Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Creating a probation institute in Uzbekistan and foreign
experience
Kuvonch KODIROV
1
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2023
Received in revised form
15 June 2023
Accepted 25 June 2023
Available online
15 July 2023
In order to bring to a new level of protection of the rights,
freedoms and legitimate interests of persons sentenced to
punishments not related to deprivation of liberty, over the past
period, the Probation Service and its territorial divisions were
created as a part of the Public Security Department of the
Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan and its
territorial divisions.
This article describes the basics, concepts, goals and
objectives of the Probation Service. It also analyzes foreign
experience with the allocation of historical data.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss5/S-pp115-119
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Ministry of the Interior,
Public Security
Administration,
Probation Service,
criminal,
crime,
convict,
term.
O‘zbekistonda probatsiya institutining tashkil etilishi va
xorijiy tajriba
ANNOTATSIYA
Kalit so
‘
zlar:
Ichki ishlar vazirligi,
Jamoat xavfsizligi
departamenti,
Probatsiya xizmati,
huquqbuzar,
jinoyat,
mahkum,
sinov.
O‘zbekiston rivojlanishining ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha
Taraqqiyot strategiyasi doirasida o‘tgan davr mobaynida
ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazolarga hukm
qilingan shaxslarni axloqan tuzatish, ularning huquqlari va
erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilishni yangi
bosqichga olib chiqish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Ichki
ishlar vazirligi Jamoat xavfsizligi departamenti va uning hududiy
bo‘linmalari tarkiblarida tegishlicha Probatsiya xizmati va uning
hududiy bo‘linmalari faoliyati yo‘lga qo‘yildi.
Mazkur maqolada probatsiya xizmatining tashkil etilish
asoslari, tushunchalari, maqsad va vazifalari ko‘rsatib berilgan.
Shuningdek, tarixiy ma’lumotlarni yoritgan holda xorijiy
1
Doctor of Philosophy in History, Associate Professor, Researcher, National University of Uzbekistan named after
Mirzo Ulugbek.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
116
tajribalar tahlil etilgan.
Создание института пробaции в Узбекистане и
зарубежный опыт
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Министерство внутренних
дел,
Управление общественной
безопасности,
Служба пробации,
преступник,
преступление,
осужденный,
срок.
В целях вывода на новый уровень защиты прав, свобод и
законных интересов лиц, осужденных к наказаниям, не
связанных с лишением свободы, за истекший период в
рамках Стратегии развития приоритетного направления
развития Узбекистана были создана Служба пробации и ее
территориальные подразделения в составе Департамента
общественной безопасности МВД Республики Узбекистан и
его территориальных подразделений.
В данной статье описаны основы, понятия, цели и
задачи
службы
пробации.
Также
анализируется
зарубежный опыт с выделением исторических данных.
KIRISH
Inson uchun eng qimmatli boylik uning sha’ni va qadr
-qimmatidir. Uni kamsitishga
yo‘l qo‘yilmaydi. Bu qoida qonunlarimizda qat’iy
belgilab qo‘yilgan. Bu qoida jinoyati
uchun jazoni o‘tayotgan mahkumlarga
ham taalluqli. Jazo turidan qat’i nazar, ular
o‘zini
ng asosiy huquq va
majburiyatlaridan, jamiyat a’zoligidan mahrum qilinmaydi.
Mamlakatimizda jinoyat sodir etgan shaxslarni axloqan tuzatish, jamiyatdan
ajratmagan holda jamoatchilik bilan uzviy hamkorlikda qayta tarbiyalash borasida keng
ko‘lamli islohotlar o‘tkazilyapti.
Shulardan biri
probatsiya xizmatining yo‘lga
qo‘yilganidir. Mazkur xizmat O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018
-yil
7-
noyabrda qabul qilingan “Jinoyat
-ijroiya qonunchiligini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi 4006
-qarori [1] bilan 2019-yil 1-yanvardan joriy etilgan. Qarorga
muvofiq Ichki ishlar vazirligi Huquqbuzarliklar profilaktikasi bosh boshqarmasining
Ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazolar ijro
etilishini nazorat qilish
boshqarmasi negizida dastlab vazirlikning Jazoni ijro etish bosh boshqarmasi huzurida
keyinchalik vazirlik Jamoat xavfsizligi departamenti tarkibida Probatsiya xizmati faoliyati
yo‘lga qo‘yildi.
Bugungi kunda
–
probatsiya atamasi
juda ko‘plab holatlarda keng qo‘llanib
kelinmoqda. Jumladan, jinoiy jazolarni ijro etish tizimini tadqiqot qilishga oid ishlarda [2],
xalqaro huquqiy hujjatlarda, shuningdek, BMT Bosh Assambleyasi tomonidan tasdiqlangan
Mahkumlar bilan muomala qilishning minimal standart qoidalari (1955-yil) [3], Yevropa
penitensiar qoidalari (1987) [4] va boshqalar.
Xo‘sh, probatsiya o‘zi nima? Bu xalqaro atama lotinchadan olinib
“probatio” –
ya’ni
“sinov” degan ma’noni anglatadi. Mohiyatan shartli
hukm qilingan mahkumlarni qayta
tarbiyalash, ularning huquqlarini
ro‘yobga chiqarishning samaradorligini oshirishni
nazarda tutadi [5].
Probatsiya tarixi -
Probatsiya xizmatining dastlabki shakllari o‘rta
asrlarda
Angliyada vujudga kelgan. Bunga o‘sha davrda qo‘llanadig
an jazolarning juda qattiq va
shafqatsizligi sabab bo‘lgan, deyiladi
manbalarda [5].
Hozirgi ko‘rinishdagi probatsiya xizmati 1841
-yilda AQSh politsiyasi
ofitseri Jon Avgustus tomonidan tashkil qilgan. Bunga kutilmagan bir voqea sabab
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
117
bo‘lgan. Kunlarning birida sud ichkilikbozlikka yo‘liqqan huquqbuzarni hibsxonaga
jo‘natadi va uch haftadan keyin hukm o‘qilishini ma’lum qiladi. Hukm o‘qiladigan kuni
huquqbuzar politsiya ofitseri Jon Avgustus hamrohligida xushmuomalalik bilan kirib
keladi. Hamma huquqbuzarn
ing tashqi qiyofasi va fe’l
-
atvori tubdan o‘zgarganidan
hayratlanadi. Keyinchalik ma’lum bo‘lishicha, Jon Avgustus huquqbuzarni nazoratga olib,
axloqan qayta tarbiyalagan ekan. Shu orqali sud va kishilar ongida shaxsni jazolash emas,
balki qayta tarbiyalas
h orqali jinoyatlarning oldini olish mumkinligi to‘g‘risida tasavvur
paydo bo‘lgan. Shundan keyin Probatsiya xizmati 1878
-yilda tashkil etilib, Federal
probatsiya qonunchiligini qabul qilinishga urinishlar 1908-yildan beri amalga oshirilgan,
ammo tegishli qonun faqat 1925-yilda qabul qilingan [6].
Angliyada esa probatsiya instituti 1887yilda “Birinchi mahkumning sud
jarayoni
to‘g‘risida” gi qonunning qabul qilinishi munosabati bilan paydo
bo‘lgan. Bugungi kunda
probatsiya xizmati dunyoning bir qator rivojlangan davlatlari, xususan AQSh, Daniya,
Shvetsiya, Finlandiya, Norvegiya, Niderlandiya, Shveysariya kabi davlatlarning jinoyat-
ijroiya qonunchiligiga kirib kelgan hamda ushbu xizmat faoliyati turli davlatlarda turlicha
yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa
-da, jinoyat sodir etgan shaxslarni axloqan tuzatish, ularni
jamiyatdan ajratmagan holda jamoatchilik bilan uzviy hamkorlikda qayta tarbiyalash
borasida ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda shunday xizmat faoliyat yuritadi.
Ko‘rishimiz mumkinki rivojlangan davlatlar amaliy
otidan hamda bir qator davlatlarda
o‘tkazilgan tadqiqotlar va o‘rganishlar asosida jinoiy jazo choralari sifatida insonga
qo‘llaniladigan ozodlikdan mahrum etish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazolar ijro etilishi
takomillashishiga olib keldi
Mahkumlarni axloqan
tuzatishda ularning ichki dunyosini o‘rganish, ijtimoiy
-
psixologik ta’sir ko‘rsatish muhim hisoblanadi. Masalan, Norvegiya, Daniya, Niderlandiya,
Shveysariya va boshqa bir qator rivojlangan davlatlarning probatsiya bo‘linmalarida
psixologlar ishlaydi. Buning uchun alohida xizmat xonalari va zallari tashkil etilgan. Ular
nazoratdagi har bir shaxs bilan individual suhbat o‘tkazib boradi. Ularga psixologik
yordam ko‘rsatadi. Ruhiy holati, muammolarini aniqlaydi. Sinov davrida ana shu
muammo va kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan tavsiyalar beradi. Psixologik
uslublarni qo‘llagan holda nazoratdagi shaxslarning ijtimoiy
-psixologik portreti tuziladi.
Sobiq sovet respublikalarida (MDH) ozodlikdan mahrum qilish bilan
bog‘liq
bo‘lmagan jazolarga hukm qilingan
shaxslar ustidan nazorat funksiyalari probatsiya
faoliyati tomonidan amalga oshirilishi Moldova Respublikasida 2008-yildan, Ukrainada
2015-yilda hamda Armaniston,
Qozog‘iston Respublikalarida 2016
-yil boshida,
shuningdek, Qirg‘iziston
Respublikasida 2017-yildan joriy etilgan hamda probatsiya
xizmatining
faoliyati huquqiy ta’minlangan
[7].
Dunyoning aksariyat davlatlarida probatsiya xizmati Jazoni ijro etish
departamenti, Sud departamenti, Adliya vazirligi tarkibiga kiritilgan.
Misol uchun, qo‘shni
Qirg‘izi
ston Respublikasida probatsiya xizmati Adliya vazirligi tarkibiga kiradi.
Daniyada probatsiya xizmati 1973-
yildan to‘laligicha Daniya Adliya
vazirligi
ixtiyoriga o‘tgan. Shuningdek, Amerika Qo‘shma Shtatlarida Probatsiya xizmatining
umumiy boshqaruvi AQSh
Oliy sudining ma’muriy idorasi tomonidan amalga oshiriladi
va sohani bevosita boshqarish mahalliy sudlar tomonidan amalga oshiriladi [8].
Buyuk Britaniyada Adliya vazirligi oldida hisobdor bo‘lgan
huquqbuzarlarni
davolash bo‘yicha milliy xizmat
tomonidan amalga oshiriladi, GFRda Probatsiya instituti
sud tizimida probatsiya bo‘yicha sudyaning yordamchisi shaklida tarkibiy tuzilishga ega.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
118
Shvetsiyada mustaqil qamoq va probatsiya xizmati tomonidan amalga oshirilsa,
Estoniyada probatsiya Adliya vazir
ligining Jinoyat nazorati bo‘yicha davlat xizmati
tomonidan amalga oshiriladi.
Probatsiya xizmatining tashkil etilishi ko‘pgina davlatlarda
o‘zining ijobiy samarasini ko‘rsatdi.
Misol uchun qo‘shni Qozog‘istonni olaylik. 2020
-yilda shartli ravishda jazoga
tortilganlar (6858) ning 37 foiziga nisbatan probatsiya qo‘llanilgan.
Natijada umumiy
mahkumlarning 202 nafari qayta jinoyatga qo‘l urgan bo‘lsa, 163 probatsiyaga
tushganlarning bor yo‘g‘i 15 nafari, ya’ni 7,4 foizi takroran jinoyat sodir etgan
[9].
Bundan xulosa qilsak, jinoyat sodir etilishining oldini olishda hamda mahkumlarni
axloqan tarbiyalashda probatsiyaning o‘rni katta.
O‘zbekistonning amaldagi qonunchilik amaliyotida ozodlikdan mahrum qilish bilan
bog‘liq bo‘lmagan jazolarning ijro etilishini na
zorat qiluvchi yangi xizmat probatsiya
xizmati yuqorida ta’kidlanganidek 2019
-yilning 1-
yanvar kunidan faoliyati yo‘lga qo‘yildi.
Xizmatining asosiy 4 ta vazifasi mavjud bo‘lib ular quyidagilar:
–
ichki ishlar organlarining ozodlikdan mahrum qilish bilan
bog‘liq
bo‘lmagan
jazolarni ijro etish bo‘yicha faoliyatini boshqa davlat organlari va tashkilotlari,
shuningdek, jamoat tuzilmalari bilan o‘zaro hamkorlikda
samarali tashkil etish;
–
shartli hukm qilingan va jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli
ozod qilingan
shaxslarning xulq-
atvori ustidan ta’sirchan nazoratni amalga oshirish;
–
nazorat ostidagilar, shuningdek, jazoni ijro etish muassasalaridan ozod etilgan
voyaga yetmaganlarning ijtimoiy moslashuvi va ishga joylashishiga, shu jumladan,
ularning ka
sbiy tayyorgarligi bo‘yicha
tadbirlarni tashkil etish orqali har tomonlama
amaliy ko‘maklashish;
–
nazorat ostidagilarning qayta jinoyat sodir etish xavfini aniqlash va bunga yo‘l
qo‘ymaslik bo‘yicha profilaktik chora
-tadbirlarni amalga oshirish, ularning shaxsini
ijtimoiy-
psixologik portretni tuzgan holda o‘rganish etib belgilandi.
O‘tgan qisqa davr ichida Probatsiya faoliyatini yanada samarali tashkil
etish,
probatsiya nazoratida turgan shaxslarni ijtimoiy-huquqiy himoyasini
ta’minlash,
jamiyatga moslasht
irish borasidagi ishlarni yaxshilash bo‘yicha bir qator Prezident
hamda hukumat farmon va qarorlari qabul qilindi.
Misol uchun, 2021-yilning 29-
noyabr kunidagi “O‘zbekiston Respublikasi jamoat
xavfsizligi konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida” gi
27-sonli Farmonining [10] qabul qilinishi, Probatsiya xizmati faoliyatini yanada
takomillashtirishda muhim o‘rin tutdi. Xususan, mazkur Farmonga asosan kelgusida
quyidagi tartiblar belgilanadi va takomillashtiriladi:
–
probat
siya nazoratidagi shaxslarga nisbatan yuritiladigan hujjatlarni to‘liq
elektron shaklga o‘tkazish, ularga nisbatan rag‘batlantirish va intizomiy jazo choralarini
qo‘llash tartibi va asoslarini belgilash;
–
majburiy jamoat ishlari jazosini qo‘llashga doir n
ormalarni, ushbu jazoni ijro
etish mexanizmlarini takomillashtirish;
–
axloq tuzatish ishlari jazosini band bo‘lmagan shaxslarga tayinlash
amaliyotiga
doir muammoni bartaraf etish;
–
jazoni o‘tashdan bo‘yin tovlagan shaxslarning jazosini og‘irroq jazoga
almashtirish tartiblarni takomillashtirish;
–
probatsiya nazoratidagi shaxslarning o‘rnatilgan cheklovlarga rioya
etishini va
ularning zimmasiga yuklangan majburiyatlarni bajarishini
ta’minlash, “Elektron
braslet”dan foydalanish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
119
–
nazoratdagi
shaxslarga tarbiyaviy va huquqiy ta’sir choralarini
qo‘llash hamda
ularni ijtimoiy moslashtirish bo‘yicha “Harakatlar
protokoli”ni ishlab chiqish va
amaliyotga tatbiq etish;
–
probatsiya nazoratidagi shaxslar bilan yakka tartibdagi suhbatlarni maxsus
“Suhbat xonasi”da o‘tkazish tartibini joriy qilish;
–
probatsiya nazoratidagi shaxslarning jamoat xavfsizligi xizmatiga kelib
ro‘yxatdan o‘tishini ta’minlashda barmoq izini tanib olish tizimidan foydalanish
amaliyotini joriy etish;
–
probatsiya nazoratidagi s
haxslarning yashash, ish va o‘qish joyida
ekanligini
tekshirish maqsadida GPS texnologiyali qurilmalaridan
foydalanish yo‘lga qo‘yiladi.
Xulosa qilib aytganda, probatsiya inspektorlarining faoliyati hududiy profilaktika
inspektorlari bilan kunlik uzluksiz
hamkorlikda tashkil etilishi belgilab qo‘yildi.
Probatsiya inspektorlari zimmasiga profilaktik hisob va ma’muriy nazoratdagilarning
shaxsini o‘rganish va ularni ijtimoiy moslashtirish ishlarida profilaktika inspektorlariga
amaliy-
uslubiy ko‘maklashish bo‘yicha qo‘shimcha vazifalar yuklandi.
Kelgusida, probatsiya nazoratidagi shaxslarga ijtimoiy-psixologik yordam
ko‘rsatish, kasb
-
hunarga o‘rgatish va ishga joylashtirish bo‘yicha
ko‘maklashish
tadbirlarini amalga oshirishda, mutasaddi tashkilotlarning vazifalari aniq belgilangan
holda, yakka tartibdagi ijtimoiy moslashtirish dasturi asosida amalga oshiriladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 08.11.2018
-y. 07/18/4006/2166-son.
2.
Samuel H. Pillsbury. Understanding Penal Reform: The Dynamic of
Change.Journal of Criminal Law and Criminology. Volume 80 Issue 3FallArticle 3
–
Р.729
3.
Mahkumlar huquqlari: xalqaro va milliy standartlar. / F.Bakayeva va boshq.
–
Toshkent: Tafakkur, 2011.
–
B. 98.
4.
Европейские пенитенциарные правила Комитета министров ООН. –
М.,
2016.
–
136 с.
5.
Тимошенко С. Пробация
// Преступление и наказание.
-1992.-
№10.
-
С. 58.
6.
Борисов А. О роли английского юриста Д. Говарда в улучшении
организации
системы тюремного заключения, XVIII в. // Преступление и
наказание. 1993.
-
№ 6.
-
С. 44.
7.
Кантон Р. Прохождение пробации
за рубежом /Р. Кантон //Европейский
журнал пробации. Университет Бухареста. Т.1.
-
Бухарест, 2009.
-
С. 67.
8.
Гета М.Р. Пробация
и её пути развития в России: /М.Р. Гета // Актуальные
проблемы государства и права. –
Новокузнецк: НФИКемГУ.
- 2005. -
№1.
- C.132.
9.
Хуторская Н.Б. Институт пробации
в США: уголовно
-
правовые и
криминологические аспекты. Автореф. Дисс. на соискание
уч
.
степ. К.ю.н. –
М.:
1998.
–
С. 23.
10.
Мансуралиев Р.А. Юридическая природа института пробации
. //
Преступление и наказание. 2021.
-
№ 6.
-
С. 44.
11.
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 01.12.2021
-y., 06/21/27/1116-son.
