‘zaro hamkorlikning o‘ziga xos jihatlari, shuningdek,

rasmiy yoki norasmiy tarzda alohida mavqega egalik qiluvchi dinlar mavjud. Bu har bir

davlatning o‘ziga xos tarixi, madaniyati mavjudligi bilan birga bugungi zamonaviy

tendensiyalarni jamiyat hayotiga qanday tatbiq etayotganligi bilan ham bog‘liq.

Bugungi kunda multikonfessional dunyo muhitida diniy nizolarga, dunyoning diniy

o‘ziga xoslikka ko‘ra bo‘linishiga yo‘l qo‘ymaslik muhim hisoblanadi. Ma’nan taraqqiy

etgan jamiyatlar nizolarni qurol kuchi bilan emas balki, aql va so‘z vositasida hal etishi

mumkin bo‘lgan tinch muloqot qila olish kuchi va imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Bu

jahonning turli mamlakatlarida davlat va diniy tashkilotlar o‘zaro hamkorligi

tarixida o‘z tasdig‘ini topgan.

Shu munosabat bilan davlat konfessional siyosatining asosiy vazifasi “inson

huquqlariga rioya qilish va davlat xavfsizligini himoya qilish o‘rta

sidagi maqbul

muvozanatni topish va asoslash” hisoblanadi

[18, 66-b].

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Морозова Л.А.

Теория государства и права: учебник М.: Эксмо, 2010 –

С. 57

-59.

2.

М.С.

Топчиев. Государственная политика регулирования конфессиональных

отношений в поликультурном регионе (на примере астраханской области)

диссертация кандидата политических наук: 23.00.02 / Топчиев Михаил Сергеевич;

[Место защиты: Астрахан. гос. ун

-

т].

–

Астрахань, 2011.

–

172 с.: ил. РГБ

ОД

, 61 12-23/44.

3.

Paul Cliteur and Afshin Ellian / The Five Models for State and Religion: Atheism,

Theocracy, State Church, Multiculturalism, and Secularism / Vienna Journal on

International Constitutional Law June 8, 2020. https://doi.org/10.1515/icl-2018-0056

4.

Живулин

В.А. Теоретико

-

правовые основы регулирования современных

государственно

-

конфессиональных отношений в Российской Федерации.

Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата юридических

наук

/ Нижний Новгород 2006

.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

2 (2023) / ISSN 2181-1415

50

5.

Е.Н.

Салыгин. Теократические тенденции современной государственности.

Журнал Общественные науки и современность.: 1996 –

№5 –

Б

. 83

–

89.

6.

Арбузкин

А.М. Конституционное право зарубежных стран. М., 2005. –

Б. 594.

7.

Конституции государств Азии: в 3 т. / под ред. Т.Я.

Хабриевой. –

М.:

Институт законодательства и сравнительного правоведения при Правительстве
Российской Федерации: Норма, 2019. –

Б

. 225.

8.

Религиоведение. Энциклопедический словарь. М., 2006. –

С. 125

.

9.

Конституция Греческой республики https://legalns.com/ правовая

-

библиотека

/

конституции

-

стран

-

мира

/

конституция

-

греции //

26.01.2022-yil holatida.

10.

Понкин

И.В. Правовые основы светскости государства и образования.

М., 2003. –

С. 107

.

11.

Конституции государств Африки и Океании Том 1. Северная и

Центральная Африка. Ответственный редактор академик РАН Т.Я.

Хабриева

М.: 2018. 2

-3-

статья. –

С. 68

.

12.

Никитин

В. Святейший Патриарх Алексий II. Жизнь и деяния во славу

Божию. М., 2009. –

С. 640

.

13.

Понкин

И.В. Указ. соч. –

С. 68

.

14.

Вероисповедная политика Российского государства: учеб. пособие /

отв. ред. М.О.

Шахов. М., 2003. –

С. 17–

25.

15.

Володина

Н.В.

Теоретические

основы

правового

регулирования

отношений государства и религиозных объединений: сравнительно

-

правовой

анализ: автореф. дис. … д

-

ра юрид. наук. СПб., 2010

.

16.

United

States

Bill

of

Rights

//

https://en.wikipedia.org/

wiki/United_States_Bill_of_Rights

17.

Fransiya Respublikasi Konstitutsiyasi.

–

Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2018. –

184-b., 13-b.

18.

Никитина

Е.Е. Свобода совести: теория и практика ограничений прав

в Российской Федерации // Журнал российского права. –

2013.

–

№12. –

С. 66.