Содержание воспитания просветленного человека в дидактических произведениях

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The conten

t

of the education of an enlightened person in

didactic works

Gulchekhra IZBULLAYEVA

1

Bukhara State Pedagogical Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received May 2023

Received in revised form
15 June 2023

Accepted 25 June 2023

Available online
15 July 2023

The contribution of enlightened thinkers who lived in Central

Asia at the end of the 12th century

–

the first half of the 14th

century to the development of pedagogical ideas and the content

of didactic works created by them is analyzed in the article. The

main tasks that serve to educate an enlightened person: striving

for continuous enlightenment; pursuing knowledge; conducting
education in an orderly manner; creating enlightenment; complete

attachment to enlightenment; enlightening the environment;

connecting the purpose and profession with the enlightened

people. It is based on the fact that it is the achievement of a special
quality called enlightenment, and it is possible to define happiness,

virtue, wisdom, intelligence, courage, chastity, and justice as the

main categories.

2181-

1415/© 2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss5/S-pp3

3-46

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

enlightenment,
happiness,
virtue,

wisdom,
intelligence,
courage,
chastity,

justice.

Didaktik asarlarda

ma’rifatli shaxsni tarbiyalash mazmuni

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

ma’rifat,

saodat,
fazilat,
hikmat,

aql,
shijoat,
iffat,

adolat.

Mazkur maqolada muallif tomonidan Markaziy Osiyoda

XII asr oxiri

–

XIV asrning birinchi yarmida yashab

o‘tgan

ma’rifatparvar mutafakkirlarning pedagogik fikrlar rivojiga

qo‘shgan hissasi va ular tomonidan yaratilgan didaktik asarlar

mazmuni tahlil qilingan. Ma’rifatli shaxsni tarbiyalashga xizmat

qiladigan asosiy vazifalar: uzluksiz ma’rifatga intilish; ilm

topish

sari intilish; ta’limni tartib bilan olib borish; ma’rifat hosil qilish;
ma’rifatga butkul bog‘lanish; atrofga ma’rifat baxsh etish;

maqsad va maslakni ahli ma’rifat bilan bog‘lash; ma’rifat nomli

xos sifatga erishish ekanligi hamda asosiy kategoriyalar sifatida

saodat, fazilat, hikmat, aql, shijoat, iffat, adolatni belgilash
mumkinligi asoslangan.

1

Associate Professor, DSc, Department of Pedagogy, Bukhara State Pedagogical Institute.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

34

Содержание воспитания просветленного человека

в дидактических произведениях

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

просвещение,

счастье,

добродетель,

мудрость,

разум,

мужество,

целомудрие,
справедливость.

В

статье

анализируется

вклад

просвещенных

мыслителей, живших в Средней Азии в конце XII века

–

первой половине XIV века, в развитие педагогических идей

и

содержание

созданных

ими

дидактических

произведений. Основные задачи, служащие воспитанию
просветленного человека: стремление к непрерывному
просветлению;

стремление

к

знаниям;

ведение

образования

в

упорядоченном

порядке;

создать

просветление; полная привязанность к просветлению;
просветление окружающей среды; связывая цель и

профессию с просветленными людьми. Он основан на том,

что это достижение особого качества, называемого

просветлением, и в качестве основных категорий можно

определить счастье, добродетель, мудрость, разум,
мужество, целомудрие и справедливость.

Didaktik asarlar tarkibi, tuzilishi mazmuni bilan bir-biridan farq qilsa ham

mohiyati bir-

biriga yaqin bo‘lib, inson kamoloti va barkamolligi masallariga qaratilgan.

Didaktik asarlar tarkibi xalq og‘zaki ijodi, “Qur’on”, hadis, xalq hajvlari, latifa, hikoyat,
rivoyatlardan tashkil topgan. Didaktik asarlarda ma’rifatli shaxsni tarbiyalash borasida
so‘z borar ekan, jamiyat taraqqiyoti va uning ravnaqi uchun “zamonning yangi kishisi”

[2; 122-b.]ni tarbiyalash maqsad

i yetakchi o‘rin egallaydi.

Ushbu asarlarda bayon

qilingan: “Insonning vazifasi

–

uzluksiz ma’rifatga intilish va nur bilan to‘ldirish va ilm

topib, musaffolik sari intilishdir” [3; 138

-b.].

“Ta’lim shunday bir tartib bilan olib borilishi

kerakki, uning fo

ydasi har ikki dunyoda tezlik bilan o‘zini namoyon qilsin” [7; 187

-b.].

“Kishi agar irfon (ma’rifat)ga butkul bog‘langan bo‘lsa, u shu dunyo ahliga sulton bo‘ladi

[4; 455-

b.]. Bu jahonda ma’rifat hosil qiling... [4; 466

-

b.]. Atrofingizdagilarga ma’rifat

ba

xsh eting, maqsadingiz, maslagingiz ahli ma’rifat bilan bo‘lsin, ma’rifat bu xos sifatdir””

[4; 687-b.] kabi hikmatlardan yuqorida keltirilgan maqsadni amalga oshirishga xizmat
qiladigan asosiy vazifalarni belgilash mumkin.

(“1

-

rasmga qarang”).

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

35

1-

rasm. Ma’rifatli shaxsni tarbiyalash mazmuni

Ma’rifat hosil qilish

yo‘llari

Maqsad:

zamonning yangi kishisini tarbiyalash

Vazifalar:

uzluksiz ma’rifatga intilish

; ilm topish sari intilish;

t

a’lim

ni tartib bilan olib borish;

ma’rifat hosil qili

sh;

ma’rifatga butkul bog‘lan

ish; a

trofga ma’rifat baxsh eti

sh;

maqsad va maslakni

ahli ma’rifat bilan bog‘lash; ma’rifat

nomli xos sifatga erishish.

Kategoriyalar:

saodat,

iffat,

fazilat,

aql,

hikmat, shijoat,

adolat, san’at

Ma’rifat –

bilishning eng yuqori darajasi

shijoat

iffat

hikmat

Insonning

ma’rifiy

komilligi (hikmat)

adolat

Amaliy komillik quvvati

Ilmiy komillik quvvati

Ma’rifatning so‘ngi komillik nuqtasi

Ma’rifat

hosil qilish

darajalari

Ma’rifat

hosil qilish

bosqichlari

- ziynat

- qurbat

- qadr

- sohib

- sodiq

- sadr

- ilmsizlik bosqichi

- ilmni egallash bosqichi

- ilmlilik bosqichi

- ilm va amal birligi

bosqichi

Saodatga erishish tarkibi

Ma’rifatli shaxs sifatlari, xislatlari

- ilm

- tahsil

- tadbir

- zahmat

- mehnat

Ma’rifatli bo‘lish fazilatlari,

xususiyatlari

Ma’rifat

li shaxsni tarbiyalash

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

36

Sharq allomalarining aksariyatida ma’rifatni hosil qilish yo‘lidagi ta’limotlarning

turli talqinini kuzatish mumkin. Jumladan, darveshlik, tarkidunyochilik, mehnat qilish,

ilm izlash, tariqat yo‘li, san’atning aksariyat turlari va ko‘pincha donishmandlik kabilarni
misol qilish mumkin. Didaktik asarlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ma’rifat borasidagi

qarashlar Fariddidin Attor va Nosiriddin Tusiy asarlarida yetakchilik qiladi. Ularning

ta’limotidan ma’rifatli shaxsni tarbiyalash borasida unumli foydalanish mumkin. Birinchi
o‘rinda ma’rifat hosil qilishda insonda mavjud bo‘lgan quvvat va nafs turlariga to‘xtalib
o‘tamiz.

Tus

iy insonda uch xil nafs bor deb ta’kidlaydi. (1

-jadvalga qarang).

1-jadval.

Insonda mavjud bo‘lgan quvvat va nafs turlari

№

Quvvat

Turi

Daraja

Mazmuni

1.

nutq quvvati

–

o‘rni

fikr va bilim

xazinasi bo‘lgan

miyada

malak nafsi

(malakiy nafs (nutq

nafsi)

–

hikmat

tabiati

“ashraf”

(eng

sharafli)

haqiqatlarga teran nazar

tashlashning boshlang‘ich fikr

quvvatidir

2.

g‘azab quvvati –

o‘rni tug‘ma

jo‘shqinlik bulog‘i

va hayot chashmasi

bo‘lgan yurakda

siboiy nafs (vahshiy

nafsi

–

karomat

tabiati)

“avsat”

(o‘rta)

dovyurak bo‘lmoq, qo‘rquv va

vahimadan ustun kelmoq,

o‘smoq, yuksak maqomga

yetmoqning boshlang‘ich

quvvatidir

3.

shahvoniy quvvat

–

o‘rni hazm bo‘lgan,

erigan ozuqalarni

badan uzvlari

orasida

tarqatadigan jigarda

bahimiy nafs

(hayvoniy nafs

–

ehtiros tabiati)

“dun” (past)

shahvat, oziqlanmoq, yemoq,

ichmoq va jinsiy aloqadan

lazzat olmoqning bashlang‘ich

quvvatidir

Inson mohiyatining komilligi to‘liq shaklda yolg‘iz nutq quvvatida

markazlashganligi tufayli ruhiy xastalikdan boshqa badandagi barcha nosozliklar hech

biri inson kamolotiga zarar yetkazmaydi. Ma’rifat ilohiy va dunyoviy bo‘lib, ilohiy ma’rifat
hosil qilinishi uchun ishonch birinchi o‘rinda turadi. Ulamolar (olimlar, bilimdonlar)ning

aytishlaricha, isho

nch uch xil bo‘ladi: “ilm

-

ul yaqin” (kitobiy, tahsiliy ilm), “ayn

-

ul yaqin”

(tajribaviy bilim), “haqq

-

ul yaqin” (o‘zi tajriba vositasi bo‘lib, haqiqatni anglash ilmi).

“Ilohiynoma”da Fariduddin Attor ilohiy ma’rifatga erishish yo‘lini ilm

-ul yaqin, ayn-ul

yaqin, ilmning mag‘zi ilmi ladun (g‘ayb ilmi, ilohiy ilm) hosil bo‘lishi kabi ta’kidlab o‘tadi.

Ishonchning eng yuksak darajasi shaxs tarbiyasi transsendental (tarbiyalanuvchini
mutlaq qadriyatlar

–

Haqiqat, Yaratguvchiga yaqinlashtirish) ongga, ya’ni ilml

arning

mag‘zi bo‘lmish laduniy (ilohiy) ilmga aylanadi va bu ilm ilohiy ma’rifat hosil qilishning
cho‘qqisi sanaladi. Ilohiy ma’rifat kamoloti

–

mutlaq saodatga erishish tushuniladi.

“Axloqi Nosiriy”da Tusiy: insonning “umrning juda ilk chog‘laridan ota

-ona

tarbiyasi”, “so‘ngra qoida

-

qonunlar”, “eng so‘ngida axloq va aqidaning soflashtirish

natijasida” hikmatga yetishishga ehtiyojlari borligini ko‘rsatadi. Agar inson tabiati nasihat
qabul qilib hikmatga yetsa, ular ham yuksalib saodatga yetishini ta’kidlayd

i. Fariduddin

Attor ma’rifatni hosil qilish darajalarini quyidagicha tasniflaydi. (2

-jadvalga qarang).

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

37

2-jadval.

Ma’rifatni hosil qilish darajalari

№

Darajalar

Mazmun

1.

Ziynat

ma’rifat bilan bezanish

2.

Qurbat

ma’rifatga yetishish

3.

Qadr

ma’rifatning quyi darajasiga erishish

4.

Sohib

ma’rifat sohibi bo‘lish

5.

Sodiq

ma’rifatda sadoqatli, vafodor bo‘lish

6.

Sadr

ma’rifatning baland martabasiga erishish

Bundan tashqari, Fariduddin Attor o‘z qarashlarida ma’rifatga erishish

bosqichlarini ham izohlab o‘tadi. Quyida alloma qarashlarida keltirilgan ma’rifat hosil

qilish bosqichlari tasvirlangan. (3-jadvalga qarang).

3-jadval.

Ma’rifat hosil qilish bosqichlari

Bosqich

Vosita

Mazmun

birinchi bosqich

nafs, shahvat

ilmsizlik bosqichi

ikkinchi bosqich

joh(amal)u quvvat

ilmni egallash bosqichi

uchinchi bosqich

yo‘qlikka hastlik

ilmlilik bosqichi

to‘rtinchi bosqich

yo‘qlikka mastlik

ilm va amal birligi bosqichi

Fariddiddin Attor va Nosiriddin Tusiy

qarashlaridan foydalanib ma’rifat hosil

qilishning yo‘llarini quyidagicha tasniflash mumkin. (4

-jadvalga qarang).

4-jadval.

Ma’rifat hosil qilish yo‘llari

№

Yo‘l

Mazmun

1.

Ilm

ilmning amal bilan birga bo‘lishi; pirini hamisha yo‘lboshchi bilishi; ma’rifatni

o‘z qadricha ko‘rishi, haqiqat bobida o‘z o‘rnini anglashi.

2.

Tahsil

mudom ilm o‘rganish, ta’lim olishda sabr va talabli bo‘lish; tafakkur etish,

aqlni toblash.

3.

Tadbir

ma’rifat yo‘lidan kamoli boricha, qurbi yetguncha va holi boricha boris

h.

4.

Zahmat

ilmga erishish, uzoq va mushkul bo‘lsa ham uni egallash; ko‘ngilni siymu

zarga emas, ma’rifatga bog‘lash; o‘zlikni tanish, ma’rifat yo‘lida sidqu vafo

bilan qalb ko‘zini ochish.

5.

Mehnat

jonga quvvat bo‘luvchi ilmu donish, ko‘ngilga xush yo

quvchi, malham

bo‘luvchi pand

-

u nasihat, hikmat berish; ma’rifat yo‘lida jahd bilan xizmat

qilish.

Attor, Tusiy, Rumiy hamda Aziziddin Nasafiy kabi olimlar qarashlarida juz’ni

(bo‘lakni) kull (butun) hisob etadigan odamdan nodonroq odam yo‘q, deb ta’rif etiladi.

Tusiy Ibn Sino fikrini ulug‘lab: “Umrimiz bo‘yi o‘rgandik, oxirida shuni bildikki, hech nima

bilmaymiz” [7; 183

-b.], -

deydi. Quyida Tusiy va Nasafiylarning ma’rifat borasidagi

qarashlari o‘z ifodasini topgan. (5

-jadvalga qarang).

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

38

5-jadval.

Ma’rifat ta’rifi

Alloma

Ma’rifat

Ilohiy ma’rifat

Tusiy

bilmoq, tanimoq degan

ma’nosini anglatadi

Xudoni bilish yoki bilishning eng yuqori darajasi

tushuniladi.

Nasafiy

ko‘p narsani bilish –

ma’rifat

etish tushuniladi.

dunyoning ma’rifati, dunyo ishlarining ma’rifati,

oxiratning ma’rifati, oxirat ishlarining ma’rifati.

Ma’rifat shaxsda turli sifatlar bilan namoyon bo‘ladi va bu sifatlar har bir asarda

yetakchi o‘rin egallaydi.

Masalan: olim, qobil, bedor, sohibi saodat, sohibi asror, chin

muqtado, sohib karomat, guharposh (gavhar sochuvchi), piri komil, rahbari roh

(yo‘lboshlovchi rahbar), oliy sifat, fozil inson, xushadab (odobli), suvrati va sifati ma’ni,
ulug‘, nodiri davron, muttaqiy (taqvodor), komil inson, mard, farzona (bilimdon), ga

vhar

vujud, himmati oliy, peshqadam, quvvati ruhi ravon (ruhiy quvvati yuksak), yorug‘ sham,
ko‘ksida nur, otash, dard to‘liq bo‘lgan inson.

Ma’rifatli shaxs xislatlari quyidagicha namoyon bo‘ladi: nomunosib ishga qo‘l

urmaydi, yomonlikdan hazar qiladi, sa

xovatli bo‘ladi, aytgan so‘zidan tonmaydi; ilm

-u

donish sirini biladi, dunyo yorug‘ligi unga gulshan bo‘ladi; po‘st (sirt)ni ko‘rar ekan mag‘z
(ma’no)ni anglaydi, har qayerga ko‘zini solsa, yaxshilikni, do‘stlikni ko‘radi; har bir zarra

Haqdan ekanligini h

is qiladi; ma’rifat bag‘rida suzib, ma’rifatga quloch ochadi; hamisha

saltanatli bo‘ladi, ilm

-

u ma’rifatdan samara topadi; jahd etib ma’rifatni kasb aylab, oliy

sifatga erishadi; olam ahli (insoniyat, bashariyat) anglashi lozim bo‘lgan bilimlarining

sohibi

bo‘ladi; oqil, dono va ziyrak bo‘ladi, har ishni oldindan ko‘ra oladi; ma’rifat hosil

qilib o‘zini taniydi; ma’rifat chirog‘ini yoqadi, xalq quyoshi, millat chirog‘i bo‘ladi;
ilmsizlikka yo‘l qo‘ymaydi, insonni xor qilmaydi; ruhning yuksakligi, qalb go‘za

lligi tufayli

ma’naviyati ma’rifat mulki bilan uyg‘unlashadi; atrofdagilarga ma’rifat baxsh etadi,
maqsadi, maslagi ma’rifat ahli bilan bo‘ladi; ilm o‘rganadi, ilmiga ishonch hosil qiladi,
amaliyotda qo‘llaydi.

Didaktik asarlarda bir guruh Attor, Tusiy, Rumiy, Shabustariy kabi olimlar

ma’rifatli bo‘lish fazilatlarini aqli rasolik, jamil (go‘zal) xulqlik, nuri rohi mustaqim (to‘g‘ri
yo‘l ravshanligi)lik, yuksak manzilga yetish, musaffolik, poklik nurining bo‘lishi kabi

belgilaydilar. Attor qarashlaridan foyd

alanib, ma’rifatli bo‘lish xususiyatlarini

quyidagicha izohlash mumkin. (6-jadvalga qarang).

6-jadval.

Ma’rifatli bo‘lish xususiyatlari

№

Faoliyat

Mazmun

1.

nafsni tiyish

axloq qoidalari hamda ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi

huquqiy

me’yorlarni singdirish

2.

orif bo‘lish

shaxs ongiga ilmiy bilim, ta’lim

-tarbiyani takomillashtirish

3.

o‘zlikni anglash

milliy meros va umuminsoniy qadriyatlarni o‘rganish

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

39

Tusiy qarashlarida ma’rifat: saodat, fazilat, hikmat kabi so‘zlar orqali

bayon etiladi

va ushbu so‘zlarni ma’rifatning asosiy kategoriyasi sifatida belgilash mumkin. Ma’rifat

xayr (ezgulik) va saodatga tayanadi. Quyida Nosiriddin Tusiy

“Axloqi Nosiriy” asarida Aristotelning “saodat”ga har sinfning aqli qabul etadigan

bir shakldagi tasnifi keltirilgan. (7-jadvalga qarang).

7-jadval.

Aristotel qarashlarida sinflar saodati

№

Sinflar

Saodati

1.

Yo‘qsilning

mol va davlatda

2.

Xastaning

sog‘lomlik va sihatda

3.

Nom-nishonsizning

shon va shuhratda

4.

Ochko‘zning

aysh va ishratda

5.

Ehtiroslining

huzur va shahvatda

6.

Kinlining

intiqom va adovatda

7.

Oshiqning

visol va muhabbatda

8.

Olimning

ilm va madaniyatda

“Axloqi Nosiriy”da Tusiy Aristotel qarashlaridan foydalanib, saodat sinflarining

besh qismini

keltiradi: badanning sog‘lomligiga, hislarning ohangdorligiga va mijozning

mo‘tadilligiga oid bo‘lganlar; mol

-

davlat va xizmatchilarga oid bo‘lganlar; xalq orasida

yoyilgan go‘zal an’ana va xayrli ishlarga oid bo‘lganlar; bilim va iroda vositasi bilan

maqs

adlarning amalga oshirilishi va fikrlarning ijrosiga oid bo‘lganlar; to‘g‘ri fikr va

xayrxoh qarashlarga oid bo‘lganlar. Sinflarning saodatiga qarama

-qarshi sinflar zavoli

borasida “Qobusnoma”da uch kishining: “biri sohibi aql odamki, aqlsiz odamning zerda

sti

bo‘lgan; bir ojiz odamning bo‘yni qaviy (kuchli, baquvvat) odamga xam bo‘lgan; yana biri,

karim (oliyjanob) kishi laim (xasis) odamga muhtoj bo‘lgan” [2; 121

-b.] holiga rahm

qilmoq kerakligi tasvirlangan. Demak, saodat maqsadi bilan yo ijobiy yo salbiy

bo‘lishi

mumkin. Tusiy “Bir odamning “saodati” boshqa bir odamning “saodati” emasdir, “xayr”

esa hamma uchun bir xildir” [7; 187

-

b.], deydi. Ma’rifat rivoji unga beriladigan ilmiy va

amaliy mazmunga bog‘liq. Ma’rifatga erishish yo‘lida inson o‘z maqsadida

n istagan zavqni

oladi. Quyida ma’rifatli insonning takomili uchun zavq bag‘ishlaydigan omillar

tasvirlangan. (8-jadvalga qarang).

8-jadval.

Ma’rifatli inson takomilida zavq bag‘ishlaydigan omillar

№

Ma’rifatli inson

Omillar

1.

Odil odam

Adolatdan

2.

Faylasuf

Hikmatdan

3.

Fozil odam

Fazilatdan

Attor va Tusiy fikricha aqliy, ma’naviy zavq mohiyati abadiy, bu zavqni totmagan

odam ma’rifatni qanday anglaydi? “Saodatga yetmoqning yo‘li hikmat tabiatli zavqlarning

ortidan ketmoq,

boshqa narsalarga ko‘z yumib, yolg‘iz uni o‘ziga shior etmoqdan iboratdir”

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

40

[7; 187-

b.]. Ma’rifat hosil qilishning empirik ta’limot tarafdori Tusiy saodatning saxovatsiz

bo‘la olmasligi, saodatning aksi “shaqovat”, ya’ni badbaxtlik ekanligi va bu

badbaxtlik insonni

razolat (jaholat)ga yetaklashini e’tirof etadi. Sa’diy esa “baxtiyor –

yeb-ichadi, ekadi; baxtsiz

–

yig‘ib

-

yig‘ib o‘lib ketadi” [6; 126

-b.],

–

deydi. Tusiy “Saodat”ning tarkibini hikmat, shijoat, iffat

va adolat deb ko‘rsatadi va saodat

hissiy emas zehniydir, deydi. Bularga fazilat jinsining

miqdori deb ham aytiladi. Shabustariy esa chiroyli, yaxshi xulqni adolat ramzi sifatida

tasvirlaydi, insonda adolat bo‘lsa unga hikmat, iffat, shijoat ham namoyon bo‘lishini

ta’kidlaydi. Bu fazilatlar

ga erishish saodatga yetmoq uchun kifoyadir. Quyida Tusiy va

Shabustariy qarashlaridan foydalanib, ma’rifatning asosi bo‘lgan saodat (fazilat) tarkibining

miqdorlari keltirilgan. (9-jadvalga qarang).

9-jadval.

Saodat tarkibi va uning miqdorlari

№

Ma’rifiy tarbiya

Tarkibi

Miqdor

1.

nazariy

quvvatning

tarbiyasi

Hikmat

Zako; Idrok sur’ati; Zehn oydinligi; O‘rganish osonligi

(diqqat); Aql go‘zalligi; Xotira; Hozirjavoblik

2.

amaliy

quvvatning

tarbiyasi

Adolat

Sadoqat; Ulfat; Vafo; Shafqat; Rahmdillik; Mukofot;

O‘rtoqlikning husni; Hukmning husni; Hurmat; Taslim;

Tavakkal; Ibodat

3.

g‘azabning

tarbiyasi

Shijoat

Nafsning shohonaligi; Jasurlik; Oliyjanoblik; Matonat;

Hilm; Sokinlik (xotirjamlik); Hunar; Chidamlilik; Tavoze;

G‘ayrat; Hamdardlik;

4.

shahvatning

tarbiyasi

Iffat

Hayo; Halimlik; Samimiyat; Tinchlik; Parhez; Sabr; Qanoat;

Viqor; Ehtiyot; Nizom (tartib); Hurriyat; Saxovat (Karam

(karomat)); Qo‘li ochiqlik; Afv; Muruvvat; Xayrixohlik;

Yordam; Ulush; Yuzi yumshoqlik;

Olim hikmatning tazahu

r (namoyon bo‘lish) shakli “nutq”, qolgan uch shijoat, iffat

va adolat jinsining tazahur shakllari esa “badan”da ekanligini ta’kidlab, har iffatli va

shijoatli odam hikmatli bo‘lmasligi, lekin har hikmatli odam ham iffatli, hamda shijoatli

bo‘lishi mumkinl

igini izohlaydi.

Tusiy qarashlarida fazilat tarkibi miqdorlarining mazmuni aniq ifodalangan

(3

–

ilovaga qarang).

Fazilat tajriba natijasida qo‘lga kiritiladi. Uning fikriga ko‘ra: “Har

fazilatning ham o‘z haddi bordir, undan “ortiq” va “kam” bo‘lganda r

azolatga aylanadi.

Bunga ko‘ra olimlar (faylasuflar) deganlarki, fazilat –

“o‘rtalikdir”, razolat –

“atrof”.

Quyida mutafakkirlar fikrlaridan foydalanib fazilat tarkiblarining zidi bo‘lgan razolat

(jaholat) sinflari keltirilgan. (10-jadvalga qarang).

10-jadval.

Fazilat tarkiblariga zid bo‘lgan razolat sinflari haqida

Fazilat tarkibi

Razolat (jaholat) sinfi

Hikmatning zidi

Avomlik

Shijoatning zidi

Jasoratsizlik

Iffatning zidi

Hirslilik (ehtiroslilik)

Adolatning zidi

Zulmkorlik

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

41

Fazilatning

to‘rtta tarkibi: hikmat, shijoat, iffat va adolatga zid bo‘lgan

razolatlarning ham sakkizta tarkibi ko‘rsatib o‘tilgan.

Ulardan ikkitasi hikmatga zid,

bular: “ahmoqlik” va “ablahlik”. Ikkitasi shijoatga zid, bo‘lar: “tentaklik” va “jur’atsizlik”,

yana ikki

si iffatga zid, bular: “jinnilik” va “sustlik”. Qolgan ikkitasi adolatga zid, bular:

“zolimlik” va “mazlumlik”.

Tusiy qarashlarida adolatni saqlashning qator shartlari ko‘rsatilgan. Unga ko‘ra

adolat siyosat, ijtimoiy himoya va iqtisod bilan bog‘liq. Quyid

a ushbu fikrlardan

foydalanib adolatni saqlashning shartlari izohlangan. (11-jadvalga qarang).

11-jadval.

Adolatni saqlashning uch sharti

№

Shart

Mazmun

Vosita

1.

Ilohiy nomus

vijdon ovozi

qonun, siyosat va bunga o‘xshash

tushunchalar

2.

Insoniy hakim

haqsizlik va jinoyatlarning

oldini olish

odil podshoh, hakim (qozi),

donishmand, xalifa, muhaddis, imom

3.

Pul

muloqot birligi

Dinor

Didaktik asarlarda ma’rifatga erishishda insonda tabiiy va ijtimoiy rivojlanish yuz

berishi aytib

o‘tilgan. Attor ma’rifatning inson ijtimoiylashuvidagi ta’sirini insonni jaholatdan

qutqaradi, ma’naviy harorat beradi, joniga rohat baxsh etadi, yaxshi xulq va odob egasi

bo‘lishga yordam beradi, deb ko‘rsatadi. Tusiy tabiiy rivojlanishni –

ilohiy hikmat soyasida,

ijtimoiy rivojlanishning amalga kelishi esa

–

inson mehnati va irodasi, tabiiy vositalarning

ko‘magi ishtiroki natijasida yuzaga keladi, deydi. Ma’rifatni tarbiyalash ijtimoiy va tabiiy

rivojlanishning izchillik va harakat prinsipi yetakchi o‘rin

egallaydi. “Har kishi ma’rifat

yo‘lidan kamoli boricha, qurbi yetguncha va holi boricha boradi” [4; 123

-

b.], “Har o‘qigan

kimsa aqli yetguncha anglar, har xizmat etguvchi kimsa kuchi etganicha xizmat etar”

[5; 430-

b.]. “Hech kim onadan chiqib fazilat sohibi bo‘lmas” [7; 187

-

b.], chunki “fazilat tajriba

natijasida qo‘lga kiritiladi” [7; 187

-

b.]. “Axloqi Nosiriy”da fazilat sohibini tarbiyalash

borasida quyidagi mazmun keltirilgan. (12-jadvalga qarang).

12-jadval.

Fazilat sohibini tarbiyalash yo‘llari

№

Shartlari

Avval

So‘ng

1.

“Shahvat quvvati”,

so‘ngra “g‘azab quvvati”

nuqtai nazaridan tadqiq

Bu quvvatlar mo‘tadil bo‘lsa, uni

saqlamoqqa sa’y

-harakat

ko‘rsatish va bu quvvatlardan

tug‘iladigan yaxshi amallarning

odatga aylanishiga harakat qilish

Mo‘tadil bo‘lmasa, avval uni

mo‘tadillikka qaytarmoq,

so‘ngra uni odat holiga

solmoq

2.

Nazariy quvvatni

rivojlantirmoq va uni

nizomga solmoq

Shunday bir fanni o‘rganmoq

lozimdirki, miyani

charchatmasin, zehnni xarob

qilmasin, tez maoriflanmoqqa

(ilmli bo

‘lmoqqa) havas

uyg‘otmasin

So‘ngra shunday bir fanga

bog‘lanmoq lozimdirki,

taxayyul(fantaziya) bilan

aqliy qonunlar bir-biriga

ko‘mak eta olsin, miya to‘g‘ri

zavqlansin, hamda lozimiy

haqiqatlar idrok etilsin

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

42

3.

Ashyoviy borliqlarning

ta’limi (ularning

mohiyat va

xususiyatlarining tahlili)

hissiy tushunchalardan boshlash

moddiy borliqlarning

asoslarini o‘rgatmoq bilan bu

bahsga yakun berish

4.

Adolat qonunlariga

rioya etmoq

ularni himoya qilib saqlamoqni,

uning tabiatiga ko‘ra harakat etib

faoliyat ko‘rsatmoqni, boshqalari

bilan aloqa, muomala va

munosabatda uning tabiatiga

uyg‘un xulq

-atvorni singdirish

ham tashqi, ham ichki saodat

uchun kurashish

Ma’rifatning yetakchi kategoriyalaridan biri bu saodat, quyida saodat turlari va

ularning qismlari keltirilgan. (13 va 14

–

jadvallarga qarang).

13-jadval.

Saodatga erishish turlari va ularning qismlari

№

Turlari

Qismlari

1.

nafsiy saodat

axloqning poklanishi ilmi (axloqshunoslik); mantiq ilmi; riyoziyot ilmi;

tabiat ilmi; ilohiyot ilmi.

2.

vujudiy saodat

Tib ilmi: muolaja, sog‘lomlikning himoyasi, badan tarbiyasi

3.

madaniy saodat

millatning, davlatning va jamiyatning ishlarini nizomga solmoqqa xizmat

etsin, masalan, “fiqh”, “hadis”, “xabar”, “tanzim(tartiblangan)” va shu

kabilarga tegishli bo‘lgan shariat ilmi; “adabiyot”, “balog‘at” (notiqlik,

bayon (ritorika)), “grammatika”, “kotiblik” (“munshiylik”), “hisob”,

“handasa”, “iqtisodiyot” va shunga tegishli bo‘lgan tajriba ilmlari

14-jadval.

Saodatga erishishning faoliyat mazmuni

№

Faoliyat

Mazmun

1.

Mustaqil

tushunmoq

“to‘rtlik ilmlari” bilan mashg‘ul bo‘lmoqqa odat yetmoq, sadoqat bilan

do‘stlashmoq, o‘z bilganini tushunmoq, haqiqat bilan aloqa bog‘lab, tilni

yolg‘on so‘zlamoqdan, qulog‘i bo‘hton eshitmoqdan nafrat ettirmoq

2.

Komillik

darajasiga

yaqinlashmoq

hikmat masalalarini juda diqqat bilan mutolaa qilishni boshlamoq,

ilmning qiyinliklariga g‘alaba qilib, sirlariga voqif bo‘lmoq, ko‘p

ma’lumot to‘plab ko‘p uzoqqa ketmoq.

3.

Asrining yagona

allomasi bo‘lmoq

istasa

o‘z ilmiga bo‘lgan havas va ehtirosining oldini olmaslik, bir vazifaga

yopishgan holda orzu va istaklariga to‘siq qo‘ymaslik, ilmning

so‘ngsizligi qaroriga kelish, butun ilmlarning ustida yana bir ilmning

borligiga ishonish.

Ma’rifatli bo‘lishning bosh g‘oyasi ham ilm, ham amal birligida faoliyat yuritish

lozimligi belgilangan.

Didaktik asarlarda: “Nasabidan gapirma, amalidan gapir”, “Ilm ota

bo‘lsa, ona amal emish” [4; 687

-

b.]. “Ilm ham amalsiz mahv bo‘ladi, amal esa ilmsi

z

mumkin emasdir. Ilm (bilim)

–

boshlang‘ich, amal –

so‘ng, ilm –

sabab, amal

–

natija”

[7; 43-

b.]. “Ilmiga amal qilmagan olim nimaga o‘xshaydi? “inson ilmi amalsiz bo‘lsa sham

ko‘targan nodon kabidir” [4; 203

-

b.]. “Ilming amal bilan bo‘lsin” [4; 203

-b.],

“o‘zingni ilm

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

43

birlan amalda ko‘r” [7; 203

-

b.], “ilmiga amal qilmagan olim mash’ala ko‘targan ko‘rga

o‘xshaydi” [6; 127

-

b.], “ilm olib amal qilmagan odam –

yerni shudgorlab urug‘ sochmagan

dehqonga o‘xshaydi” [6; 134

-

b.], “bolsiz asalariga o‘xshaydi!” [6;

138-

b.]. “Kimsakim,

ilmga amal qilmasa, garchi allomadir u, lekin, olim emas” [1; 114

-

b.]. “Beamal ilm –

nogiron, ojizdir” [1; 114

-

b.]. Toki bordir qo‘sh qanoting, uch baland, bir qanotli qush sira

uchgaymikan? [5; 175-b.], deb keltirilgan. Ilm va amal hikmatning asosiy turlari
hisoblanadi. Quyida ilm va amalning mazmuni, qismlari va turlari yoritilgan. (15, 16 va
17

–

jadvallarga qarang).

15-jadval.

Hikmat turlari

№

Hikmat

Mazmuni

1.

Ilmi nazariy

borliqlarning haqiqatdan qanday

ekanliklarini to‘g‘ri tasavvur etmoq,

insonning yaratuvchi (ijodiy) aqli (nafsi-

ammora) va sog‘lom

tushunchasi doirasida uning xususiyat va sifatlarini kashf etmoq

2.

Amal (ish)

yashirin quvvatlarni o‘rtaga chiqarmoq, turli xil san’at va

kasblardan

foyda keltirmoq, turli xil ish odatlarni qo‘lga kiritmoq uchun

ko‘rsatilgan faoliyatga aytiladi, shu shart ilaki, u, bashariyat

qudratining ortishiga, uning takomillashishiga sabab bo‘lsin

16-jadval.

Nazariy hikmat qismlari va turlari

Nazariy hikmat qismlari

modda bilan aloqador bo‘lmagan borliqlar

haqidagi ilm

moddasiz mumkin bo‘lmagan borliqlar

haqidagi ilm

Nazariy hikmat turlari

Tabiatga bog‘liq

bo‘lmagan ilm

Riyoziyot

Tabiat ilmi

ilohiyot; ibtidoiy falsafa

Handasa; hisob;

nujum va holat ilmi;

ohang-shunoslik

tabiiy atamalar; atamalar va alomatlar;

kavnu fasod (tug‘ilish o‘lish); samo tazahur

(namoyish)lari; ma’danshunoslik; nabotot

ilmi; hayvonot ilmi; nafs ilmi (psixologiya)

17-jadval.

Amaliy hikmat qismlari va turlari

Amaliy hikmat qismlari

ayri-

ayri odamlarga xos bo‘lgan

sherikli jamoatga xos bo‘lgan

Amaliy hikmat turlari

Tabiiy

Qaroriy

axloqning poklantirilishi; uy xo‘jaligi

qoidasi; shahar boshqarmoq siyosati

ibodat va ziyorat; nikoh, nishon, to‘y; idora

etmoq,

jazo bermoq, qoida-

qonunlar “fiqh”.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

44

Hikmatning natijasi bu qo‘lga kiritilgan san’atda bilinadi. “Yaratgan o‘z xalqiga bir

ma’rifat va san’at ato etgan bo‘lsa, bu asl saodatdir, insonlarda bo‘lgan oliyjanoblikning,
qo‘li ochiqlikning, saxovatning, xayrixohlikning ildizi ham shu yerdandir” [7; 183

-b.].

San’atlar uch tur bo‘ladi: birinchi –

sharafli, ikkinchi

–

olchoq, uchinchi

–

o‘rta.

Quyida

san’at va mohiyat mazmuni o‘z ifodasini topgan. (18

-jadvalga qarang).

18-jadval.

San’at

turlari va mohiyati

№

San’at turlari

Vakillari

Faoliyatlari

1.

Sharafli san’at

Vazirlarning san’ati

aniq fikr, to‘g‘ri mashvarat, xayrxoh

maslahat

Adiblarning va olimlarning

san’ati

kotiblik, notiqlik, nujum, tib,

handasa

Harbiylarning

san’ati

ot chopmoq, qilich o‘ynatmoq,

xandaqni olmoq, g‘alaba qozonmoq

2.

Olchoq

san’atlar

Firibgarlar kasbi

olibsotarlik, sehrgarlik

Ahmoqlarning kasbi

masxarabozlik, mutriblik,

qimorbozlik

Mijozni olchoq narsalarni

chekkanlarning kasbi

xastaga qon quyuvchi, teri

oshlovchilik, supuruvchilik

3.

O‘rta san’atlar

Zaruriy kasb

Ekinchilik

G‘ayri zaruriy kasb

Rangsozlik

Sodda kasb

duradgorlik, temirchilik

Murakkab kasb

qorovulchilik, pichoqchilik

Ushbu san’at turlari shaxsda ma’rifat hosil qilishda xizmat qiladi va ma’rifat

ko‘rinishlari namoyon bo‘ladi. Quyida ma’rifat ko‘rinishlari va ularning vakillari

keltirilgan. (19-jadvalga qarang).

19-jadval.

Ma’rifat ko‘rinishlari

№

Ko‘rinishi

Vakillari

1

To‘liq

Saodat ahli

2

Noto‘liq

Ilm ahli

3

So‘ngli

Amal, fazilat ahli

4

So‘ngsiz

Payg‘ambar va avliyolar

Har bir narsa va hodisaning “akme” (komillik) nuqtasi bo‘lgani kabi ma’rifatga

tegishli jarayonlarning ham o‘zining tegishli komillik nuqtasi mavjud. Tusiy ta’rifiga
ko‘ra, hayotda qo‘llanmagan fikr (loyiha) bu maqsad, faoliyatga aylangach, amalga
oshirilgani bu komillik bo‘ladi. To‘g‘ri, izchil, maqsadga uyg‘un, mustaqim yo‘l bilan
harakat etish, tadrijli ilm, madaniyat, bilim va hikmatga ega bo‘lish ma’rifiy komillik

nuq

tasiga erishishga sabab bo‘ladi. Quyida “Axloqi Nosiriy”da keltirilgan ma’rifatning

so‘nggi komillik nuqtasi bo‘lgan aqlning mohiyati tasvirlangan. (20

-jadvalga qarang).

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

45

20-jadval.

Ma’rifatning so‘ngi komillik nuqtasi bo‘lgan aqlning mohiyati

№

Aqlning mohiyati

Komillik nuqtasi

1.

Miqdorda

Muvozanat

2.

O‘lchamlarda

To‘liqlik

3.

Kayfiyatda

Nafsiy va jismoniy lazzat

4.

Nisbatlarda

Rayosat va sadoqat

5.

Makonda

Yerning pokligi

6.

Zamonda

Vaqtning munosibligi

7.

Qurilishda

Tarkiblarning muvofiqligi

8.

Kiyinishda

Kiyimning yarashiqliligi

9.

Ta’sirda

Ta’sirning natija bergani

10.

Hassoslikda

Hisning xush kelgani

Ma’rifatning so‘nggi komillik nuqtasi bo‘lgan aqlning mohiyati muvozanatlilik,

to‘liqlik,

maqbullilik, aniqlik, tarbiyalanganlik, munosiblik, muvofiqlik, natijaviylik, moslik

kabi me’zonlarni o‘z o‘rnida ma’rifatga erishish mezonlari kabi belgilash mumkin. Tusiy

qarashlarida insonning ma’rifiy komilligi va uning mohiyati quyidagi mazmunda ifoda

etilgan. (21-jadvalga qarang).

21-jadval.

Insonning ma’rifiy komilligi (hikmat) turlari va mohiyati

№

Turlari

Mohiyati

1.

Ilmiy komillik

quvvati

–

ilm o‘rganmoqqa, maorifga erishmoqqa yo‘nalgan;

–

ilm va amal birligini qo‘lga kiritgan;

–

haqiqatlarning mohiyatini anglagan;

–

mutlaq haqiqatni idrok etgan va unga qovushmoq sharafiga noil

bo‘lgan;

–

qalbi sokinlashgan va yuragida ishonch hosil bo‘lgan;

–

ko‘ngil oynasi va xotira ko‘zgusi shubha hamda gumondan xoli.

2.

Amaliy komillik

quvvati

–

o‘z imkon va faoliyatini tartibga solgan;

–

axloqi munosib, xush kelgan shaklda tarbiya topgan;

–

iroda, ishonch, imkon va ahvolotlarni to‘g‘ri faoliyat bilan

uyg‘unlashtira oladigan;

–

razolatga karshi saodat bilan tura oladigan.

Didaktik asarlar ma’rifatni takomillashtirish vositasi bo‘lib, insonparvarlik

paradigmasi sifatida butun dunyo ma’rifatiga xizmat qiladi. Allomalar ma’rifiy qarashlari

ma’rifatli shaxsni tarbiyalash konsepsiyasi bo‘la oladi. Mutafakkirlar ijodida ma’rifat

va

ma’naviyat uyg‘unligi komil insonni tarbiyalashning yuksak darajasi sifatida namoyon

bo‘ladi va bu bugungi kun ma’rifatini hosil qilishda o‘z mohiyatini yo‘qotmagan.

Xulosa sifati shuni ta’kidlash mumkinki, didaktik asarlarda ma’rifatli shaxsni

tarbiyal

ash konsepsiyasi ma’rifat kategoriyalari, sifatlari, darajalari, fazilatlari, ma’rifiy

tarbiya metodlari, ma’rifatga erishish usullari, ma’rifatning inson ijtimoiylashuvidagi

ta’siri, ma’rifatga ta’sir etuvchi omillar, erishish yo‘lari, bosqichlari, ilmni

hosil qilish

bosqichi, ma’rifatli bo‘lish xususiyatlari, ma’naviyat va ma’rifat birligi, ma’rifatparvarlik,

ma’rifatparvar shaxslar hamda ma’rifatli shaxs mazmuni orqali ochib berilgan;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2023) / ISSN 2181-1415

46

Didaktik asarlar to‘g‘risidagi bilimlarni takomillashtirish, ularni o‘rganish, targ‘ib

qilish, o‘rgatish orqali milliy tarbiyaviy merosning avloddan

-

avlodga o‘tib borishini

ta’minlashda foydalanishga xizmat qiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Dehlaviy, Amir Xusrav, Yor vasli /Amir Xusrav Dehlaviy; toʻplovchi, soʻzbo

shi va

izohlar muallifi E.Ochilov.

–

Т.: Oʻzbekiston, 2011. –

128-b.

2.

Kaykovus. Qobusnoma; fors. Muhammad Rizo Ogahiy tarj.; nashrga

tayyorlovchilar. S.Dolimov, U.Dolimov,

–

Т.: “O’qituvchi”, 2011. –

208-b.

3.

Komilov Najmiddin. Komil inson haqida toʻrt risol

a: Farididdin Attor, Sulton

Valad, Aziziddin Nasafiy, Husayn Voiz Koshifiy ijodidan namunalar / Fors-tojik tilidan
N.Komilov tarj.

–

T., “Maʼnaviyat”. 1997 –

280-b.

4.

Nishopuriy, Shayx Farididdin Attor Dostonlar “Mantiq ut

-

tayr”, “Asrornoma”,

“Ilohiynoma”, “Pandnoma”, “Bulbulnoma”, “Ushturnoma” / Shayx Farididdin Attor

Nishopuriy; Forsiydan. Jamol Kamol tarjimasi,

–

T.: “Tamaddun”, 2012. –

552-b.

5.

Rumiy Jaloliddin. Masnaviyi maʼnaviy /Forsiydan Oʻzbekiston xalq shoiri Jamol

Kamol tarj.

–

T.: “MERIYUS” XHMK.

2010.

–

846-b.

6.

Saʼdiy. Guliston. Boʻston: toʻplam / nashrga tayyorlovchi H.Homidiy; tarjimonlar:

Gʻ.Gʻulomov, Sh.Shomuhamedov, R. Komilov, Chustiy. –

Toshkent: Gʻafur Gʻulom

nashriyoti, 2013.

–

264-b.

7.

Tusi Xac

ə

N

ə

sir

əddin. Əxlaqi

-Nasiri. / Farscadan t

ə

rjume ed

əni, ön sözü və

şə

chl

ərin müallifi: Rəhim Sultanovun. Bakı, «Lider Nəşriyyat», 2005. –

280 b.