Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Age-related characteristics and teacher
’
s skills of
introducing artistic works to preschool children
Shakhnoza KHOJAMBERDIYEVA
1
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2023
Received in revised form
15 April 2023
Accepted 25 April 2023
Available online
15 May 2023
In this article, it is stated that fiction is one of the most
important means of all-round development of a preschool
child
’
s personality, the content of a work of art expands a child
’
s
worldview, the formation of interest in a work of art in
preschool children, the book corner plays a major role in
educating a careful attitude to books, and the role and skills of
the educator in this process are discussed.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss3/S-pp189-194
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
fiction,
age characteristics,
book corner,
selection of literature,
fairy tales,
poems,
nature books,
reading,
storytelling,
conversations on the
content.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni badiiy asarlar bilan
tanishtirishning yosh bilan bog‘liq ususiyatlari va
tarbiyachining mahorati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
badiiy adabiyot,
yosh,
xususiyatlar,
kitob burchagi,
adabiyotlar tanlovi,
ertaklar,
she’rlar,
tabiat kitoblari,
o‘qish, hikoya qilish,
mazmuni bo‘yicha suhbatlar.
Ushbu maqolada badiiy adabiyot maktabgacha yoshdagi bola
shaxsini har tomonlama rivojlantirishning eng muhim
vositalaridan biri ekanligi, badiiy asarning mazmuni bolaning
dunyoqarashini kengaytirishi, maktabgacha yoshdagi bolalarda
badiiy asarga qiziqishni shakllantirish, kitobga ehtiyotkorlik
bilan munosabatda bo‘lishni tarbiyalashda kitob burchagi katta
rol o‘ynashi va bu jarayondagi tarbiyachining o‘rni va mahor
ati
haqida so‘z yuritilgan.
1
Associate Professor, Faculty of Preschool and Primary Education, Namangan State University. Namangan,
Uzbekistan. E-mail: sh.hujamberdiyeva@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
190
Возрастные особенности и мастерство педагога по
ознакомлению дошкольников с художественными
произведениями
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
художественная
литература,
возрастные особенности,
книжный уголок,
подборка литературы,
сказки,
стихи,
книги о природе,
чтение, рассказывание,
беседы по содержанию.
В данной статье утверждается, что художественная
литература является одним из важнейших средств
всестороннего
развития
личности
дошкольника.
Содержание художественного произведения расширяет
мировоззрение ребенка и формирует интерес к
литературе. Кроме того, играют важную роль в воспитании
у дошкольников бережного отношения к книге, и книжный
уголок является одним из ключевых элементов в этом
процессе. В статье также обсуждается роль и умения
воспитателя в создании и поддержании книжного уголка.
KIRISH
Maktabgacha ta’lim uzluksiz ta’limning boshlang‘ich qismi hisoblanadi. U bolaning
sog‘lom va rivojlangan shaxs bo‘lib shakllanishini ta’minlab, o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqini
uyg‘otib, tizimli o‘qitishga tayyorlab boradi. Bugungi kunda maktabgacha yoshdagi
bolalarga ta’lim
-tarbiya berish jarayonida tarbiyachilarning oldiga yangicha kasbiy va
shaxsiy sifatga ega bo‘lish vazifasi qo‘yilmoqda.
Shunday ekan, tarbiyachilardan bolalarga ta’lim
-tarbiya berish jarayonida ularning
turli yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda yondashishlari talab etiladi. Shu bilan
birga, tarbiyachi adabiy yangiliklardan xabardor bo‘lishi, b
olalar adabiyotiga
ixtisoslashgan yaxshi nashriyotlarni bilishi, ijodiy yondashuv va tarbiyachi sezgisidan
foydalanishi kerak.
Badiiy adabiyot esa maktabgacha yoshdagi bolaning shaxsini har tomonlama
rivojlantirishning eng muhim vositalaridan biri. Badiiy asarning mazmuni bolaning
dunyoqarashini kengaytiradi, uni shaxsiy kuzatishlar doirasidan tashqariga olib chiqadi,
uning uchun ijtimoiy voqelikni ochib beradi: odamlarning mehnati va hayoti, buyuk
ishlar va jasoratlari, bolalar o‘yinlari olamidagi voqealar
haqida hikoya qiladi. Badiiy so‘z
tilning chinakam go‘zalligini yaratadi, asarga hissiy rang beradi, tuyg‘u va fikrlarni
charxlaydi, ta’sir qiladi, hayajonlantiradi, tarbiyalaydi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Ma’lumki, badiiy adabiyot jamiyat va tabiat hayotini, i
nsoniy his-
tuyg‘ular va o‘zaro
munosabatlar olamini ochib beradi hamda tushuntiradi. Kitob va kitob o‘qish “yosh
avlodning ma’naviyatini yuksaltirish, milliy adabiyotimiz va san’atimizni yanada
rivojlantirish, yoshlarni milliy qadriyatlarimizga hurmat ruhi
da tarbiyalash”[1]da o‘ziga
xos o‘rin tutadi. Ayni o‘rinda shuni ham qayd etib o‘tish zarurki, kitob “bolalarni qiziqtira
olishi, zavqlantirishi, hayratlantirishi, to‘lqinlantirishi kerak” [2].
Bolalar adabiyoti (bolalar uchun mo‘ljallangan badiiy asarlar
)ning eng muhim
didaktik ta’sirlaridan yana biri –
bolalarda estetik dunyoqarash (estetik ong, his-
tuyg‘u,
did, ideal, sezgi, tasavur, tafakkur hamda qarash)ni shakllantirishga xizmat qilishi bilan
belgilanadi. Estetik dunyoqarashning shakllanishi hamda rivojlanishi bolalarning hissiy
jihatdan kamol topishiga yordam beradi. Hissiyot rivojlanishining eng muhim jihati
–
bolalar atrofdagilarga, borliqqa, tabiatga nisbatan befarq, loqayd bo‘lmaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
191
Taniqli pedagog V.A.
Suxomlinskiyning fikricha, “kitob o‘qish
aqlli, fikrlovchi
tarbiyachi uchun bolaning yuragiga yo‘l topishga yordam beradigan so‘qmoq yo‘lga
o‘xshaydi” [3]. So‘qmoq yo‘ldan yurish esa har doim ham oson kechmaydi. Shu sababli bu
jarayonni asta-sekin, biroq izchil tashkil etish maqsadga muvofiqdir. Psixologlarning
fikriga ko‘ra, bolalarning aqliy, axloqiy, jismoniy va estetik kamol topishida ikki muhim
davr ko‘zga tashlanadi. Bular:
a) 2 yoshdan 5 yoshgacha bo‘lgan davr;
b) 5 yosh va undan keyingi davr.
Qiziqish bevosita shaxsning atrof-
borliqqa bo‘l
gan ijobiy yoki salbiy mazmundagi
shaxsiy munosabati tadqiqotchilarning
[4] e’tirofiga ko‘ra, qiziqish –
subyekt va obyekt
o‘rtasidagi hissiy
-
anglash mohiyatiga ega munosabat bo‘lib, u ijobiy ham, salbiy ham
bo‘lishi mumkin. A.V.
Petrovskiy esa qiziqishni
yagona ehtiyoj bilan bog‘liq bilish
xarakteridagi kognitiv-motivatsion holat deb hisoblaydi [5].
Pedagog olim G.I.
Shukina [6] ham qiziqishni shaxsning o‘z atrofidagi borliqqa
bo‘lgan munosabati ekanligini to‘g‘risidagi fikrni tasdiqlaydi.
Psixolog olim
S.L.
Rubinshteyn [7] “qiziqish predmetlar bilan tanishish istagini uyg‘otishini” ta’kidlaydi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarni badiiy asarlar bilan tanishtirishning
yosh bilan bog‘liq xususiyatlari va bu jarayonlarda tarbiyachining tutgan o‘rni va
mahorati muhokama qilinadi. Xususan, har bir yosh bosqichi va unga xos xusususiyatlar
tavsiflanadi. Maktabgacha ta’lim yoshi bolalarini badiiy asarlar bilan tanishishga jalb
etishda samarali bo‘lgan vaqt hajmi muhim hisoblanadi va ularga badiiy asarlarni o‘qib
berishning davomiyligi e’tiborga olinadi. Shuningdek, tanlangan asarlarning mohiyatiga
ham e’tibor qaratiladi. Shu sababli har bir yosh bosqichida qanday badiiy asarlar o‘qib
berish lozimligi aniqlandi.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
Tarb
iyachi badiiy asarni o‘qib berayotganida bolalarning yoshiga xos
xususiyatlariga katta e’tibor berishi lozim. Agar asar bolaning yosh xususiyatlarini
hisobga olgan holda o‘qib berilsa, unda bola obrazlarning siymolarini ko‘z oldiga keltirib,
tasavvur qila oladi.
Har bir yosh bosqichi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Shuning uchun maktabgacha
yoshdagi bolalarda axloqiy fazilatlarni tarbiyalashda bolalarning yosh xususiyatlarini
hisobga olish kerak. Bolaning yosh va individual xususiyatlarini hisobga olgan holda
yondashuv bolaga atrof-
muhit haqida to‘liq tasavvur berishga imkon beradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy asarga qiziqishini shakllantirish, kitobga
ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishni tarbiyalashda kitob burchagi katta rol
o‘ynaydi.
Kitob burchagini loyihalashda har bir tarbiyachi individual did va ijodkorlikni
namoyon qilishi mumkin. Lekin asosiy shart
–
bu qulaylik va maqsadga muvofiqlik, kitob
burchagi qulay, jozibali bo‘lishi, bolaning bo‘sh vaqti kitob bilan muloqotga yo‘naltirilganlig
i,
adabiyotlar tanlovi va kitob burchagida tashkil etilgan pedagogik ishlar talablarga mos
kelishi, bolalarning yosh xususiyatlari va ehtiyojlari inobatga olinishi kerak.
Kichik guruhlarda kitob burchagi bolalarning yoshiga mos, alohida rasmlar,
tematik albom, kichik hajmdagi matnli va katta rangli
–
rasmli kitoblar bilan boyitiladi.
Tarbiyachi bolalarni kitob bilan mustaqil muloqot qilishga o‘rgatadi, ular bilan rasmlarni
ko‘rib chiqadi, matnni o‘qiydi, undan foydalanish qoidalari haqida gapiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
192
O‘rta g
uruhda yil boshidan bolalar ishtirokida kitob burchagi tashkil etilib, unda
yangi ertaklar, she’rlar, tabiat kitoblari bilan to‘ldiriladi. Tarbiyachi bolalarning e’tiborini
kitoblarga, rasmlarga, syujetga, voqealar ketma-ketligiga qaratadi. Kitoblar haqida
suhbatlar o‘tkaziladi, uyda bolalarga o‘qiladigan adabiy asarlar haqida gap boradi.
Bolalar kitobga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishning barqaror
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Katta va maktabga tayyorgarlik guruhlarida janr va mavzularning xilma-xilligi
tufayli kitob burchagining mazmuni yanada ko‘p qirrali bo‘ladi. Bolalarning adabiy
rivojlanishida sodir bo‘lgan o‘zgarishlarni hisobga olgan holda, badiiy adabiyotlar ro‘yxati
turli mualliflar, turli mavzular va turli janrlar, shuningdek, bolalar jurnallari orqali
kengaytiriladi.
Bolalarni badiiy asarlar bilan tanishtirish
–
o‘qish, hikoya qilish, mazmuni bo‘yicha
suhbatlar, rasmlarga qarash
–
badiiy asarning harakatlariga va qahramonlariga hissiy
munosabatni rivojlantiradi.
Kitob tanlashda quyidag
i fazilatlarga e’tibor berish lozim:
1. Kitob rasmlarga, go‘zallik, hazil va fantaziyaga boy bo‘lishi;
2. Kitob bolaning yoshi va qobiliyatiga mos bo‘lishi;
3. Kitob bolaga yoqishi;
4. Kitobda hissiy ta’sir kuchining mavjudligi;
5. Kitob yaxshi
yozilgan bo‘lishi;
Bolalarni yoshiga mos holatda badiiy asardagi rasmlarni, qahramonlarning xatti-
harakatini ta’riflashga, tanish narsalarni nomlashga undab, tarbiyachining iltimosiga
binoan ularni ko‘rsatish, ularga savollar berishga o‘rgating: “Bu kim (nima)?”, “Nima
qilyapti?” Bolalarga oddiy syujetli rasmlarning mazmunini qayta aytib berishga,
qahramonlarning harakatlarini takrorlashni taklif qiling (“Qushlar donni qanday
yutishini, bola qanday suv ichishini ko‘rsating”).
Mustaqil faoliyatga tayyorgarlik
–
badiiy asardan syujetlarni sahnalashtirish,
teatrlashtirilgan o‘yinlar, ertaklarni dramatizatsiya qilish, qahramonlar, asar
syujetlaridan foydalangan holda ijodiy o‘yinlar
- bolalarni asar qahramoniga aylantirish
usuli nafaqat hamdardlikni rivojlantirishga, balki,asarning axloqiy saboqlarini tushunish,
nafaqat asar qahramonlari, balki atrofdagi odamlarning harakatlariga ham baho berish
qobiliyatini rivojlantiradi.
Maktabgacha davrdagi har bir yosh bosqichi o‘zining nutqiy rivojlantirish
vazifalarini qo‘yadi. Yosh o‘sib borishi bilan badiiy asarlarni qabul qilish darajasi ham
ortib borishi tufayli ular asta-
sekin murakkablashtirilib boriladi. Bolalarda she’r tinglay
olish qobiliyati rivojlanadi. Shundan kelib chiqqan holda kattalar bolalarning yosh
imkoniyatlarini bilishlari zarur.
Ilk yoshdagi bolalarning badiiy asarlarni qabul qilishining asosi
–
bu ularga
nisbatan emotsional javob, turli xil ohanglarni ilg‘ab olish, ularga munosabat bildirish,
imkoniyat darajasidagi adabiy asarlar qahramonlarini tanib olish va ular haqida
qayg‘urishdir. Ushbu yoshdagi bolalar uchun kichik shakldagi she’riyat, ya’ni: folklor va
mualliflik she’riyati muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, bolalarga bosh qahramonlari
bolalar, hayvonlar bo‘lgan, o‘yinli va maishiy vaziyatlar ba
yon qilingan asarlar juda
qiziqarlidir. Bola kattalar bilan birgalikda matallar va sanoq she’rlar syujetlari asosida
ishtiyoq bilan o‘yinlar tashkil qiladi, u tovush taqlidiga va folklor yo‘nalishidagi bir
maromdagi takrorlashlarga quloq tutadi hamda ularga taqlid qiladi. Bola adabiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
193
asarlarda bayon qilingan voqealarni juda jiddiy qabul qiladi. O‘ziga yoqib qolgan asarni
bir necha marta eshitishga ham tayyor. Uning qahramonlarini illyustratsiyalar va
o‘yinchoqlarda xursand bo‘lib tanib oladi, har gal asarni
ng baxtli yakunini berilib kutgani
holda syujet harakatlarining odatdagi ketma-ketligini sinchkovlik bilan kuzatib boradi.
Kichkintoylarga mo‘ljallangan badiiy asarlar soni unchalik ko‘p emas. Shuning uchun ular
ko‘p martalab takror jaranglashi, bolaning k
undalik hayotiga kirib borishi va unda badiiy
asarni his qilishning birlamchi asoslarini rivojlantirishi lozim. Ilk yoshdagi bolalarga o‘qib
beriladigan asarlar doirasini asosan o‘zbek folklori asarlari tashkil qiladi. Ular eng yaxshi
tarzda ilk yoshdagi b
olalar ehtiyojlariga mos keladi, chunki, u so‘z, ohang, musiqa va
harakatni o‘zida jamlagan. Bolalar hayvonlar haqidagi xalq ertaklari bilan tanishadi:
“Sholg‘om”, “Bo‘g‘irsoq”, “Uycha”, “Chipor tovuq” va boshqalar.
Bolalar bog‘chasi va ota
-onalarning vazifalari:
•
Bolaga so‘z san’ati olamini ochish, kitobga qiziqish va mehrni, uni tinglash va
tushunishni, xayoliy voqealarga emotsional munosabat bildirishni, qahramonlar haqida
qayg‘urish va “ularga yordamlashish” hissini tarbiyalash, ya’ni
bolalarni badiiy
rivojlantirish, ularni bo‘lajak o‘quvchilar sifatida shakllantirish;
•
Hikoyani tinglash va tengdoshlari bilan birgalikda o‘qish qobiliyatini
shakllantirish;
•
Bolalarga she’r matniga mos keluvchi o‘yin harakatlarini bajarishni o‘rgatish
;
•
Bolalarda xalq asarlari, she’rlar, qo‘shiqlar ohangdorligi va musiqiyligiga
nisbatan emotsional munosabat bildirishni tarbiyalash;
•
Bolalarga adabiy asarlar ko‘p martalab o‘qilganida va hikoya qilinganida ularning
qahramonlarini tanib olishda yordamlashish;
•
Bolaning she’rlar va ertaklardan ayrim so‘zlar hamda ifodalarni takrorlashga
rag
‘
batlantirish;
Illyustratsiyalarni ko‘zdan kechirishni, ulardan adabiy asarlar qahramonlarini
tanib olishni va illyustratsiya mazmuni bo‘yicha oddiy savollarga javob
berishni o‘rgatish
(Kim bu? Quyonning quloqlari qani? U nima qilayapti? Sichqon qani? va h.k.).
•
Bolalarga dastlab ko‘rgazmali asosda (suratlar, o‘yinchoqlar, harakatlar), so‘ngra
esa ko‘rgazmasiz taqdim qilinayotgan qisqa she’rlar, ertaklardagi harakatl
ar rivojini
kuzatib borishni o‘rgatish;
•
Bolani ilk yoshdagi bolalar uchun maxsus chop etilgan (rang-barang, yirik suratli,
muqovasi qattiq va yuviladigan) kitoblardan mustaqil ravishda foydalanishga undash lozim.
Ushbu vazifalarni amalga oshirish bolalarda adabiy asarlarni estetik qabul qilish
qobiliyati va mahoratini tarbiyalash, ularda badiiy-nutqiy faoliyatni rivojlantirish bilan
uzviy bog‘liqdir.
Quyidagi pedagogik tamoyillarga asoslangan adabiy asarlarni to‘g‘ri tanlash
bolalarga “og‘zaki san’at” dunyosini ochishga yordam beradi:
–
Adabiyot bolalarni tarbiyalash (intellektual, estetik, axloqiy) maqsadlariga javob
berishi kerak, aks holda u o‘zining pedagogik qiymatini yo‘qotadi. Kitob aniq tasvirlarda
maktabgacha yoshdagi bolalarga ezgulik, ado
lat, mardlik g‘oyalarini ochib berish,
odamlarga, o‘ziga, o‘z harakatlariga to‘g‘ri munosabatni shakllantirishga chaqiriladi;
–
bolalarning yoshini hisobga olish kerak.
Yoshning o‘ziga xosligi bola psixikasining
xususiyatlarini hisobga olgan holda, fikrlas
hning konkretligi, ta’sirchanligi, zaifligida
ifodalanishi kerak;
–
kitob qiziqarli bo‘lishi kerak;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
194
–
kitobda muallifning pozitsiyasi aniq ifodalanishi kerak;
–
kitoblar kompozitsion yengilligi bilan farq qilishi kerak, ya’ni bitta hikoya
chizig‘iga ega bo‘lishi kerak.
Badiiy obraz yoki obrazlar tizimi bitta fikrni ochib berishi,
qahramonlarning barcha harakatlari shu fikrning uzatilishiga bo‘ysunishi kerak.
Shunday qilib, ezgulik va yomonlik, ezgulik va yovuzlik, haqiqat va yolg‘on, ishq va
nafrat, xohish
va burch o‘rtasidagi axloqiy tanlovlarning cheksiz oqimida biz o‘sib
kelayotgan avlodni ma’naviy
-axloqiy fazilatlar bilan tarbiyalashga intilamiz. Bu fazilatlar
bolalarning go‘zal va munosib hayot kechirishiga yordam beradi.
XULOSALAR
Xulosa o‘rnida ta’kidlash lozimki, badiiy adabiyotni xulq
-
atvorni o‘rganish
vositasida ishlatgan holda, tarbiyachi insoniy tuyg‘ular va axloqiy g‘oyalarni
shakllantirish uchun asarlarni tanlash va badiiy asarlar bo‘yicha suhbatlar o‘tkazish
uchun alohida e’tibor berishi
kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
S. Sayyid Kitobsiz kelajak yo‘q //http://uza.uz/oz/sociyety/kitobsiz
-kelajak y-
16-01-2017.
2.
M. Sobirova Kitobxonlik madaniyatini shakllantirish. Metodik ko‘rsatma. –
Namangan, 2019.
–
B.44.
3.
V.A. Suxomlinskiy Serdtse otdayu detyam.
–
Minsk: Narodnaya asveta, 2001.
–
341 s.
4.
V.A. Slastenin, I.F Isayev, Y.N. Shiyanov Pedagogika / Ucheb. posobiye dlya stud.
vыssh. ped.ucheb. zav. –
M.: Izdat-
kiy sentr“Akademiya”, 2002. –
S. 20.
5.
A.V. Petrovskiy, Ob
щ
aya psixologiya / Ucheb. dlya stud.ped. in-tov.
–
2-e izd.,
dop. i pererab.
–
M.: Prosve
щ
eniye, 1996.
–
S. 195.
6.
G.I.
Щ
ukina, Aktualniye voprosi formirovaniya interesa v obuchenii.
–
M.: Sfera,
2004.
–
112 s.
7.
Rubinshteyn L.S. Osnovi obshey psixologii.
–
2-e izdaniye.
–
SPb.: Piter, 2009.
–
S.
186-525.
8.
D.R. Babayeva “Nutq o‘stirish nazriyasi va metodikasi” –
T.: “Barkamol avlod
fayz”, 2018.
9.
D.R. Babayeva “Nutq o‘stirish nazriyasi va metodikasi” –
T.: “TDPU” 2017.
10.
Ijodiy hikoya: 5 -
7 yoshdagi bolalarni o‘rgatish
/ ed.-komp. L.M.Shoxli. - Ed. 2-
e. -
Volgograd: O‘qituvchi, 2012.
11.
“Bolangiz maktabga tayyormi?” metodik qo‘llanma –
T.: 2001
12.
www ARM.uz
